Bẫy Thucydides là gì? Quan hệ Mỹ - Trung ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của hơn 8 tỷ người trên toàn thế giới

Bẫy Thucydides là gì?

Theo Viện nghiên cứu Quốc tế, “bẫy Thucydides” là thuật ngữ được nhà khoa học chính trị Mỹ Graham Allison phổ biến, dùng để mô tả nguy cơ xung đột gia tăng khi một cường quốc đang trỗi dậy thách thức vị thế của một cường quốc thống trị hiện hữu, dù ở phạm vi khu vực hay toàn cầu.

Khái niệm này được nhắc đến rộng rãi từ năm 2015, đặc biệt trong các phân tích về cạnh tranh chiến lược giữa Mỹ và Trung Quốc.

Để làm rõ luận điểm, Allison cùng nhóm nghiên cứu tại Trung tâm Belfer về Khoa học và Quan hệ Quốc tế thuộc Đại học Harvard đã khảo sát 16 trường hợp trong lịch sử, khi một cường quốc mới nổi đối đầu với một cường quốc đang giữ vị thế áp đảo.

Kết quả cho thấy 12 trong số đó đã dẫn tới chiến tranh. Tuy nhiên, nghiên cứu này cũng vấp phải nhiều tranh luận. Trong giới học thuật, giá trị của khái niệm “Bẫy Thucydides”, nhất là khi áp dụng vào khả năng xảy ra xung đột quân sự giữa Mỹ và Trung Quốc, đến nay vẫn là vấn đề còn nhiều ý kiến khác nhau.

Về nguồn gốc của cụm từ “bẫy Thucydides”, nó được gợi cảm hứng từ tên của Thucydides, nhà sử học kiêm tướng lĩnh quân sự Athens thời Hy Lạp cổ đại, và được nhà khoa học chính trị Mỹ Graham Allison đưa vào sử dụng khoảng năm 2011.

Thucydides (460 TCN - 395 TCN) là nhà sử học Hy Lạp cổ đại, nổi tiếng với tác phẩm Chiến tranh Peloponnesus. Trong công trình này, ông đã đưa ra những quan sát sâu sắc về cuộc đối đầu giữa Sparta và Athens. Thời điểm đó, Sparta là thế lực giữ vai trò thống trị trong thế giới Hy Lạp, trong khi Athens trỗi dậy mạnh mẽ, trở thành mối đe dọa trực tiếp đối với vị thế và ảnh hưởng của Sparta.

Cuộc chiến giữa hai thành bang đã khiến cả hai bên chịu tổn thất nặng nề. Về lâu dài, sự đối đầu kéo dài và khốc liệt này cũng được xem là một trong những nguyên nhân làm suy yếu, dẫn tới sự suy tàn của nền văn minh Hy Lạp cổ đại.

Khái niệm này bắt nguồn từ một nhận định nổi tiếng của Thucydides trong tác phẩm Lịch sử Chiến tranh Peloponnesus: sự trỗi dậy của Athens và nỗi lo sợ mà điều đó gây ra cho Sparta đã khiến chiến tranh trở nên khó tránh khỏi.

Từ quan sát này, Allison dùng “bẫy Thucydides” để mô tả xu hướng xung đột khi một cường quốc đang lên, như Athens, thách thức vị thế của một cường quốc thống trị, như Sparta.

Năm 2017, Allison phát triển sâu hơn lập luận này trong cuốn Destined for War. Trong đó, ông cho rằng Trung Quốc và Mỹ đang bước vào một quỹ đạo đối đầu nguy hiểm. Dù vậy, Allison không khẳng định chiến tranh giữa một “cường quốc thống trị” và một “cường quốc đang lên” là điều tất yếu.

Theo ông, nguy cơ chiến tranh có thể được kiểm soát, nhưng để tránh rơi vào “bẫy Thucydides”, các bên phải có sự tỉnh táo chiến lược, nỗ lực ngoại giao bền bỉ và khả năng quản trị cạnh tranh một cách thận trọng.

Chủ tịch Tập Cận Bình nhắc đến “bẫy Thucydides” trong cuộc gặp với Tổng thống Donal Trump

Ngày 14/5 vừa qua, Chủ tịch Trung Quốc Tập Cận Bình và Tổng thống Mỹ Donald Trump đã khởi động ngày đầu tiên của Hội nghị thượng đỉnh tại Bắc Kinh bằng lễ đón cấp nhà nước hoành tráng, trước khi bước vào cuộc hội đàm kín kéo dài khoảng hai giờ.

Trong phát biểu khai mạc, ông Tập Cận Bình đã mô tả cuộc gặp là thời khắc có ý nghĩa toàn cầu, cho rằng việc ổn định quan hệ Mỹ - Trung không chỉ quan trọng với hai nền kinh tế mà còn với cả thế giới.

Ông Tập cũng lần đầu đặt câu hỏi liệu hai cường quốc có thể tránh được "bẫy Thucydides" hay không.

“Liệu Trung Quốc và Mỹ có thể vượt qua Bẫy Thucydides và tạo ra mô hình mới cho quan hệ giữa các cường quốc hay không? Liệu hai nước có thể cùng nhau giải quyết các thách thức toàn cầu và mang lại nhiều ổn định hơn cho thế giới hay không?”, ông Tập nói.

Đây là những câu hỏi mà lịch sử, thế giới và người dân đặt ra, và là bài kiểm tra mà các nhà lãnh đạo các cường quốc phải cùng nhau trả lời.

Mới đây, trên trang web của Đại sứ quán Trung Quốc tại Mỹ cũng vừa đăng tải một phần nội dung bài phát biểu về mối quan hệ giữa Bắc Kinh và Mỹ của Chủ tịch Tập Cận Bình tại sự kiện tiệc chiêu đãi Tổng thống Donald Trump tối 14/5.

Ngoài ra, theo Chủ tịch Tập Cận Bình, quan hệ giữa Bắc Kinh và Washington “chỉ có thể được cải thiện, chứ không nên để tiếp tục bị tổn hại”. Ông cho rằng hợp tác sẽ đem lại lợi ích cho cả hai bên, trong khi đối đầu chỉ khiến cả Trung Quốc và Mỹ cùng chịu thiệt hại.

Ông Tập Cận Bình nhấn mạnh, quan hệ Trung - Mỹ không chỉ tác động đến 1,7 tỷ người dân của hai nước, mà còn liên quan trực tiếp đến lợi ích của hơn 8 tỷ người trên toàn thế giới. Vì vậy, hai bên cần cùng gánh vác trách nhiệm lịch sử, thúc đẩy “con tàu quan hệ Trung - Mỹ” tiếp tục tiến về phía trước.

Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung bắt đầu từ khi nào?

Cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung không xuất hiện đột ngột, mà manh nha từ quá trình Trung Quốc trỗi dậy và Mỹ chuyển trọng tâm sang châu Á từ thời Tổng thống Obama. Tuy nhiên, bước ngoặt rõ ràng nhất là năm 2017, khi chính quyền Donald Trump chính thức coi Trung Quốc là đối thủ cạnh tranh chiến lược trong Chiến lược An ninh Quốc gia.

Theo các tài liệu từ Nhà Trắng, khi chính quyền Tổng thống Donald Trump điều chỉnh cách nhìn về Trung Quốc: Từ một đối tác có thể “can dự” sang một đối thủ cạnh tranh chiến lược.

Tài liệu Chiến lược An ninh Quốc gia Mỹ 2017 nêu rõ Trung Quốc và Nga đang thách thức quyền lực, ảnh hưởng và lợi ích của Mỹ; đồng thời cho rằng giả định trước đây về việc hội nhập Trung Quốc vào trật tự quốc tế sẽ khiến nước này trở thành “đối tác đáng tin cậy” phần lớn đã không còn đúng.

Sang năm 2018, cạnh tranh này bùng phát mạnh trên mặt trận thương mại, mở đầu bằng các đòn áp thuế trả đũa lẫn nhau giữa hai nền kinh tế lớn nhất thế giới.

Báo Nhân Dân ghi nhận ngày 6/7/2018, Mỹ chính thức áp thuế 25% lên 34 tỷ USD hàng hóa Trung Quốc. Đáp lại động thái này, Trung Quốc ngay lập tức áp thuế tương ứng lên 34 tỷ USD hàng nhập từ Mỹ.

Căng thẳng càng dâng cao khi ngày 11/7/2018, Mỹ tiếp tục công bố kế hoạch áp thuế nhập khẩu 10% lên 200 tỷ USD hàng hóa xuất khẩu từ Trung Quốc, thậm chí đe dọa sẽ xem xét áp thuế bổ sung lên tới 500 tỷ USD hàng hóa càng làm xung đột thương mại giữa hai nước trở nên căng thẳng.

Trong bài phân tích "Đặc điểm mới của cạnh tranh chiến lược Mỹ - Trung Quốc và đối sách của Việt Nam" của PGS.TS Thái Văn Long đăng trên Tạp chí Cộng sản cũng nhấn mạnh: Quan hệ giữa Mỹ và Trung Quốc từ lâu đã là tâm điểm của các mối quan hệ quốc tế, nhưng từ khi Tổng thống Donald Trump cầm quyền ở Mỹ vào đầu năm 2017 tới nay, quan hệ giữa hai cường quốc này chuyển sang giai đoạn mới: Cạnh tranh chiến lược toàn diện, đối đầu.

Thậm chí, nhiều chuyên gia nhận định: “Chiến tranh lạnh kiểu mới giữa Mỹ và Trung Quốc đã bắt đầu”.

×