Đại biểu Quốc hội: "Người đứng đầu chệch choạc thì nhiều cán bộ cấp dưới hỏng"

Chiều 5/11, Quốc hội thảo luận tại tổ về Dự án Luật Tiết kiệm, chống lãng phí. Các đại biểu Quốc hội thuộc đoàn ĐBQH TP.Hà Nội đã đề xuất nhiều giải pháp đột phá nhằm kiến tạo văn hóa tiết kiệm, thúc đẩy sự phát triển hiệu quả và bền vững cho đất nước.

Chế tài yếu, trách nhiệm người đứng đầu chưa đủ sức răn đe

Đại biểu Trương Xuân Cừ khẳng định tính cấp thiết của việc sửa đổi toàn diện Luật Thực hành tiết kiệm, chống lãng phí ban hành năm 2013. Theo ông Cừ, sau hơn một thập kỷ đi vào cuộc sống, bộ luật này đã bộc lộ những hạn chế, trong đó giới hạn cuộc chiến chống lãng phí chủ yếu trong khu vực công, xoay quanh các vấn đề như đầu tư công hay chi tiêu của các cơ quan nhà nước.

Tuy nhiên, thực tiễn đã chứng minh, lãng phí là một "căn bệnh" có thể xâm nhập vào mọi ngóc ngách của đời sống kinh tế - xã hội.

Ông cho rằng, ngay cả tài sản cá nhân, suy cho cùng cũng là tài sản của đất nước. Việc hình thành ý thức sử dụng tiết kiệm mọi nguồn lực, dù là của công hay của tư, đều đóng góp vào sự thịnh vượng chung.

Từ đó, đại biểu Trương Xuân Cừ đề nghị luật mới phải mở rộng phạm vi điều chỉnh, không chỉ dừng lại ở khu vực nhà nước mà phải bao trùm cả các tổ chức xã hội, các doanh nghiệp, các dự án hợp tác công-tư (PPP) và mọi cá nhân trong xã hội. Bất kỳ hoạt động nào sử dụng nguồn lực đều phải tuân thủ nguyên tắc tiết kiệm và hiệu quả.

Ông đưa ra ví dụ về sự lãng phí trong quy hoạch đầu tư công, như việc xây dựng đường cao tốc Nội Bài - Lào Cai chỉ có 2 làn xe đoạn qua Yên Bái (nay là Lào Cai), để rồi bây giờ lại phải tốn kém chi phí mở rộng lên 4 làn. Hay những tuyến cao tốc mới khánh thành gần đây như Ninh Bình - Thanh Hóa có làn đường quá hẹp, gây bức xúc cho người tham gia giao thông và sớm muộn cũng phải mở rộng.

"Nếu xét về tính lãng phí của những việc này, nói thật là một con số không nhỏ", ông Cừ nhận định.

Đại biểu Trương Xuân Cừ cũng thẳng thắn chỉ rõ, cơ chế giám sát, kiểm tra và xử lý vi phạm còn chưa thật sự hiệu quả. Số vụ việc lãng phí nghiêm trọng bị xử lý một cách rốt ráo chỉ "đếm trên đầu ngón tay". Ông dẫn chứng, chỉ khi các cơ quan như Thanh tra Chính phủ vào cuộc quyết liệt ở những dự án trọng điểm như Bệnh viện Bạch Mai và Việt Đức cơ sở 2 thì vụ việc mới được giải quyết nghiêm túc.

Đặc biệt, trách nhiệm của người đứng đầu chưa được quy định với những chế tài đủ mạnh. Ông Cừ dẫn chứng, trong các bản kiểm điểm, đánh giá cán bộ, đảng viên hàng năm, mục tiêu chống tham nhũng luôn được nhấn mạnh, nhưng tiêu chí về thực hành tiết kiệm, chống lãng phí lại thường bị xem nhẹ, nếu không muốn nói là bị bỏ qua.

"Người đứng đầu mà nghiêm thì cấp dưới cũng nghiêm. Còn người đứng đầu bật đèn xanh 1 thì chệch hướng đến 10 luôn. Ngay như công tác cán bộ cũng thế, ở các địa phương, người đứng đầu mà chệch choạc thì rất nhiều cán bộ cấp dưới hỏng", ông Cừ nói.

Ông cho rằng, Điều 32 trong dự thảo luật về trách nhiệm của người đứng đầu vẫn còn phụ thuộc quá nhiều vào các luật khác. Để xử lý một người đứng đầu gây ra lãng phí, cuối cùng vẫn phải viện dẫn đến Luật Hình sự hoặc các quy định khác, thay vì có một chế tài trực tiếp, mạnh mẽ ngay trong luật này. Do đó, cần phải cụ thể hóa các hình thức xử lý như cách chức, buộc thôi việc đối với người đứng đầu để xảy ra lãng phí nghiêm trọng tại cơ quan, đơn vị mình phụ trách.

Không chỉ "chống" mà cần cả khuyến khích, khen thưởng

GS.TS Lê Quân (Thứ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo) cho rằng "của đau con xót, nếu làm mà không gắn với lợi ích cụ thể của tổ chức, cá nhân thì rất khó". Do đó, ông đề nghị bổ sung các chính sách về thu nhập tăng thêm, về tiền thưởng cho những cá nhân, tổ chức có sáng kiến, giải pháp thực hành tiết kiệm hiệu quả.

Ông lấy ví dụ từ mô hình của Toyota, nơi mọi nhân viên đều được khuyến khích và tưởng thưởng xứng đáng khi đưa ra các giải pháp cải tiến giúp tiết kiệm chi phí. Đây chính là động lực để mọi người không ngừng suy nghĩ, tìm tòi.

"Tiết kiệm không phải là giảm chi tiêu một cách đơn thuần, mà là có sáng kiến, có giải pháp để đổi mới, cải tiến mang lại hiệu quả cao hơn", ông Quân lập luận.

Đồng quan điểm, GS.TS Nguyễn Anh Trí cho rằng, bên cạnh việc định nghĩa "hành vi gây lãng phí" để có cơ sở xử phạt, luật cần định nghĩa cả "hành vi tiết kiệm" để làm căn cứ biểu dương, khen thưởng.

"Tôi cho rằng khen thưởng, biểu dương quan trọng hơn cả việc để xảy ra lãng phí rồi mới đi điều tra, xử lý", ông Trí nói.

Đại biểu Nguyễn Phương Thủy (Phó Chủ nhiệm Ủy ban Pháp luật và Tư pháp) thì bày tỏ sự băn khoăn rằng các quy định trong dự thảo vẫn còn mang tính hình thức hơn là các cơ chế thực chất.

Bà ủng hộ việc luật nên đưa ra các giải pháp mang tính khuyến khích, động viên, bởi các công cụ thanh tra, kiểm tra đã được quy định ở rất nhiều luật khác.

Phải chống cả lãng phí do tâm lý sợ trách nhiệm

Đại biểu Quốc hội - Hoà thượng Thích Bảo Nghiêm đề nghị cần thể chế hóa sâu sắc tư tưởng tiết kiệm của Chủ tịch Hồ Chí Minh vào dự thảo luật. Ông nhắc lại câu chuyện Bác Hồ và que diêm như một minh chứng sinh động cho tinh thần trân trọng từng đồng tiền, giọt mồ hôi của nhân dân.

"Tiết kiệm phải là trách nhiệm chính trị và đạo đức công vụ của cán bộ, công chức, không chỉ là yêu cầu quản lý tài chính", đại biểu nói.

Từ nền tảng tư tưởng đó, Đại biểu Thích Bảo Nghiêm đề xuất các giải pháp cụ thể gắn với thực tiễn, đặc biệt là sau quá trình sáp nhập các đơn vị hành chính cấp huyện, xã. Luật cần có quy định riêng về xử lý tài sản công dôi dư, tránh tình trạng trụ sở bị bỏ hoang; quy định mức chi hành chính phù hợp với mô hình mới; và quan trọng là phải có cơ chế bảo vệ những cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đề xuất các biện pháp chống lãng phí.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn cũng đồng tình và nhấn mạnh, luật cần lan tỏa văn hóa tiết kiệm, để tiết kiệm trở thành nếp sống thấm sâu vào giáo dục và đời sống xã hội, chứ không chỉ là những quy định hành chính khô khan.

Ông Sơn đề nghị luật phải có điều khoản tôn vinh, bảo vệ người dám đổi mới, điều này đúng với nội dung báo cáo thẩm tra trước đó đã nêu về bảo vệ cán bộ dám nghĩ, dám làm, dám đổi mới, sáng tạo.

"Tôi nghĩ là không chỉ chống lãng phí do tiêu cực đâu mà còn phải chống lãng phí do tâm lý sợ trách nhiệm. Nếu chúng ta không tôn vinh và bảo vệ người dám đổi mới thì chúng ta sẽ lãng phí cơ hội phát triển, trí tuệ và lãng phí cả tương lai nữa", ông Sơn nói.

×