Vì sao khung hình phạt tội vu khống, làm nhục, quảng cáo gian dối chưa đủ sức răn đe?

Khung hình phạt “nhẹ trên giấy”, khó răn đe trong thực tế

Dự thảo hồ sơ chính sách sửa đổi Bộ luật Hình sự đang được Bộ Công an xây dựng, lấy ý kiến công khai đến hết ngày 7/5. Theo đề xuất của Bộ Công an, các tội gây bức xúc xã hội thời gian qua như vu khống, làm nhục người khác, quảng cáo gian dối sẽ bị xét tăng án tù.

Luật sư Hoàng Ngọc cho rằng, một trong những bất cập lớn của quy định hiện hành là chưa phân hóa rõ mức độ nguy hiểm của hành vi trong bối cảnh mới.

Cụ thể, Điều 155, Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017), nếu nhìn vào cấu trúc quy định có thể thấy ngay xu hướng xử lý còn khá “mềm”: ở khung cơ bản, hành vi làm nhục người khác chủ yếu bị áp dụng cảnh cáo, phạt tiền từ 10–30 triệu đồng hoặc cải tạo không giam giữ đến 3 năm là chưa đủ sức răn đe.

Còn Điều 156, Bộ luật Hình sự 2015, với tội vu khống cũng được thiết kế theo logic tương tự khi khung đầu tiên vẫn phạt tiền, cải tạo không giam giữ hoặc phạt tù ở mức thấp từ 3 tháng đến 1 năm.

Trong khi đó, Điều 197, Bộ luật Hình sự 2015, đối với tội quảng cáo gian dối, mức phạt tù chưa thực sự tương xứng với lợi ích mà hành vi vi phạm có thể mang lại, (phạt cải tạo hoặc phạt tù mức không cao, tối đa chỉ 5 năm).

Theo luật sư Hoàng Ngọc, cách thiết kế này phù hợp với bối cảnh trước đây, khi hành vi xúc phạm danh dự thường chỉ diễn ra trong phạm vi hẹp, như lời nói trực tiếp hoặc tin nhắn cá nhân. “Nhưng hiện nay, chỉ cần một thao tác chụp lại tin nhắn rồi đăng lên mạng xã hội, phạm vi ảnh hưởng có thể tăng lên gấp hàng trăm, hàng nghìn lần”, ông phân tích.

Luật sư Hoàng Ngọc nhấn mạnh, cần phân biệt rõ giữa các mức độ phát tán: nếu hành vi chỉ dừng ở phạm vi cá nhân hoặc nhóm nhỏ thì tính chất, mức độ nguy hiểm sẽ khác rất xa so với việc công khai trên mạng xã hội, nơi thông tin có thể lan truyền rộng rãi và kéo dài hậu quả.

“Ngày trước, việc phát tán thông tin còn bị giới hạn bởi phương tiện, như sao chép qua thiết bị lưu trữ chỉ là đĩa mềm. Còn hiện nay, chỉ cần đưa lên mạng là có thể lan ra cộng đồng rất lớn. Vì vậy, nếu không có sự phân hóa chế tài tương ứng thì sẽ không đảm bảo tính công bằng và răn đe”, luật sư Hoàng Ngọc nhận định.

Theo luật sư Hoàng Ngọc, cách thiết kế này phản ánh tư duy lập pháp ở thời điểm các hành vi trên chủ yếu xảy ra trong phạm vi hẹp. “Nhưng hiện nay, chỉ một bài viết sai sự thật hoặc một nội dung xúc phạm trên mạng xã hội có thể lan truyền đến hàng nghìn, hàng triệu người trong thời gian rất ngắn, gây hậu quả vượt xa khuôn khổ một quan hệ cá nhân thông thường”, ông phân tích.

Do đó, luật sư Hoàng Ngọc cho rằng, cần phân biệt rõ việc phát tán thông tin vu khống xúc phạm danh dự nhân phẩm người khác khi đưa lên không gian mạng ở hội nhóm kín sẽ khác với trường hợp phát tán công khai trên không gian mạng xã hội.

Cần điều chỉnh mức phạt tiền và bổ sung chế tài phù hợp thực tiễn

Bên cạnh hình phạt tù, luật sư Hoàng Ngọc cho rằng mức phạt tiền trong Bộ luật Hình sự hiện hành cũng chưa theo kịp sự phát triển của xã hội.

“Giá trị đồng tiền đã thay đổi rất nhiều so với thời điểm năm 2015. Khi đó, mức phạt vài chục triệu đồng có thể là đáng kể, nhưng hiện nay con số này không còn đủ sức răn đe, đặc biệt trong các hành vi có yếu tố trục lợi như quảng cáo gian dối”, luật sư Hoàng Ngọc phân tích.

Theo luật sư Ngọc, cần điều chỉnh lại khung tiền phạt theo hướng sát với thực tế kinh tế, xã hội, đồng thời bảo đảm tương quan giữa mức xử phạt và lợi ích mà người vi phạm có thể thu được.

Ngoài ra, cũng cần làm rõ hơn vị trí của hình phạt tiền trong hệ thống chế tài. “Phạt tiền bản chất là một hình phạt chính, nhưng trong một số quy định hiện hành lại được thể hiện như một lựa chọn ‘nhẹ hơn’, dễ gây hiểu nhầm về tính nghiêm khắc của pháp luật”, luật sư Hoàng Ngọc lưu ý.

Đánh giá về hiệu quả của việc tăng hình phạt, luật sư Hoàng Ngọc cho rằng đây là bước đi cần thiết để nâng cao tính răn đe, đặc biệt trong bối cảnh các hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm trên không gian mạng ngày càng phức tạp.

Tuy nhiên, ông cũng nhấn mạnh: “Tăng hình phạt chỉ là một phần của giải pháp. Nếu không nâng cao khả năng phát hiện, xử lý nhanh và hoàn thiện cơ chế thu thập chứng cứ điện tử thì hiệu quả thực tế sẽ không như kỳ vọng”.

Do đó, để bảo vệ tốt hơn quyền riêng tư, danh dự và uy tín cá nhân, cần đồng bộ nhiều giải pháp, từ hoàn thiện pháp luật đến nâng cao năng lực thực thi và tăng trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội.

“Pháp luật không chỉ cần nghiêm mà còn phải theo kịp thực tiễn. Khi đó, quyền danh dự, nhân phẩm mới thực sự được bảo vệ trong môi trường số”, luật sư Hoàng Ngọc nhấn mạnh.

Bổ sung lao động công ích: “Đúng hướng, nhưng phải làm thật”

Trước đề xuất sửa đổi Bộ luật Hình sự theo hướng tăng hình phạt của Bộ Công an, luật sư Hoàng Ngọc cho rằng cần nhìn nhận đây là bước điều chỉnh cần thiết, nhưng không nên chỉ dừng ở việc nâng mức phạt tù.

Một điểm mới đáng chú ý là đề xuất bổ sung hình phạt lao động công ích. Theo luật sư Hoàng Ngọc, đây là công cụ có nhiều ưu điểm nếu được thiết kế hợp lý.

“Đối với các hành vi xâm phạm danh dự, nhân phẩm, thiệt hại không chỉ là vật chất mà còn là uy tín, hình ảnh xã hội. Khi buộc người vi phạm tham gia lao động công ích, bản thân họ phải đối diện với trách nhiệm cộng đồng, qua đó tạo tác động răn đe trực tiếp và rõ ràng hơn”, luật sư Hoàng Ngọc phân tích.

Tuy nhiên, để tránh rơi vào hình thức, luật sư Hoàng Ngọc lưu ý ba vấn đề then chốt: Cần quy định rõ tiêu chí áp dụng, tránh tình trạng nơi áp dụng, nơi không; Phải có cơ chế giám sát thực hiện chặt chẽ, bảo đảm tính thực chất; Nội dung, thời gian lao động phải đủ mức tác động, không mang tính tượng trưng

Hiện có người còn băn khoăn, liệu việc tăng hình phạt có giúp bảo vệ tốt hơn danh dự, nhân phẩm trong bối cảnh mạng xã hội phát triển mạnh, luật sư Hoàng Ngọc cho rằng câu trả lời là “có, nhưng chưa đủ”.

“Tăng hình phạt giúp nâng cao tính răn đe, nhưng nếu không đi kèm với khả năng phát hiện nhanh, xử lý kịp thời và thu thập chứng cứ điện tử hiệu quả thì tác dụng sẽ bị hạn chế”, luật sư Hoàng Ngọc nói.

Theo đó, luật sư Ngọc đề xuất để bảo vệ quyền riêng tư, uy tín cá nhân một cách thực chất, cần đồng bộ nhiều giải pháp: Hoàn thiện quy định về chứng cứ điện tử; Tăng trách nhiệm của các nền tảng mạng xã hội trong kiểm soát nội dung; Rút ngắn quy trình xử lý để hạn chế hậu quả lan rộng

“Pháp luật không chỉ cần nghiêm mà còn phải đủ nhanh và đủ khả thi. Khi đó, quyền danh dự, nhân phẩm mới thực sự được bảo vệ trong môi trường số”, luật sư Hoàng Ngọc nhấn mạnh.

×