Từng thiếu trứng, sữa, bò còi cọc, chuyên gia Cuba sang Việt Nam hỗ trợ, xây dựng trại gà đẻ, tặng hơn 1.000 con bò sữa

Theo báo cáo của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, giai đoạn 2021-2025, ngành chăn nuôi Việt Nam đã có nhiều bước phát triển đáng kể. Cơ cấu sản xuất chuyển dịch theo hướng hiện đại, tỷ trọng chăn nuôi trang trại và công nghiệp chiếm trên 45% tổng đàn và hơn 60% sản lượng, tạo điều kiện áp dụng công nghệ, nâng cao năng suất và an toàn sinh học.

Xu hướng chăn nuôi công nghiệp, hữu cơ và chuỗi liên kết khép kín ngày càng rõ nét, nhiều doanh nghiệp lớn đầu tư từ giống – thức ăn – chăn nuôi – giết mổ – chế biến – phân phối, góp phần giảm chi phí và nâng cao chất lượng. Cơ cấu vật nuôi tập trung vào các sản phẩm chủ lực như lợn, gà, bò thịt và bò sữa, với giống năng suất cao và áp dụng tiêu chuẩn thực hành tốt.

Sản lượng thịt, trứng, sữa tiếp tục tăng, đảm bảo an ninh thực phẩm. Trong cơ cấu nông nghiệp, tỷ trọng chăn nuôi tăng lên khoảng 25-27%, khẳng định vai trò ngày càng quan trọng. Sự tham gia của doanh nghiệp trong và ngoài nước bổ sung vốn, công nghệ và mở rộng thị trường, nâng cao năng lực cạnh tranh.

Nhìn lại lịch sử phát triển của ngành chăn nuôi Việt Nam, để có được kết quả đột phá hôm nay, ngoài những chủ trương, chính sách đúng đắn của Đảng, Nhà nước, ngành chăn nuôi nước ta đã nhận được nhiều sự hỗ trợ về kỹ thuật, khoa học công nghệ của các nước XHCN, chuyên gia nước ngoài, đặc biệt, trong thời điểm kháng chiến chống Mỹ đang diễn ra ác liệt, Cuba là quốc gia đã tích cực cử chuyên gia sang hỗ trợ chúng ta trong phát triển ngành chăn nuôi.

Theo đó, Cuba hỗ trợ xây dựng Trung tâm tinh đông viên Moncada, (thời điểm đó thuộc huyện Ba Vì, tỉnh Hà Tây), trại gà Mỹ Lương ở huyện Chương Mỹ tháng 9/1973 (thời điểm đó thuộc tỉnh Hà Tây) và tặng 884 chú bò sữa thuần chủng cho Nông trường Mộc Châu (tỉnh Sơn La) từ năm 1974-1982. Chính sự giúp đỡ này đã tô thắm thêm mối tình đoàn kết giữa hai nước, đồng thời mở ra bước phát triển cho ngành chăn nuôi bò, gà ở Việt Nam.

Trước đó, cuối năm 1968, Bộ Nông nghiệp Việt Nam cử Bác sĩ thú y Nguyễn Ngọc Cảnh sang Cuba nghiên cứu, lập đề án xây dựng phát triển ngành chăn nuôi cho Việt Nam. Sau chuyến đi, bản đề án được xây dựng và đệ trình lên cấp trên của hai nước.

Phía Cuba, đích thân Chủ tịch Fidel Castro xem xét phê chuẩn. Sau đó, một chương trình hợp tác viện trợ kinh tế, xây dựng phát triển ngành chăn nuôi (bò và gà) của Việt Nam đã được Chính phủ Cuba thông qua.

Khi đó, giống bò vàng của Việt Nam còi cọc, trọng lượng chỉ 200kg, vì thế, cải tạo bằng cách lai với giống bò có trọng lượng lớn để tăng sản lượng thịt cũng là nhiệm vụ cấp bách. Tuy nhiên, nếu áp dụng cách lai truyền thống là đưa bò đực đi các nơi phối giống thì sẽ phải cần rất nhiều bò đực giống và phải mất rất nhiều thời gian, công sức. Nếu có một trung tâm tinh thì chỉ cần rất ít bò đực, dùng các phương pháp khoa học cho con bò xuất tinh và làm đông lại, sau đó mang viên tinh đông đi thụ tinh cho bò cái vàng thì thời gian lai giống sẽ rút ngắn và đỡ tốn kém. Cùng với máy móc, thiết bị, những con bò đực giống đầu tiên từ Cuba lênh đênh trên biển, cập cảng Hải Phòng và được đưa thẳng lên Nông trường quốc doanh Ba Vì.

Theo PGS.TS. Phạm Doãn Lân, Quyền Viện trưởng Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam, Trạm nghiên cứu và sản xuất tinh đông lạnh Moncada là một trong những dấu ấn hợp tác đầu tiên giữa Việt Nam và Cuba trong lĩnh vực chăn nuôi, được xây dựng từ đầu những năm 1970 với sự hỗ trợ kỹ thuật của chính phủ Cuba. Đây là nơi đầu tiên tại Việt Nam sản xuất thành công tinh bò đông lạnh, góp phần cải tạo giống bò vàng nội địa, nâng cao năng suất thịt, sữa và thúc đẩy ứng dụng công nghệ thụ tinh nhân tạo trên quy mô lớn.

Dưới sự hướng dẫn của các chuyên gia Cuba, năm 1972 - 1973, Trung tâm tinh đông viên bò giống Moncada đã sản suất thành công viên tinh đông đầu tiên. Năm 1974, bắt đầu dùng tinh đông viên phối giống cho kết quả rất tốt. Rồi những con bê lai ra đời với trọng lượng lớn là sự khởi đầu tốt đẹp của việc cải tạo đàn bò vàng hàng triệu con sau này.

Hiện nay, Trạm sản xuất tinh bò Moncada thuộc Trung tâm Giống Gia súc Lớn Trung ương tiếp tục đóng vai trò là cơ sở kỹ thuật quan trọng trong hệ thống Viện Chăn nuôi và Thú y Việt Nam, đảm nhiệm sản xuất và cung cấp tinh bò giống chất lượng cao phục vụ cho ngành chăn nuôi gia súc lớn trong nước.

Hồi tháng 7/2025, trong chuyến thăm của Phó Đại sứ Cuba tại Việt Nam Joy Puentes Saldise tại Trạm sản xuất tinh bò Moncada, lãnh đạo Trung tâm Giống gia súc lớn Trung ương và Trạm sản xuất tinh bò Moncada bày tỏ mong muốn được hợp tác trở lại với Chính phủ Cuba nhằm hỗ trợ Cuba trong việc phục hồi và nhân rộng đàn bò, thông qua chuyển giao kỹ thuật, giống và đào tạo chuyên môn.

Cũng trong năm 1970, Cuba đã giúp Việt Nam xây dựng 2 trại gà giống và gà đẻ trứng dòng thuần Ba Vì và Tam Đảo theo thiết kế của Cuba và được bạn trang bị cho các máy ấp nở cho các cơ sở này.

Theo đó, Trung tâm gà giống Ba Vì ở xã Tản Lĩnh. Trại gà này có nhiệm vụ cung cấp gà giống cho các tỉnh miền Bắc và cung cấp trứng cho Viện Vệ sinh dịch tễ Trung ương để sản xuất vắc xin.

Không chỉ cử chuyên gia sang hướng dẫn xây chuồng trại, lò ấp, quy trình chăm sóc, chính phủ Cuba còn đưa giống gà Lơ-go lông trắng, một năm đẻ hơn 200 quả trứng.

Đến tháng 9/1973, Chủ tịch Cuba Fidel Castro sang thăm Việt Nam, ông là nguyên thủ quốc gia đầu tiên đi thăm vùng giải phóng Quảng Trị. Sau chuyến thăm này, thay mặt chính phủ Cuba, Chủ tịch Fidel Castro đã tặng Hà Nội một khách sạn mang tên Thắng Lợi ở Nghi Tàm bên hồ Tây và trại gà Mỹ Lương ở huyện Chương Mỹ (khi đó thuộc tỉnh Hà Tây).

Bà Đỗ Thị Tính, nguyên Phó Giám đốc Trại gà Lương Mỹ (từng là du học sinh tại Cuba) xúc động nói: "Rất biết ơn đất nước và con người Cuba. Để xây dựng được Trại gà Lương Mỹ, các chuyên gia Cuba mang theo sang Việt Nam cả từng chiếc đinh, ốc, bu lông. Chính người thầy dạy tôi môn Gia cầm ở Cuba cũng sang Việt Nam, ông hướng dẫn, chỉ tay cho tôi từng việc một".

Nhờ sự hỗ trợ đặc biệt của Cuba, cuối năm 1974, đầu năm 1975, bắt đầu triển khai xây dựng trại gà giống sinh sản Lương Mỹ gồm khu gà con, gà giò và khu gà đẻ. Toàn bộ thiết kế, nguyên vật liệu chính là cấu kiện khung bê tông cốt thép, tấm lợp mái, lưới thép bao che chuồng, các trang thiết bị chính như máy ấp nở, ổ đẻ, máng ăn uống, khay, hộp đựng trứng đều được chuyển từ Cuba sang bằng tàu thủy đến cảng Hải Phòng.

Một đoàn chuyên gia xây dựng Cuba gồm cán bộ và công nhân hàng trăm người cùng trang thiết bị xe máy thi công, vận chuyển, cấu kiện, vật liệu được đưa sang công trường trực tiếp thi công lắp dựng. Tại công trình Trại gà Lương Mỹ, Đội xây dựng Cuba mang tên Anh hùng Nguyễn Văn Trỗi, chỉ huy trưởng công trường là kỹ sư Rigoberto de la Rosa Artega, kỹ sư Igmacio Brito Jimenes là Bí thư chi bộ, chỉ huy phó. Các hạng mục xây lắp chính đều cho Cuba đảm nhiệm, còn phía Việt Nam chỉ làm các hạng mục phụ trợ và bổ sung.

Bà Nguyễn Song Liên, nguyên Giám đốc Trung tâm Chẩn đoán Thú y Trung ương cho biết, các chuyên gia Cuba sang Việt Nam đã hướng dẫn, giúp chúng tôi rất nhiều việc trong xây dựng Trại gà Lương Mỹ, trao đổi, chuyển giao về kỹ thuật chăn nuôi gà. Những vấn đề khó khăn của ngành gà, các chuyên gia Cuba đề xuất trực tiếp lên Chủ tịch Fidel Castro để giải quyết, giúp đỡ Việt Nam.

Còn tại tỉnh Sơn La, năm 1974 - 1982, được sự giúp đỡ của Cuba, Nông trường Mộc Châu đã được nhận 884 con bò sữa giống Holstein; xây dựng 10 trại chăn nuôi tập trung với công nghệ chăn nuôi tiên tiến; 1 trung tâm nuôi bê và 1 bệnh viện thú y. Chính phủ Cuba đã cử 200 kỹ sư, công nhân mang theo phụ tùng máy móc trực tiếp đến Mộc Châu để giúp tỉnh Sơn La xây dựng cơ sở ban đầu. Đây chính là tiền đề để phát triển đàn bò sữa tại Mộc Châu.

Đến nay, đàn bò sữa của Công ty Mộc Châu Milk đã có gần 27.000 con, chủ yếu có nguồn gốc từ đàn bò Cuba hỗ trợ. Đàn bò được nuôi tại 460 hộ tại 9 đơn vị chăn nuôi và Trung tâm giống, với quy mô bình quân 50 con/hộ, sản xuất 85.000 - 90.000 tấn sữa/năm.

Ông Lê Văn Hòa, nguyên Trưởng phòng Kế hoạch, Công ty giống bò sữa Mộc Châu (nay là Công ty Cổ phần giống bò sữa Mộc Châu), nguyên thành viên Ban Kiến thiết khu bò sữa Mộc Châu nhớ lại: Sau gần một năm xây dựng, các cán bộ nước bạn đã hoàn thành và bàn giao 10 trại bò, bê (sau này chúng ta xây dựng thêm 5 trại bò, đưa tổng số lên 15 trại bò, bê) và 1 bệnh viện bò hiện đại, theo công nghệ chăn nuôi tiên tiến với 20.000m2 chuồng trại kiên cố, gần 1.000ha đồng cỏ chia lô có rào dây thép gai.

Một trại gồm 2 nhà chuyên nuôi bò cận sữa, 1 nhà nuôi bò đang vắt sữa, 1 nhà vắt sữa và 1 nhà nuôi bê sơ sinh, với tổng số bò, bê là 120 con/nhà. Diện tích đồng cỏ đáp ứng nhu cầu thức ăn cho bò ở một trại là 60ha. Mặt khác, 100% sắt, thép, máy móc xây dựng đều do Cuba mang sang, phía bạn chỉ khai thác đá và cát vàng ở Việt Nam để phục vụ cho quá trình xây dựng trại bò.

Khi cơ sở vật chất được chuẩn bị đầy đủ, ngày 1/5/1975, 750 con bò giống đầu tiên do Chính phủ Cuba viện trợ cập cảng chùa Vẽ, Hải Phòng. Đầu năm 1976, Cuba tiếp tục hỗ trợ 137 con bò sữa. Như vậy, tính từ năm 1970, Cuba hỗ trợ Việt Nam 1.016 con bò sữa.

Từ đàn bò quý do Cuba gửi tặng, từ sự chuyển giao kỹ thuật và đào tạo nhân lực cả ở Cu Ba và Việt Nam, đến nay Mộc Châu đã trở thành “thủ phủ” bò sữa. Từ các sản phẩm sữa, các hộ nông dân vùng Nông trường Mộc Châu đã thoát nghèo và nhiều hộ trở thành đại tỷ phú.

Trước đó, Cuba cũng gây dựng và phát triển nông trường bò sữa Ba Vì, nông trường bò sữa Phù Đổng. Chuyên gia nước bạn giúp đào tạo, chuyển giao kỹ thuật tại chổ cũng như đem các kỹ sư sang nước bạn đào tạo huấn luyện từ thú y, dinh dưỡng, chăm sóc, phối giống…

×