Bí ẩn Vân Long, "thánh đường" xanh nắm giữ kỷ lục thế giới

Nằm cách phố cổ Hoa Lư khoảng 17km về phía Bắc, tọa lạc tại vùng núi ngoài đê thuộc địa phận các xã Gia Vân, Gia Viễn, Gia Hưng (tỉnh Ninh Bình), Khu bảo tồn thiên nhiên đất ngập nước Vân Long hiện lên như một ốc đảo xanh nguyên sơ, kỳ vĩ.

Với tổng diện tích 3.500 ha, nơi đây được ví như một viên ngọc quý báu mà thiên nhiên ban tặng cho vùng đồng bằng châu thổ Bắc Bộ. Điểm đặc biệt của cấu trúc địa hình nơi đây chính là sự kết hợp hài hòa tuyệt đối giữa hai thế giới: 3/4 diện tích là những dãy núi đá vôi trùng điệp sừng sững, và 1/4 còn lại là vùng đất ngập nước mênh mông, phẳng lặng.

Vân Long, bức tranh thủy mặc và huyền thoại về chiếc "gương trời" khổng lồ

Được đưa vào khai thác du lịch từ năm 1998, đầm Vân Long nhanh chóng khẳng định vị thế là một trong những điểm đến hấp dẫn và đặc sắc nhất của bản đồ du lịch sinh thái miền Bắc.

Khác biệt hoàn toàn với sự nhộn nhịp, thương mại hóa của nhiều khu du lịch khác, Vân Long đón lòng người bằng một không gian thư thái, tĩnh lặng đến thuần khiết. Nơi đây được giới xê dịch và truyền thông quốc tế trìu mến mệnh danh là “Vịnh Hạ Long không sóng”.

Để khám phá trọn vẹn vẻ đẹp hoang sơ của Vân Long, phương tiện duy nhất du khách có thể lựa chọn là những chiếc thuyền nan nhỏ do chính người dân bản địa chèo lái. Bước lên thuyền, một hành trình khám phá vào thế giới thần tiên chính thức bắt đầu. Điểm mê hoặc lòng người nhất tại Vân Long chính là sự phẳng lặng hiếm có của làn nước. Mặt đầm không hề có sóng, tĩnh lặng tựa như một tấm gương khổng lồ soi bóng cả bầu trời cao rộng.

Khi con thuyền lướt nhẹ trên mặt nước trong vắt, du khách có thể dễ dàng nhìn thấu xuống tận đáy sâu, nơi những thảm rong rêu, tảo thủy sinh dập dềnh, uốn lượn theo từng nhịp chèo như một khu rừng dưới nước. Bốn bề không gian được bao bọc bởi những dãy núi đá vôi muôn hình vạn trạng.

Người dân địa phương, với trí tưởng tượng phong phú và sự gắn bó mối thâm tình với quê hương, đã đặt tên cho các ngọn núi theo hình dáng tự nhiên đầy sống động: núi Mèo Cào với những vệt xước thiên tạo; núi Mâm Xôi tròn trịa đầy đặn; hay núi Cô Tiên ẩn hiện trong sương sớm. Tất cả hòa quyện cùng mây trời, non nước, tạo nên một phối cảnh thiên nhiên ấn tượng mà không một họa sĩ tài danh nào có thể mô phỏng trọn vẹn.

Không dừng lại ở cảnh quan mặt nước, Vân Long còn giấu trong lòng mình một hệ thống hang động vô cùng phong phú và huyền bí như: hang Cá, hang Bóng, hang Rùa, hang Chanh. Trong số đó, hang Cá là điểm nhấn không thể bỏ qua.

Đây là một hang xuyên thủy độc đáo dài khoảng 250m, cao 8m và rộng tới 10m. Khi thuyền đi xuyên qua lòng hang, du khách sẽ được chiêm ngưỡng những khối nhũ đá rủ xuống muôn màu muôn sắc, lắng nghe tiếng nước nhỏ giọt thánh thót giữa không gian thâm nghiêm, mát lạnh, mang đến một cảm giác phiêu lưu vô cùng thú vị.

"Thánh đường" của những loài động vật quý hiếm và kỷ lục thế giới

Đằng sau vẻ đẹp yên bình như cõi mộng ấy, Vân Long thực chất là một hệ sinh thái vô cùng sống động với giá trị đa dạng sinh học thuộc hàng cao nhất khu vực. Các nghiên cứu khoa học đã ghi nhận tại vùng đất ngập nước này sở hữu hệ động vật vô cùng phong phú với 60 loài giáp xác, 48 loài thân mềm trên cạn, 132 loài côn trùng và 43 loài cá. Trong lòng đầm, có ít nhất hai loài cá quý hiếm được ghi danh vào Sách đỏ Việt Nam cần được bảo vệ nghiêm ngặt.

Tuy nhiên, niềm tự hào lớn nhất, báu vật vô giá của Khu bảo tồn thiên nhiên Vân Long chính là loài Voọc mông trắng (tên khoa học: Trachypithecus delacouri). Đây là loài linh trưởng đặc hữu cực kỳ nguy cấp (CR) có nguy cơ tuyệt chủng trên toàn cầu, và chỉ còn tồn tại ở một số vùng núi đá vôi hẻo lánh tại Việt Nam.

Theo các báo cáo khoa học, hiện nay trên toàn thế giới và cả nước chỉ còn khoảng gần 400 cá thể Voọc mông trắng ngoài tự nhiên. Trong bối cảnh sinh cảnh bị đe dọa nghiêm trọng ở khắp nơi, Khu bảo tồn Vân Long chính là "mái nhà" an toàn nhất, nơi đang nuôi dưỡng, bảo tồn trên 300 cá thể.

Chính vì sự phát triển kỳ diệu của quần thể linh trưởng này, Trung tâm sách kỷ lục Việt Nam đã chính thức xác lập kỷ lục cho Vân Long là “Nơi có số lượng cá thể voọc nhiều nhất”. Đồng thời, nơi đây cũng được công nhận là “Nơi có số lượng cá thể Voọc mông trắng lớn nhất” vùng sinh thái rừng núi đá vôi.

Ngồi trên thuyền vào những buổi chiều tà, du khách thường có cơ hội hiếm gặp được tận mắt ngắm nhìn từng gia đình nhà voọc với chiếc mông trắng đặc trưng đang leo trèo, chuyền cành vô tư trên các vách đá vôi dựng đứng sát mặt nước, một hình ảnh biểu tượng cho sự chung sống hòa hợp giữa thiên nhiên hoang dã và con người.

Mô hình sinh thái cộng đồng và "tấm hộ chiếu" Danh lục Xanh quốc tế

Thành công lớn nhất trong công tác bảo tồn và phát triển du lịch tại Vân Long không phải đến từ những nguồn đầu tư tài chính khổng lồ, mà đến từ chính sức mạnh nội sinh của cộng đồng địa phương. Hiện nay, việc quản lý và khai thác du lịch tại đầm Vân Long được vận hành theo mô hình rất nhân văn: Hợp tác xã (HTX) dịch vụ du lịch sinh thái Vân Long quản lý dựa trên sự chung tay, đồng lòng của toàn thể cộng đồng dân cư.

Ông Trần Xuân Quang - Giám đốc HTX dịch vụ du lịch sinh thái Vân Long chia sẻ: "Người dân địa phương nơi đây luôn ý thức rất rõ giá trị của quê hương và tự nguyện chung tay bảo vệ môi trường, giữ gìn vẻ đẹp hoang sơ của Vân Long. Suốt nhiều năm qua, một hệ thống quy ước tự nguyện đã hình thành sâu sắc: không có bất kỳ hộ dân nào tự ý chặt cây, lấy đá hay săn bắt động vật trái phép tại khu vực đầm. Chúng tôi hiểu rằng, giữ được rừng, giữ được nước, giữ được Voọc thì mới giữ được sinh kế bền vững cho con cháu về sau".

Chính sự chân chất, thân thiện của những người nông dân quanh năm gắn bó với ruộng đồng, nay khoác lên mình chiếc áo người chèo thuyền, hướng dẫn viên du lịch đã tạo nên một sức hút đặc biệt đối với bạn bè quốc tế.

Đến đầm Vân Long, nhiều người không khỏi bất ngờ khi phần lớn lượng khách tìm đến đây trải nghiệm, khám phá đều là khách nước ngoài chứ không phải du khách trong nước. Họ đến để tìm kiếm một không gian sinh thái nguyên bản, một hình mẫu mà con người và thiên nhiên tôn trọng lẫn nhau một cách tuyệt đối.

Sự kiên trì trong chiến lược bảo tồn bền vững đã đem lại cho Vân Long những danh hiệu quốc tế vô cùng danh giá. Năm 2019, đầm Vân Long chính thức được công nhận là khu Ramsar thứ 9 của Việt Nam và thứ 2.360 của thế giới, khẳng định tầm quan trọng toàn cầu của vùng đất ngập nước này.

Đặc biệt, đến tháng 6/2022 và tiếp tục được tái khẳng định mạnh mẽ vào năm 2023, Vân Long đã ghi dấu ấn lịch sử khi trở thành địa điểm đầu tiên của Việt Nam và toàn Đông Nam Á được ghi danh vào Danh lục Xanh (Green List) của Liên minh Quốc tế Bảo tồn Thiên nhiên (IUCN). Đây là danh hiệu quốc tế khắt khe, danh giá nhất dành cho các khu bảo tồn đạt tiêu chuẩn toàn cầu về quản lý hiệu quả, quản trị minh bạch và phát triển bền vững.

Khát vọng liên kết vùng: Hành lang di sản thế giới mới

Nhìn về tương lai, tầm nhìn của vùng đất ngập nước Vân Long không còn bó hẹp trong ranh giới địa phương. Hiện nay, một chiến lược quy mô lớn mang tầm tầm vóc quốc tế đang được định hình. Vùng đất ngập nước Vân Long đang được kết nối chặt chẽ, nối liền với vùng rừng núi đá vôi Kim Bảng (tỉnh Hà Nam) và quần thể danh thắng tâm linh Tam Chúc.

Hiện tại, UBND tỉnh Ninh Bình đang tích cực phối hợp cùng các bộ, ngành và địa phương liên quan để xây dựng, hoàn thiện hồ sơ khoa học trình Tổ chức Giáo dục, Khoa học và Văn hóa Liên Hợp Quốc (UNESCO) công nhận di sản thế giới liên tỉnh đối với khu vực này. Tên gọi dự kiến của di sản thế giới tương lai là: “Cảnh quan văn hóa - sinh thái, Voọc mông trắng Vân Long - Kim Bảng - Tam Chúc”.

Việc định hướng trình UNESCO công nhận di sản thế giới mở ra một cơ hội phát triển mang tính đột phá cho du lịch sinh thái bền vững của toàn khu vực. Nó không chỉ giúp nâng tầm giá trị bảo tồn của loài Voọc mông trắng lên cấp độ toàn cầu, mà còn kết nối các điểm di sản biệt lập thành một hành lang di sản độc đáo, xuyên suốt. Khi hành lang này được thiết lập, Vân Long sẽ đóng vai trò là "trái tim xanh", một mắt xích sinh thái cốt lõi không thể tách rời.

Giờ đây, mỗi ngày trôi qua trên "vịnh không sóng", những con thuyền nan vẫn lướt đi lặng lẽ dưới tán núi đá vôi cổ kính, mang theo niềm tự hào của người dân Gia Viễn về một vùng đất "vàng xanh" của xứ sở.

Với danh hiệu Danh lục Xanh IUCN đã đạt được và khát vọng vươn tầm Di sản thế giới UNESCO đang cận kề, đầm Vân Long chính là minh chứng sống động nhất cho thấy: Khi cộng đồng đồng lòng và thiên nhiên được tôn trọng, dòng chảy xanh của sự sống sẽ mãi trường tồn và tỏa sáng rực rỡ.

×