Chuyên gia "Huy Nguyễn thời tiết" nói gì về việc sử dụng AI trong dự báo, cảnh báo thiên tai?

Tại hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai”, TS Nguyễn Ngọc Huy đã có những chia sẻ về công tác dự báo, cảnh báo thiên tai.

Theo ông Huy, công tác dự báo, cảnh báo thiên tai đang có những "khoảng trống" rất lớn, trong khi nguồn lực thì rất lớn. "Khoảng trống" nhìn thấy rất rõ, đó là bắt đầu từ sản phẩm của dự báo đến sản phẩm của cảnh báo.

Trong quy trình người dân có thể hành động tốt nhất đối với một sự cố thiên tai thì việc quan trọng là nhận diện rủi ro để ra quyết định. Như vậy, cho dù chúng ta đang có sản phẩm dự báo tốt nhưng kết nối giữa sản phẩm dự báo đến cảnh báo thì còn đang có khoảng cách.

Vì vậy, trong rất nhiều nhóm người dân vẫn không nhận được các bản tin hoặc không hiểu rõ được các bản tin cảnh báo thiên tai. Khi không nhận diện được các rủi ro thiên tai thì sẽ không có hành động sớm.

Theo TS Huy, tất nhiên "không thể trách được công tác dự báo, cảnh báo". Điều khó khăn đối với các nhà dự báo khí tượng thủy văn, đó là trong cùng một thời điểm, một cơn bão có 12 mô hình chạy đồng thời nhưng tạo ra 12 kết quả khác nhau và có những mô hình chạy khác nhau hoàn toàn, thậm chí dự báo quá ngắn, dẫn đến công tác dự báo gặp rất nhiều khó khăn.

Trong khi đó, nếu chúng ta đặt vào câu chuyện áp dụng AI đồng loạt vào thời điểm này cũng tạo ra mối nguy hiểm, vì Ai không thể thay thế các mô hình toán, lý, cho nên bắt buộc vẫn phải có vai trò của chuyên gia.

"Chúng ta coi AI như là sản phẩm để tham khảo và phải qua kiểm chứng nhiều năm, nó không thể thay thế hoạt động của cơ quan dự báo khí tượng thủy văn cũng như là người vận hành hệ thống phòng chống thiên tai", TS Huy khẳng định.

Ông nói thêm rằng, các chuyên gia, đặc biệt, các cơ quan dự báo khí tượng thủy văn chính thống của Nhà nước vẫn phải là những người đóng vai trò chính và quan trọng nhất.

TS Huy cho hay, các ngôn từ sử dụng trong cảnh báo thiên tai hiện nay vẫn còn mang tính "kỹ thuật" và "khoa học".

Ví dụ như ở Hà Nội, năm 2024 cảnh báo nước sông Hồng có thể lên đến báo động 3 và trên báo động 3. Vậy thì ai là người ở các khu vực Hà Nội hiểu báo động 3 là gì và mức đó sẽ như thế nào?. Trong khi đó, ở Huế rất nhiều người hiểu, vì họ đã trải qua rất nhiều năm bị lụt, họ tự so sánh báo động 3 cảnh báo của chính quyền địa phương với mực nước của những năm trước. Người ở Hội An cũng hiểu. Nhưng những nơi nào chưa bao giờ có lụt hoặc tần suất lụt rất ít họ sẽ không hiểu báo động 3 là gì.

Vậy chúng ta cần một bước diễn dịch từ mức báo động lũ trên sông với mức báo động lũ tại các khu vực của người dân. Công nghệ hiện tại đã cho phép như hệ thống đo mực nước lũ của Watec triển khai ở một số khu vực. Nhưng vấn đề làm sao để gắn kết và biến nó thành bản đồ 3D chứ không phải chỉ là một điểm đo lũ. Muốn làm được thì phải cập nhật lại bản đồ thủy lực của các hệ thống sông, phục vụ cho công tác dự báo lũ

"Sau rất nhiều năm phát triển, hạ lưu các con sông đã thay đổi rất nhiều về dòng chảy, cho nên Nhà nước phải đầu tư cơ bản nhất cho công tác phòng chống thiên tai và cập nhật bản đồ thủy lực của các hệ thống sông", TS Huy nói.

Với câu hỏi "chúng ta cần làm gì? và cần làm nhanh, làm ngay", theo TS Huy, việc dễ nên làm trước, đó là, chuyển các thông tin từ các sản phẩm dự báo của Trung tâm Khí tượng thủy văn Quốc gia có thể đến nhanh nhất với cộng đồng thông qua các phương tiện truyền thông và các nền tảng công nghệ hiện có.

Bênh cạnh đó, các sản phẩm đang được ứng dụng rồi như hệ thống IoT của Watec, Weatherplus... có thể nhân rộng.

Tính lâu dài hơn, lúc đó mới áp dụng AI, IoT rộng hơn ở quy mô lớn, sau đó, kết nối với các trang thông tin. Trong đó, Hệ thống Giám sát thiên tai Việt Nam của Cục quản lý đê điều và phòng, chống thiên tai cần được phổ biến rộng rãi đến cộng đồng, người dân.

Cũng theo bà Quách Minh Ngọc, Trưởng Đại diện Văn phòng của Weathernews, để công tác dự báo, cảnh báo đạt độ chính xác cao nhất, 3 yếu tố cốt lõi phải đi cùng nhau: dữ liệu, công nghệ và con người.

Trước hết là dữ liệu. Theo bà Ngọc, muốn dự báo chính xác phải có đủ dữ liệu đầu vào, đặc biệt là tại những khu vực hiện vẫn còn “vùng trắng” về quan trắc. Đề xuất triển khai mạng lưới khoảng 1.000 cảm biến khí tượng IoT không chỉ nhằm lấp đầy khoảng trống này mà còn tạo ra dòng dữ liệu liên tục theo thời gian thực, vốn là nền tảng bắt buộc để các mô hình AI có thể phát huy hiệu quả.

Tiếp đến là công nghệ dự báo. Các mô hình AI thế hệ mới mà Weathernews đang phát triển có khả năng dự báo với độ phân giải rất cao, tới từng khu vực nhỏ, cập nhật liên tục chỉ trong vài phút. Điều này đặc biệt quan trọng với các hiện tượng thời tiết cực đoan mang tính cục bộ như mưa lớn, ngập úng, vốn ngày càng khó lường trong bối cảnh biến đổi khí hậu.

Nhưng theo bà Quách Minh Ngọc, yếu tố quan trọng nhất vẫn là con người: “Công nghệ sẽ không có ý nghĩa nếu người sử dụng không hiểu và không làm chủ được nó. Vì vậy, trong mọi đề xuất hợp tác, Weathernews đều đặt trọng tâm vào đào tạo, chuyển giao, để phía Việt Nam có thể chủ động vận hành, phát triển hệ thống, thay vì phụ thuộc vào một ‘hộp đen’ công nghệ.”

Từ góc nhìn của mình, bà Ngọc cho rằng Việt Nam đang đứng trước một cơ hội lớn để chuyển từ cách tiếp cận “đầu tư thiết bị” sang xây dựng một “hệ điều hành chống chịu”, nơi hệ thống phòng chống thiên tai được vận hành liên tục, luôn được cập nhật bằng dữ liệu mới, công nghệ mới và kinh nghiệm thực tiễn. Đây cũng là cách để thích ứng với một thế giới mà rủi ro khí hậu ngày càng gia tăng và biến động nhanh hơn trước.

×