Bình luận
0
Đất Bình Thuận được mở ra từ đó, với tên gọi ban đầu là Thuận Thành trấn. Trên cơ sở tham khảo sách Đại Nam thực lục (tập 1, bản dịch 2002), bài viết dưới đây xin được lược thuật lại vài chuyện diễn ra cách nay đúng 330 năm trước.
Đến cuối thế kỷ XV, lãnh thổ của nước Đại Việt chỉ kéo dài đến địa phận tỉnh Bình Định ngày nay. Sau khi vào Nam ổn định tình hình, năm 1611, chúa Nguyễn Hoàng (1558-1613) cho quân đánh lấy và đặt ra phủ Phú Yên.
Năm 1653, nhân việc vua Chăm xâm lấn, chúa Nguyễn Phúc Tần (1648-1687) sai quân đánh dẹp, lãnh thổ Phú Yên vì thế được mở rộng đến sông Phan Rang.
Tháp Po Sah Inư do người Chăm xây dựng khoảng cuối thế kỷ VIII đến đầu thế kỷ IX, là di tích ở Bình Thuận thu hút rất đông du khách trong và ngoài nước đến tham quan - Ảnh: Lê Duy Tân.
Tháng 8 năm Nhâm Thân (1692), quân vương quốc Champa lại nổi dậy mong khôi phục lại những phần đất đã mất nên chúa Nguyễn Phúc Chu (1691-1725) sai Nguyễn Hữu Cảnh (hay còn gọi là Kính) làm Thống binh tiến đánh.
Tháng Giêng năm Quý Dậu (1693), quân Champa bị đánh bại, vua nước ấy là Kế Bà Tranh bỏ chạy. Đến tháng 3, Bà Tranh cùng bầy tôi bị bắt sống. Chúa Nguyễn cho sáp nhập đất ấy vào lãnh thổ xứ Đàng Trong, đổi Panduranga làm trấn Thuận Thành.
Tháng 7 năm đó, Nguyễn Hữu Cảnh áp giải chiến tù về Phú Xuân (Huế), sau khi nghe chúa Nguyễn hạch tội, Bà Tranh bị giam ở núi Ngọc Trản, hàng tháng được cấp tiền, gạo và vải lụa để dùng. Tháng Giêng năm sau (Giáp Tuất 1694), Bà Tranh qua đời. Chúa Nguyễn ban cho 200 quan tiền và gấm vốc để hậu táng.
Trấn Thuận Thành có địa giới từ nam sông Phan Rang trở vào đến hết tỉnh Bình Thuận ngày nay và được chia thành 3 khu vực. Để đề phòng dư đảng Champa nổi dậy, chúa sai Cai đội Nguyễn Trí Thắng giữ Phú Hài, Cai cơ Nguyễn Tân Lễ giữ Phan Rí và Cai đội Chu Kiêm Thắng bảo vệ Phan Rang.
Tháng 8 (tức 1 năm sau ngày Nguyễn Hữu Cảnh khởi binh trấn áp), chúa Nguyễn đổi trấn Thuận Thành thành phủ Bình Thuận. Như vậy, tên gọi Bình Thuận ra đời từ năm Quý Dậu (1693), tức cách nay đúng 330 năm. Với mong ước các dân tộc (nhất là Việt – Chăm) cùng chung sống hòa thuận trên vùng đất mới được bình định này.
Là phần đất mới sáp nhập, lại rất đông người Chăm sinh sống nên chúa Nguyễn đã chủ trương sử dụng những quan chức cũ của vươn quốc Champa. Theo đó, cho Kế Bà Tử (em Bà Tranh) giữ chức Khám lý đứng đầu phủ Bình Thuận; 3 người con của Bà Ân làm Đề đốc, Đề lãnh và Cai phủ. Điều đáng chú ý là, chúa Nguyễn yêu cầu những quan chức này phải mặc trang phục theo lối của người Kinh.
Việc đổi trấn Thuận Thành làm phủ Bình Thuận và những chính sách của chúa Nguyễn, cộng với tinh thần phản kháng sẵn có của người Chăm nên đã xảy ra một cuộc nổi loạn chống lại chúa Nguyễn.
Theo Đại Nam thực lục, trước đây ở Thuận Thành có một người gốc Hoa tên A Ban đi lại rất thân với Ốc Nha Thát. Từ lúc Bà Tranh bị bắt thì 2 tên này cũng bỏ chạy về đất Đại Đồng (?), A Ban đổi tên thành Ngô Lãng, rồi tự xưng mình có phép thuật hô phong hoán vũ, gươm đao không thể làm bị thương.
Do vậy y đã lôi kéo được Chế Vinh và rất đông người Chăm đi theo. Tháng 12 năm Quý Dậu (1693), nhóm người Chăm do A Ban đứng đầu đã nổi dậy đánh chiếm các vị trí xung yếu, có lúc chiếm tới 2 phần 3 phủ Bình Thuận.
Ban đầu nhóm A Ban cướp Phú Hài. Nguyễn Trí Thắng đem quân chống lại, A Ban bèn giả thua bỏ chạy. Trí Thắng truy đuổi nên bị phục binh giết chết. Hay tin, Cai đội dinh Bà Rịa là Dực và thư ký Mai đem quân đến cứu viện nhưng cũng không thành, đều bị giết chết cả. Thừa thắng A Ban tiến ra đánh Phan Rí.
Lo sợ quân của Nguyễn Tân Lễ quá mạnh nên y đã sai một phụ nữ người Chăm dùng thuốc đầu độc. Kết quả Tân Lễ không chết nhưng bị câm. Không những thế, y còn dùng tiền bạc để mua chuộc thuộc hạ của Tân lễ làm nội ứng. Đến khi đánh, Tân Lễ bị bọn phản binh đâm chết, dinh trại của cải ở Phan Rí bị đốt và cướp gần hết.
Sau đó A Ban lại kéo quân vây Phan Rang. Chu Kiêm Thắng hay tin, nhưng vì quân ít nên không ra đánh trả mà đóng cửa thành tự thủ, và bắt Kế Bà Tử làm con tin, dọa sẽ đem chém nếu A Ban tiếp tục vây thành Phan Rang. Được sự tư vấn của Ốc Nha Thát, A Ban cho lui binh.
Không lâu sau đó, tháng Giêng năm Giáp Tuất (1694), A Ban lại tiến đánh thành Phan Rang. Chu Kiêm Thắng hỏa tốc báo tin lên nên chúa Nguyễn cử Trấn thủ Nguyên Hữu Oai và Lưu thủ Nhuận (không rõ họ) tiến binh theo thượng đạo cứu viện, quân A Ban rút lui, vì thế Phan Rang được giải vây.
Tháng 2 năm đó, quân A Ban lại nổi lên, Lưu thủ Nhuận và các Cai cơ Tống Tuân và Nguyễn Thành chia quân giáp đánh. A Ban bỏ chạy, sau bị quân của Cai cơ Nguyễn Thắng Hổ dẹp yên.
Trước sự phản kháng dữ dội của dân bản địa, chúa Nguyễn phải sai Nguyễn Hữu Cảnh vào Bình Thuận cùng với văn chức Trinh Tường ổn định vùng đất mới bình định này.
Tháng 8 năm Giáp Tuất (1694), chúa Nguyễn Phúc Chu lại cho phủ Bình Thuận trở lại làm trấn Thuận Thành, do Kế Bà Tử giữ chức Tả đô đốc, đến tháng 11 thì phong làm phiên vương. Sách Đại Nam thực lục cho biết nguyên nhân như sau (theo lời trình tấu của Khám lý Kế Bà Tử): “Từ khi vị hiệu đời trước cải cách đến giờ xảy ra nạn đói kém luôn, nhân dân chết về tật dịch rất nhiều. Chúa thương tình, bèn cho trở lại gọi là Thuận Thành trấn” (trang 109).
Phiên vương Thuận Thành được phép vỗ về chiêu tập quân dân, hàng năm nộp cống. Theo đó lệ cống bao gồm: 2 thớt voi đực, 20 con bò lông vàng, 6 chiếc ngà voi, 10 tòa sừng tê, 500 bức khăn vải trắng, 50 cân sáp ong, 200 tấm da cá nhám, 400 thúng cát sủi (dùng để tắm gội), 500 lá chiếu tre trắng, 200 cây gỗ mun, 1 chiếc thuyền dài. Những ấn, gươm, yên, ngựa và thuộc hạ bị bắt trước đây đều được trao trả lại cho Kế Bà Tử.
Sau năm 1694 tình hình ở trấn Thuận Thành đi vào ổn định nên sang tháng 8 năm Đinh Sửu (1697), chúa Nguyễn Phúc Chu bắt đầu lập phủ Bình Thuận, lấy đất từ Phan Rang, Phan Rí trở về tây chia làm 2 huyện An Phước và Hòa Đa cho thuộc vào. Trấn Thuận Thành cũng là một đơn vị trực thuộc phủ Bình Thuận, nhưng có quy chế riêng.
Tháng 9 năm Nhâm Thìn (1712) nhân việc phiên vương Thuận Thành xin định điển lệ, xét thấy hợp lý và có lợi cho việc an dân, bảo đảm trật tự trong xứ nên chúa Nguyễn sai các văn thần biên soạn và ban cho. Điển lệ gồm 5 điều, trong đó đáng chú ý là điều 2 và điều 5.
Điều 2, phàm người Kinh kiện nhau hoặc kiện với dân Thuận Thành (người Chăm) thì do phiên vương và Cai bạ (quản lý ngân khố), Ký lục (giữ việc tư pháp) xử đoán; dân Thuận Thành kiện nhau thì một mình phiên vương xử đoán.
Điều 5, dân Thuận Thành xiêu tán đến dinh Phiên Trấn (Gia Định), đều thả về cho làm ăn, nên để lòng thương yêu, đừng nên bóc lột hà khắc, cho dân ở yên. Chính từ việc thi hành chính sách dân tộc đúng đắn và thận trọng của chúa Nguyễn Phúc Chu mà đa số người Chăm vẫn ở lại đất cũ, vẫn bám đất, bám làng tiếp tục cuộc sống.
Qua quá trình cộng cư, 2 dân tộc Việt – Chăm đã tiếp thu những nét tốt đẹp trong đời sống kinh tế và truyền thống văn hóa của nhau. Ví như trong nghề đóng ghe thuyền, làm nước mắm, kỹ thuật trồng lúa, trồng bông, mía đường, thủy lợi, tín ngưỡng (tục thờ Cá Ông) và cả ngôn ngữ.
Ngày nay một số địa danh ở Ninh Thuận, Bình Thuận có nguồn gốc từ tiếng Chăm. Ví dụ Phan Rang là Panrang rút ngắn từ Panduranga, Phan Rí là Parik, Phan Thiết là Hamu Lithit, Phố Hài là Pajai…
Sách Hoàng Việt nhất thống dư địa chí (do Lê Quang Định biên soạn vào đầu triều Nguyễn, bản dịch 2005) thì cho biết: Người Kinh và người Thuận Thành có đắp con đê từ bên bắc sang bên nam dài 130 tầm dẫn nước vào bàu để tưới ruộng. Hay miếu Thần Nông do dân thôn Bình Thủy (nay thuộc Bắc Bình) dựng lên vào năm Kỷ Mùi (1799)… đây là nơi cầu được mùa của người Kinh và người Thuận Thành.
Còn học giả Li Tana trong công trình Xứ Đàng Trong: Lịch sử kinh tế – xã hội Việt Nam thế kỷ 17 và 18 (bản dịch, 1999) cũng nhận xét: Tiến xuống phía Nam, người Việt ở Đàng Trong đã tiếp xúc chặt chẽ với các dân tộc địa phương thuộc các nền văn hóa khác biệt.
Đứng đầu trong số các dân tộc này là người Chăm. Các di dân người Việt đã tiếp nhận và thích nghi một cách thoải mái nhiều yếu tố của nền văn hóa Chăm trong một quá trình dài vay mượn có chọn lọc cái mới và loại bỏ cái cũ.
Quá trình mở rộng lãnh thổ cũng đồng thời là quá trình hợp tác trong đời sống kinh tế - xã hội, và giao lưu văn hóa giữa các dân tộc Việt Nam.
Đối với Bình Thuận, niên điểm 1693 thật sự là một dấu mốc quan trọng trong tiến trình lịch sử - văn hóa của tỉnh. Sự ra đời của trấn Thuận Thành rồi phủ Bình Thuận và sự cộng cư giữa 2 dân tộc Việt – Chăm đã tạo nên sức mạnh tinh thần và vật chất to lớn trong việc phát triển Bình Thuận trong những ngày đầu mở đất.
Đêm tân hôn, khách về hết, hai đứa ngồi đếm phong bì. Đếm xong, tôi tiện tay cầm chiếc dây chuyền vàng mẹ vợ trao lên xem. Vừa cầm lên tôi đã khựng lại..
Chia sẻ
Có lẽ, bí mật lớn nhất của thâm cung không nằm ở việc Tống Triết Tông bị ai sát hại hay chết vì căn bệnh nào, mà nằm ở chỗ lịch sử đã mất đi cơ hội chứng kiến Bắc Tống sẽ đi về đâu nếu vị hoàng đế trẻ ấy có thêm thời gian để thực hiện hoài bão của mình.
Chia sẻ
Người phụ nữ bước vào nhà chồng không chỉ là người bạn đời, mà còn gánh trên vai trách nhiệm sinh con nối dõi, chăm lo việc nội trợ và giữ gìn nề nếp gia phong.
Chia sẻ
Dân Việt gửi tới quý độc giả link xem trực tiếp Qatar vs Thuỵ Sĩ trên VTV3. Trận đấu này sẽ diễn ra vào lúc 2h00 ngày 14/7 (theo giờ Việt Nam).
Chia sẻ
Hơn 60 chú mèo thuần chủng đến từ nhiều quốc gia đã cùng hội tụ tại TP.HCM để tham gia cuộc thi Hoa hậu Mèo FFF Show 2026. Bên cạnh màn tranh tài của những “ngôi sao bốn chân” quốc tế, sự xuất hiện của nhiều cá thể mèo quý hiếm có giá trị lên đến hàng trăm triệu đồng.
Chia sẻ
Ý tưởng chia thiên hạ làm ba phần không chỉ là công lao của riêng Gia Cát Lượng, mà là "ý kiến đại diện" của thời đại, khi nhiều nhân vật kiệt xuất đều nhìn thấy.
Chia sẻ
Trong danh sách những HLV dẫn dắt các đội tuyển dự World Cup, Sergej Barbarez không phải là cái tên nổi bật. Thậm chí, hoàn toàn có thể bị người hâm mộ phớt lờ khi nghe qua. Nhưng bên trong cái tên Barbarez là cả một hành trình khám phá bản thán đầy thú vị!
Chia sẻ
Bài thi vào lớp 10 của 151.000 thí sinh sẽ bắt đầu khâu ráp phách và so dò từ ngày 15/6, thời gian công bố điểm lùi lại 4-5 ngày so với dự kiến ban đầu.
Chia sẻ
Trong khi Nga nỗ lực mở đường tiến về hai thành phố chiến lược Sloviansk và Kramatorsk ở tỉnh Donetsk, các cuộc phản công của Ukraine quanh thành phố Lyman đang làm chậm đáng kể kế hoạch này, thậm chí đẩy một phần lực lượng Nga vào thế bị uy hiếp.
Chia sẻ
Cây lá vông từ lâu được sử dụng trong y học cổ truyền để hỗ trợ an thần, cải thiện giấc ngủ và giảm căng thẳng, vậy loại cây này có những tác dụng gì?
Chia sẻ
Sau tám năm chờ đợi kể từ cú sốc bị sa thải ngay trước World Cup 2018, khoảnh khắc của HLV Julen Lopetegui cuối cùng cũng đến khi ông cùng ĐT Qatar dự ngày hội bóng đá lớn nhất hành tinh tại Bắc Mỹ.
Chia sẻ
Mùa hè là thời điểm nhiều người rơi vào tình trạng ăn uống kém ngon miệng, cơ thể uể oải, dễ mất nước và thường xuyên cảm thấy thiếu năng lượng. Trong khi đó, việc lựa chọn thực phẩm phù hợp không chỉ giúp giải nhiệt mà còn góp phần nâng cao sức khỏe tim mạch, tăng cường miễn dịch và hỗ trợ phục hồi thể lực.
Chia sẻ
Khi hàng chục nghìn khán giả đổ về sân Azteca để chứng kiến những trận đấu của World Cup 2026, FIFA có thể tự hào về bầu không khí cuồng nhiệt tại một trong những thánh địa bóng đá nổi tiếng nhất hành tinh. Thế nhưng phía sau những khán đài kín chỗ ấy lại tồn tại một nghịch lý đặc biệt: hàng nghìn người được vào sân mà không phải mua vé World Cup.
Chia sẻ
Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Khatam al-Anbiya của Iran, Thiếu tướng Ali Abdollahi tuyên bố thế giới sẽ sớm chứng kiến chiến thắng của Tehran và lực lượng kháng chiến trong bối cảnh cuộc chiến giữa Mỹ -Israel và Iran vẫn chưa có hồi kết.
Chia sẻ
Chiều 13/6, lãnh đạo Công an phường Văn Miếu - Quốc Tử Giám (TP.Hà Nội) cho biết, đơn vị đã bắt giữ Nguyễn Tiến Lộc (SN 2003, trú tại phường Hai Bà Trưng, Hà Nội), đối tượng liên quan đến vụ dùng điếu cày đánh người gây thương tích trên phố Lê Duẩn.
Chia sẻ
Phường Vĩnh Yên (địa phận thành phố Vĩnh Yên, tỉnh Vĩnh Phúc cũ) dự hội nghị trực tuyến triển khai phương án tổng thể sắp xếp thôn, tổ dân phố trên địa bàn tỉnh Phú Thọ.
Chia sẻ
Công an tỉnh Lào Cai vừa bắt giữ nghi phạm sát hại bé trai 12 tuổi ở thôn Xéo Tả 1, xã Hợp Thành, tỉnh Lào Cai.
Chia sẻ
Nguyễn Thanh Nhàn chia tay PVF-CAND?; ĐT Mỹ được hưởng 4 bàn thắng từ phản lưới nhà; ĐT Anh bị trộm giày và trang thiết bị; Ronaldo tự tin về thể lực trước World Cup 2026; trọng tài Michael Oliver rút lui khỏi trận Bờ Biển Ngà vs Ecuador.
Chia sẻ
Chiều 8/6, Ban Chỉ đạo sắp xếp, sáp nhập thôn (sắp xếp thôn, tổ dân phố 2026) trên địa bàn xã Thanh Hà, Hải Phòng mới (địa phận huyện Thanh Hà, tỉnh Hải Dương cũ) tổ chức cuộc họp để nghe cơ quan thường trực báo cáo tiến độ triển khai thực hiện công tác sắp xếp, sáp nhập các thôn trên địa bàn xã.
Chia sẻ
Một chuyên gia thần kinh học (Mỹ) cho biết, bên cạnh nhiều yếu tố làm tăng nguy cơ mắc chứng mất trí nhớ như di truyền, lạm dụng rượu bia, ít vận động… thì AI cũng được xem là một yếu tố mới làm sa sút trí tuệ.
Chia sẻ
Lực lượng Hệ thống Không người lái Ukraine cho biết đã tiến hành một loạt cuộc tập kích bằng máy bay không người lái trong đêm nhằm vào các mục tiêu quân sự Nga tại những khu vực do Moscow kiểm soát, bao gồm thao trường huấn luyện, hệ thống phòng không, sở chỉ huy UAV và các vị trí triển khai binh lực.
Chia sẻ
Tại Thủy điện Hòa Bình có 1 bức thư nằm im lìm trong khối bê tông nặng hàng tấn trước khu nhà truyền thống suốt hơn 40 năm qua. Bức thư gửi thế hệ mai sau vẫn là một ẩn số đối với triệu triệu người dân Việt Nam và bạn bè quốc tế. Nội dung của bức thư này đến nay vẫn được giữ kín tuyệt đối, phải chờ đúng đến ngày 1/1/2100, bức thư mới chính thức được hé lộ.
Chia sẻ
Theo tử vi ngày mai, 4 con giáp này có khả năng xây dựng một doanh nghiệp lớn, thành công xuất sắc, đến tuổi trung niên bắt đầu tích lũy tài sản.
Chia sẻ
Trao đổi với PV Dân Việt, chuyên gia du lịch Vũ Văn Tuyên cho rằng, Chính phủ yêu cầu các địa phương chủ động nghiên cứu, phát triển kinh tế ban đêm theo hướng văn minh, hiện đại, có bản sắc là chủ trương mang tính bước ngoặt, thể hiện tư duy quản lý kinh tế nhạy bén, chủ động và mở cửa...
Chia sẻ
Có một câu nói em rất thích: “Bông lúa càng chín càng cúi đầu”. Câu nói ấy giúp em hiểu rằng khi con người có tri thức, có thành công thì càng phải khiêm tốn và biết sống yêu thương.
Chia sẻ
Người dân khi đi qua khu vực công viên phát hiện một người đàn ông nằm bất động trên ghế đá, sau đó phát hiện nạn nhân đã tử vong. Đáng chú ý, nạn nhân từng thoát cơn đột quỵ nhờ được cấp cứu kịp thời chỉ khoảng một tháng trước đó.
Chia sẻ
Sau gần 2 tuần ra mắt, tính đến chiều 13/6, "Ma xó" vượt 100 tỉ đồng (theo số liệu từ Box Office Vietnam) đánh dấu một cột mốc lớn của nam đạo diễn sinh năm 1990. Trước niềm vui này, đạo diễn Phan Bá Hỷ đã có cuộc trò chuyện với Dân Việt xoay quanh phim điện ảnh đầu tay.
Chia sẻ
Chiều 13/6, mạng xã hội lan truyền đoạn clip ghi lại cảnh ba người phụ nữ đi xe máy chặn đầu một ô tô 5 chỗ màu đen đang lưu thông trên đường ở Hà Nội, thu hút sự chú ý của dư luận.
Chia sẻ
Trung vệ Khổng Minh Gia Bảo là cầu thủ thuộc biên chế CLB Công an TP.HCM. Cầu thủ 26 tuổi hiện đang là thành viên ĐT Việt Nam.
Chia sẻ
Dự án điện ảnh "The Odyssey" với kinh phí 250 triệu USD đánh dấu bước ngoặt lớn trong sự nghiệp của đạo diễn Christopher Nolan.
Chia sẻ
Thời sự 
Thế giới 
Nhà nông 
Hội và Cuộc sống 
Đại đoàn kết dân tộc 
Kinh tế 
Thể thao 
Văn hóa - Giải trí 
Xã hội 
Bạn đọc 
Nhà đất 
Media 
Chuyển động Sài Gòn 
Pháp luật 
Dân Việt trò chuyện 
Gia đình 
Đông Tây - Kim Cổ 
Khoa học Công nghệ 
Radio Nông dân 
Doanh nghiệp 
Đăng nhập
Đỗ Thành Danh
