Bốn năm đi tìm “tiếng kêu ai oán giữa rừng xanh” đến giải báo chí về nông nghiệp, nông dân, nông thôn

Giải báo chí toàn quốc về nông nghiệp, nông dân, nông thôn Việt Nam lần thứ III - năm 2025 do Trung ương Hội Nông dân Việt Nam phối hợp với Hội Nhà báo Việt Nam chỉ đạo tổ chức, Báo Nông thôn Ngày nay/Dân Việt và Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển nông thôn Việt Nam (Agribank) trực tiếp thực hiện.

“Ông làm đi” – câu nói nhẹ mà nặng

Tôi không bao giờ quên được ánh mắt chùng xuống, tiếng thở dài và cái lắc đầu bất lực của anh đồng nghiệp khi cùng chứng kiến cảnh ấy. Chủ quán ăn ở xã Phú Lý, huyện Vĩnh Cửu, Đồng Nai (cũ) vừa dùng đèn khò đốt thui sống con vật nhỏ bé, vừa cười khùng khục:

“Ở đây không bán đồ nuôi. Hàng này mang ra từ rừng".

Tiếng cười của ông ta nghe gai người. Còn tiếng kêu eng éc bị nghẹn lại trong lửa nóng thì cứa thẳng vào lòng. Chúng tôi lúc đó chỉ biết nhìn nhau, bất lực và đầy ám ảnh. Rồi đời sống báo chí sôi động, những lo toan cơm áo lại cuốn mỗi người đi miết. Có lúc tưởng như tiếng kêu ai oán ấy đã lịm dần. Nhưng không, ánh mắt tội nghiệp của con cheo cheo vẫn cứ như một cái gai cấn trong lòng, đẩy chúng tôi quay lại, âm thầm để ý, âm thầm ghi nhớ.

Thỉnh thoảng, chúng tôi lại nhận thêm vài câu chuyện: công an bắt nhóm thợ săn; nhóm thợ săn tấn công kiểm lâm; người dân đi rừng thấy bẫy sắt, thấy vỏ đạn, thấy vệt kéo lê trên đất đỏ. Có người thì nói: “Nghe bảo thịt rừng giờ vô quán bình dân cũng có…”.

Những mẩu thông tin ấy rời rạc, không bằng chứng, không hình ảnh, nhưng đủ để khiến nỗi băn khoăn trở lại, để trí nhớ gọi về đôi mắt thịt của con cheo cheo tội nghiệp năm nào.

Thế là chúng tôi bắt đầu đi, những chuyến ngập ngừng rồi thành dốc sức. Tất nhiên, không phải đi để ngay lập tức làm loạt điều tra, mà là những chuyến ngập ngừng ban đầu, đi xen kẽ giữa bao công việc khác.

Có chuyến chỉ để đi bộ quanh vùng đệm, hỏi chuyện bà con, nhìn mâm cơm, liếc qua tấm bảng hiệu quán ăn có chữ “đặc sản rừng”. Có chuyến chỉ để ngồi với anh kiểm lâm bên cái chốt nhỏ, nghe anh kể về những con thú “mãi không thấy quay lại” sau một đêm súng nổ.

Đến giữa năm 2023, những mảnh ghép bắt đầu khít lại. Tin nhắn báo có tiếng súng, dấu chân người lạ xuất hiện dày hơn. Vài đoạn clip mờ mịt, quay vội bằng điện thoại. Vài cái tên được nhắc lại nhiều lần. Lúc ấy, tôi biết rằng: nếu không đi tới cùng, những tiếng kêu đó sẽ mãi chỉ là… tin đồn trong rừng.

Khi trình bày lại với lãnh đạo và người phụ trách, ông tổng thư ký tòa soạn của chúng tôi nói như ra lệnh: “Đây không còn là chuyện riêng một địa phương. Nếu thú rừng trong Vườn quốc gia cũng bị bắn, bị xẻ thịt, thì đó là chuyện của cả xã hội. Ông làm đi. Nhưng đã làm thì phải làm cho tới. Phải phản ánh và làm sáng tỏ cho bằng được tình trạng đáng báo động này.”

Câu “ông làm đi” nghe thì nhẹ, nhưng với phóng viên điều tra, đó là lời giao nhiệm vụ rất nặng. Nó đồng nghĩa với việc phải chấp nhận bước vào những nơi không ai muốn tới, phải tự chuẩn bị cho mình nhiều thứ như thiết bị, phương án, kỹ năng sinh tồn và chuẩn bị cho cả tinh thần: chỉ một bước hụt, mình sẽ là người gặp nguy.

Rừng già – nơi thử thách từng nhịp thở

Những ngày vào rừng bắt đầu dày hơn. Có tháng chúng tôi đi hai lần, bám theo nhóm nghi đặt bẫy, thâm nhập các quán ăn có mua bán thịt rừng. Để ghi hình, chúng tôi đóng vai khách vãng lai, người làm dân rẫy, người giả làm dân đi rừng xin ngủ nhờ chòi.

Rừng không chờ ai. Trời vừa sập tối, muỗi, mòng và vắt đã kéo ra. Vắt nhỏ tí xíu, bò nhanh và bám chặt, len vào kẽ tất lúc nào chẳng hay. Một vòng rừng đi đủ lâu, mở ống quần ra, nhiều khi thấy cả mảng máu. Rắn thì nằm im như cành củi dưới lớp lá mục, chỉ cần bước xê nửa tấc là giật mình thon thót.

Đêm trong rừng già cũng là thứ đêm khác lạ: tiếng chim lẫn tiếng côn trùng, tiếng lá rơi hòa vào tiếng tim mình đập. Và giữa thứ âm thanh ngổn ngang ấy, đôi lúc vọng lại một tiếng súng khô khốc. Tiếng súng ấy, dù xa đến mấy, cũng đủ khiến cả nhóm khựng lại.

Có những đoạn đường chúng tôi phải đi trong im lặng tuyệt đối. Có khi đang bon thì người dẫn đường bất ngờ ra hiệu dừng lại, chỉ tay vào khoảng tối trước mặt. Chẳng thấy gì ngoài bóng cây, nhưng tai vẫn nghe rõ tiếng xào xạc, tiếng dao phát gọn lịm dọn đường của ai đó. Khi nhóm thợ săn xuất hiện trước ống kính với tay vác súng, vai mang bao đi lướt qua chỗ chúng tôi ẩn nấp, tôi cảm giác chỉ cần thở mạnh một nhịp, khung hình cũng… vỡ tung.

Những lần ấy, chúng tôi chỉ dám quay lén từ xa, chấp nhận hình mờ rung, nhưng đó là những phút hiếm hoi chứng minh rằng giữa khu rừng lẽ ra được bảo vệ nghiêm ngặt ấy, vẫn có người ngang nhiên vác súng đi săn.

Rồi đến một ngày, chúng tôi bắt gặp một con thú nằm thoi thóp giữa trảng cỏ. Lông nó vẫn còn ấm, mắt còn mở hé như đang nhìn ngược lại. Trên thân, những vệt máu đen và lỗ đạn khô lạnh cứa vào tim. Nhóm không ai nói lời nào mà chỉ lặng lẽ quay. Chúng tôi quay để giữ lại khoảnh khắc tàn nhẫn mà nếu không có bằng chứng, sẽ chẳng ai tin.

Khi tiếng kêu được đưa lên mặt báo

Theo dấu từ những câu chuyện rỉ tai, những điểm tập kết nhỏ lẻ, chúng tôi tìm đến những quán ăn bình dân ở vài huyện miền Đông Nam Bộ và cả Tây Nguyên.

Bên ngoài, bảng hiệu vẫn ghi “quán ăn bình dân”. Bên trong, khi khách quen hạ giọng hỏi “có món gì đặc biệt không?”, chủ quán mới nháy mắt: “Hàng rừng 100% nha, bảo đảm đúng chất.”

Để ghi hình những cuộc trao đổi ấy, chúng tôi phải đóng vai khách lạ nhưng tỏ ra sành. Máy quay giấu trong túi vải, trong hộp khăn giấy, trong chiếc áo khoác treo hờ trên ghế. Mỗi lần nắp nồi được mở, dĩa thịt được bê ra, tim tôi lại thắt riết: biết đâu phần thịt trên bàn kia thuộc về con vật vừa bị bắn đêm qua, ở đúng khu rừng chúng tôi chỉ vừa rời khỏi.

Khi tư liệu và bằng chứng đủ đầy, ban biên tập xem xét từng khung hình, từng câu chữ. Khi mọi thứ vững vàng, loạt điều tra chính thức lên trang, kèm bản truyền hình, video điều tra, tọa đàm khoa học và phân tích tất tần tật từ pháp luật đến lương tâm.

Phía Vườn quốc gia Cát Tiên cũng nhanh chóng lên tiếng và có báo cáo chính thức. Các tổ chức bảo tồn gửi thư, chia sẻ quan điểm. Tại tọa đàm, PGS.TS Lê Huỳnh Tấn Duy (ĐH Luật TP.HCM) đã nói rõ: “Tôi rất ấn tượng và biết ơn các phóng viên đã lặn lội vào rừng, ghi lại những thước phim chân thật phản ánh nạn săn bắt trái phép. Nếu không làm mạnh tay, có thể thế hệ con cháu chúng ta sẽ không còn cơ hội nhìn thấy vẻ đẹp của thiên nhiên nữa.”

Ông phân tích sâu nguyên nhân khiến thú rừng đang bị tận diệt như: nhu cầu tiêu thụ còn cao; lợi nhuận lớn, rủi ro thấp; quản lý còn thiếu; mua bán thú rừng trên mạng phổ biến và pháp luật còn vướng mắc trong thực thi.

Bài tham luận của ông khiến cả hội trường lặng đi vì đó không chỉ là phân tích pháp lý, mà là lời cảnh báo về một tương lai rất gần: khi rừng già chỉ còn trong sách vở.

Khoảnh khắc nhận tin đoạt giải – và sự nhẹ lòng của người làm báo

Ngày nhận được tin loạt phóng sự đoạt giải B Giải báo chí toàn quốc về nông nghiệp, nông dân, nông thôn năm 2025, tôi đang trên đường đi công tác. Điện thoại rung, đồng nghiệp báo nhanh: “Loạt ‘Tiếng kêu ai oán giữa rừng xanh’ của mình được giải rồi!”

Một phần vui, phần khác xúc động, nhưng rõ nhất là… nhẹ. Nhẹ vì trách nhiệm của mình với đề tài tạm tròn một vòng. Nhẹ vì biết công sức – những đêm co ro bên gốc cây, những lần lội bùn giấu máy quay, những vết cắn của vắt đã được ghi nhận không chỉ bởi ban giám khảo mà bởi bạn đọc, cộng đồng, và cả những người làm bảo tồn.

Giải thưởng là sự ghi nhận cho quá trình tác nghiệp, nhưng với chúng tôi, điều quan trọng nhất là mỗi lần mở lại những thước phim ấy, nghe lại tiếng rừng, nhìn lại đôi mắt thú vô tội, chúng tôi có thể tự nhủ: “Mình đã làm hết sức. Mình đã nói giúp chúng một lần. Phần còn lại là của pháp luật và của mỗi người đang sống".

Bốn năm đi tìm “tiếng kêu ai oán giữa rừng xanh”, hóa ra cũng là bốn năm tự hỏi: Mình đứng về phía nào?

Tôi chọn đứng về phía rừng.

Và may mắn thay – lần này, rừng đã được lắng nghe!

×