Điều động cán bộ từ cấp tỉnh về cấp xã: Không nên hiểu đơn thuần là “bổ sung nhân sự cho đủ cơ cấu”

Cán bộ phải “tự dò đường” trong khi áp lực giải quyết hồ sơ cho người dân lại rất lớn

Báo cáo cho thấy có hiện tượng “thể chế đi trước, vận hành theo sau”, thủ tục với người dân đơn giản hơn nhưng lại phức tạp hơn với bộ máy thực thi. Bà đánh giá thế nào về vấn đề này?

- Tôi cho rằng đây là một thực tế rất đáng chú ý trong quá trình vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp hiện nay. Chủ trương tinh gọn bộ máy, bỏ cấp trung gian và đẩy mạnh phân quyền cho cơ sở là hướng đi đúng, phù hợp yêu cầu cải cách nền hành chính hiện đại. Tuy nhiên, cải cách bộ máy không chỉ là thay đổi sơ đồ tổ chức mà còn phải đi cùng với cải cách quy trình, dữ liệu, công nghệ và trách nhiệm phối hợp giữa các cơ quan. Nếu không, sẽ xuất hiện tình trạng “hình thức đã đổi nhưng cách vận hành cũ vẫn còn”, dẫn đến áp lực rất lớn dồn xuống cấp xã, phường.

Thực tế hiện nay cho thấy nhiều thủ tục hành chính đã được cắt giảm giấy tờ, giảm khâu trung gian đối với người dân. Nhưng ở phía cán bộ thực thi, đặc biệt là cấp cơ sở, quy trình nội bộ lại phát sinh nhiều bước xử lý phức tạp hơn do chưa có sự đồng bộ giữa các bộ, ngành. Có nơi quyền hạn đã được phân cấp nhưng hướng dẫn nghiệp vụ chưa kịp ban hành; có nơi dữ liệu chưa liên thông; có nơi quy định pháp luật giữa các lĩnh vực còn chồng chéo. Điều này khiến cán bộ phải “tự dò đường” trong khi áp lực giải quyết hồ sơ cho người dân lại rất lớn.

Đặc biệt, lĩnh vực đất đai hiện nay là ví dụ rất điển hình. Người dân có thể thấy thủ tục được rút gọn hơn, nhưng cán bộ cơ sở lại phải kiểm tra, đối chiếu nhiều lớp quy định khác nhau giữa luật đất đai, xây dựng, quy hoạch, tài chính… Nếu thiếu hướng dẫn rõ ràng, cán bộ rất dễ rơi vào tâm lý sợ sai, né trách nhiệm hoặc xử lý kéo dài để chờ xin ý kiến.

Tôi cho rằng đây không phải biểu hiện của thất bại cải cách, mà là “độ trễ tất yếu” trong giai đoạn chuyển đổi mô hình quản trị. Điều quan trọng là phải nhanh chóng hoàn thiện các quy trình nội bộ theo hướng thống nhất, rõ trách nhiệm, liên thông dữ liệu và giảm tối đa khâu trung gian trong xử lý công việc của cán bộ. Nếu chỉ đơn giản hóa cho người dân mà không đơn giản hóa cho chính bộ máy thực thi thì cải cách sẽ rất khó bền vững.

Theo bà, để cải cách hành chính đạt hiệu quả bền vững cần làm gì, nhất là khi công nghệ đôi khi còn tạo thêm tầng trung gian mới?

- Tôi cho rằng đây là vấn đề rất đáng suy nghĩ. Chúng ta thường kỳ vọng công nghệ sẽ giúp bộ máy vận hành nhanh hơn, minh bạch hơn. Nhưng nếu chuyển đổi số chỉ dừng ở việc “đưa quy trình giấy tờ lên môi trường điện tử” thì đôi khi không những không giảm tải mà còn tạo thêm gánh nặng cho cán bộ và người dân.

Có một thực tế là nhiều hệ thống phần mềm hiện nay được xây dựng theo tư duy quản lý của từng ngành riêng lẻ, thiếu tính liên thông. Một thông tin nhưng cán bộ phải nhập đi nhập lại nhiều lần ở nhiều hệ thống khác nhau. Người dân nộp hồ sơ trực tuyến nhưng sau đó vẫn phải bổ sung bản giấy hoặc xác nhận thủ công. Như vậy, công nghệ chưa thay đổi bản chất quy trình mà chỉ “số hóa sự phức tạp”.

Muốn cải cách hành chính bền vững, theo tôi cần chuyển từ tư duy “số hóa thủ tục” sang “thiết kế lại quy trình phục vụ”. Nghĩa là trước khi đưa lên môi trường số phải rà soát lại toàn bộ quy trình xem khâu nào thực sự cần thiết, khâu nào có thể bỏ, dữ liệu nào đã có thì không yêu cầu người dân cung cấp lại.

Bên cạnh đó, cần coi dữ liệu là hạ tầng cốt lõi của cải cách hành chính. Nếu dữ liệu dân cư, đất đai, hộ tịch, doanh nghiệp… chưa kết nối thông suốt thì cán bộ cơ sở vẫn phải làm việc thủ công rất nhiều. Khi dữ liệu chưa “nói chuyện được với nhau”, người dân vẫn phải chạy giữa các cơ quan để xác minh.

Một điểm rất quan trọng nữa là phải thay đổi cách đánh giá hiệu quả cải cách hành chính. Không nên chỉ đo bằng số lượng dịch vụ công trực tuyến hay tỷ lệ hồ sơ online, mà cần đo bằng thời gian xử lý thực tế, mức độ hài lòng của người dân và mức giảm tải công việc cho cán bộ.

Cải cách hành chính cuối cùng không phải để tạo ra nhiều phần mềm hơn, mà để người dân được phục vụ nhanh hơn, minh bạch hơn và để cán bộ có điều kiện tập trung vào công việc chuyên môn thay vì bị cuốn vào các thao tác kỹ thuật rườm rà.

Năng lực xử lý các vấn đề chuyên môn sâu ở cấp cơ sở còn bộc lộ khoảng trống. Theo bà cần có giải pháp gì? Việc ứng dụng AI hay ChatGPT có thể giúp cắt giảm thời gian xử lý công việc hay không?

- Sau khi thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, khối lượng công việc và thẩm quyền chuyển xuống cấp xã, phường tăng lên rất mạnh. Trong khi đó, nhiều lĩnh vực như đất đai, quy hoạch, đầu tư, tài chính công… vốn là những lĩnh vực có tính chuyên môn rất cao, yêu cầu kinh nghiệm thực tiễn và bản lĩnh xử lý tình huống pháp lý phức tạp. Vì vậy, việc xuất hiện khoảng trống năng lực ở một số nơi là điều có thể dự báo trước.

Theo tôi, giải pháp quan trọng nhất hiện nay là phải chuyển mạnh từ tư duy “quản lý cán bộ” sang “phát triển năng lực cán bộ”. Không thể chỉ điều chuyển con người về cơ sở rồi kỳ vọng họ tự thích nghi ngay với yêu cầu mới. Cần có các chương trình đào tạo chuyên sâu theo vị trí việc làm, đặc biệt với các lĩnh vực dễ phát sinh sai sót hoặc khiếu kiện như đất đai, đầu tư, giải phóng mặt bằng.

Về vấn đề này, theo tôi được biết, Chính phủ vừa ban hành Đề án tăng cường bồi dưỡng đội ngũ cán bộ, công chức ở xã, phường, đặc khu đáp ứng yêu cầu vận hành chính quyền địa phương 2 cấp giai đoạn 2026 - 2031 với mục tiêu chung là tăng cường bồi dưỡng để kịp thời trang bị kiến thức, kỹ năng; chuyên môn, nghiệp vụ cho cán bộ, công chức cấp xã theo yêu cầu của vị trí việc làm (mới), nâng cao năng lực, tính chuyên nghiệp và ý thức trách nhiệm cho đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã để thực thi nhiệm vụ, công vụ đáp ứng yêu cầu vận hành chính quyền địa phương 2 cấp hiệu lực, hiệu quả; Phát triển năng lực (tư duy chiến lược, tư duy dữ liệu, chuyển đổi số, huy động nguồn lực, phối hợp liên ngành, phản ứng chính sách) của đội ngũ cán bộ, công chức cấp xã đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ trong giai đoạn mới.

Bên cạnh đào tạo kiến thức chuyên môn, cần chú trọng năng lực tham mưu độc lập và khả năng ra quyết định. Một bộ máy hiệu quả không thể chỉ vận hành bằng việc “xin ý kiến cấp trên”. Nếu cán bộ cơ sở thiếu bản lĩnh pháp lý và kỹ năng xử lý tình huống thì rất dễ dẫn tới tâm lý né tránh trách nhiệm.

Về ứng dụng AI hay các công cụ như ChatGPT, tôi cho rằng đây là xu hướng rất đáng khuyến khích nếu được sử dụng đúng cách. AI hoàn toàn có thể hỗ trợ cán bộ trong việc tra cứu văn bản, tổng hợp hồ sơ, dự thảo báo cáo, chuẩn hóa biểu mẫu, phân loại thủ tục… Qua đó giúp tiết kiệm rất nhiều thời gian cho các công việc mang tính kỹ thuật lặp lại.

Tuy nhiên, cần nhìn AI như một công cụ hỗ trợ chứ không thể thay thế trách nhiệm công vụ của con người. Những quyết định liên quan quyền lợi của người dân, xử lý tranh chấp hay vận dụng pháp luật vẫn cần năng lực chuyên môn và trách nhiệm cá nhân của cán bộ. Nếu phụ thuộc máy móc vào AI mà thiếu cơ chế kiểm chứng thì có thể phát sinh rủi ro pháp lý rất lớn.

Điều cần thiết hiện nay là xây dựng năng lực “sử dụng AI trong khu vực công” một cách bài bản, có quy chuẩn, có giới hạn trách nhiệm rõ ràng và bảo đảm an toàn dữ liệu.

Điều động cán bộ từ cấp tỉnh về cấp xã không nên hiểu đơn thuần là “bổ sung nhân sự cho đủ cơ cấu”

Bà đánh giá thế nào về chủ trương điều động cán bộ từ cấp tỉnh về cấp xã và việc cần có chế độ, chính sách phù hợp cho đội ngũ này?

- Tôi cho rằng đây là chủ trương cần thiết trong bối cảnh hiện nay. Khi mô hình chính quyền địa phương 2 cấp được triển khai, cấp xã không còn là cấp thực hiện những công việc hành chính đơn giản như trước mà đang trở thành nơi trực tiếp giải quyết rất nhiều vấn đề phức tạp liên quan đến đời sống dân sinh, đầu tư, quy hoạch, quản lý đất đai, an sinh xã hội… Vì vậy, việc tăng cường đội ngũ cán bộ có kinh nghiệm quản lý, có tư duy chiến lược và bản lĩnh điều hành cho cơ sở là rất quan trọng.

Tuy nhiên, điều động cán bộ không nên hiểu đơn thuần là “bổ sung nhân sự cho đủ cơ cấu”. Điều quan trọng hơn là phải tạo ra sự chuyển giao năng lực quản trị và kinh nghiệm thực tiễn xuống cơ sở. Nếu làm tốt, đây sẽ là cơ hội để nâng chất lượng quản trị địa phương rất rõ rệt.

Tôi đặc biệt đồng tình với quan điểm cần mở các lớp bồi dưỡng chuyên môn cho cán bộ điều chuyển về xã theo đúng tinh thần của Đề án nói trên. Bởi dù có kinh nghiệm quản lý ở cấp tỉnh, nhưng môi trường công tác ở cơ sở có đặc thù rất khác. Cán bộ cấp xã tiếp xúc trực tiếp với người dân mỗi ngày, xử lý nhiều vấn đề phát sinh rất cụ thể và đôi khi rất áp lực. Nếu không được chuẩn bị kỹ về nghiệp vụ và kỹ năng thích ứng thì sẽ khó đáp ứng yêu cầu công việc ngay lập tức.

Bên cạnh đó, chế độ, chính sách cho cán bộ điều động cũng cần được quan tâm đúng mức. Không thể yêu cầu cán bộ nhận nhiệm vụ khó hơn, áp lực hơn mà điều kiện làm việc, thu nhập hay cơ hội phát triển nghề nghiệp lại không tương xứng. Muốn cán bộ yên tâm về cơ sở thì phải có cơ chế bảo đảm cả về vật chất lẫn động lực tinh thần.

Tôi cho rằng cần nhìn nhận việc tăng cường cán bộ cho cơ sở không phải là giải pháp tình thế mà là một phần trong chiến lược nâng tầm chính quyền cơ sở theo hướng chuyên nghiệp, hiện đại và phục vụ người dân tốt hơn.

Theo bà, để tạo động lực cho cán bộ trong giai đoạn hiện nay cần làm gì?

- Theo tôi, trong giai đoạn cải cách bộ máy và phân quyền mạnh hiện nay, áp lực đối với đội ngũ cán bộ, công chức cơ sở là rất lớn. Khối lượng công việc tăng, yêu cầu chuyên môn cao hơn, trách nhiệm trực tiếp với người dân lớn hơn, trong khi nhiều nơi điều kiện làm việc còn hạn chế. Nếu không có cơ chế tạo động lực phù hợp thì rất khó duy trì được tinh thần cống hiến và chất lượng phục vụ.

Điều đầu tiên cần làm là xây dựng môi trường công vụ mà ở đó cán bộ “dám làm đúng”. Hiện nay, một bộ phận cán bộ vẫn có tâm lý sợ sai, sợ trách nhiệm vì quy định còn chồng chéo hoặc thiếu hướng dẫn cụ thể. Muốn cán bộ chủ động, sáng tạo thì phải có cơ chế rõ ràng, hiệu quả để bảo vệ người làm đúng, làm vì lợi ích chung.

Thứ hai, cần cải cách mạnh cơ chế đánh giá cán bộ. Không nên đánh giá nặng về hình thức, hồ sơ hay số lượng báo cáo, mà phải dựa vào hiệu quả công việc thực tế và mức độ hài lòng của người dân. Một nền hành chính phục vụ không thể vận hành bằng tư duy “đủ quy trình” mà phải hướng tới kết quả cuối cùng.

Thứ ba, cần quan tâm thực chất tới chế độ đãi ngộ. Cán bộ cơ sở hiện nay đang gánh rất nhiều áp lực nhưng thu nhập và điều kiện làm việc ở nhiều nơi chưa tương xứng. Đầu tư cho đội ngũ cán bộ không phải là chi phí, mà là đầu tư cho chất lượng quản trị quốc gia.

Ngoài ra, tôi cho rằng rất cần xây dựng văn hóa công vụ tích cực, trong đó cán bộ cảm thấy công việc của mình có ý nghĩa, được ghi nhận và có cơ hội phát triển. Một bộ máy hiện đại không chỉ cần người giỏi chuyên môn mà còn cần những con người có động lực phụng sự.

Cuối cùng, cải cách hành chính suy cho cùng không thể thành công nếu chỉ thay đổi cơ cấu tổ chức hay phần mềm công nghệ. Trung tâm của mọi cải cách vẫn phải là con người. Khi cán bộ có năng lực, có động lực và có niềm tin vào môi trường công vụ thì bộ máy mới thực sự vận hành hiệu quả và gần dân.

Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ thẳng thắn của bà!

×