Dòng sông và những ngọn núi

Lần nào tôi cũng đứng trên lưng chừng núi ấy để ngắm nhìn sông Lô, như bao thiên niên kỉ đã qua, cứ mùa đông thì nước xanh trong như ngọc, mùa hè thì đỏ ngầu vì lũ...

***

Bên kia, ngay đối diện tầm mắt tôi là một bản người Dao, bản Nùng Áng. Xưa người địa phương hay gọi họ là người Mán. Mấy cô Dao thỉnh thoảng xuất hiện bên này sông, mang một ít nông sản đi bán ở chợ huyện, hoặc đơn giản là bán cho mấy gia đình người Kinh quen biết. Các cô mặc áo quần xanh chàm, vấn khăn gọn ghẽ trên đầu, những tấm khăn viền đỏ, đi chân đất. Những bàn chân thô mộc, đầy vết gai cào, nhựa cây, những ngón chân bè ra. Điều đặc biệt là cô nào cũng tỉa lông mày hình vòng cung, nhỏ tí xíu, mảnh như sợi chỉ.

Người Dao ở quê tôi không nhiều, sống tập trung với nhau ở một vài làng bản, rất hiếm khi có một gia đình người Dao lọt giữa bản người Tày hoặc người Kinh. Căn bản là do khác tiếng nói, khác phong tục, khác tập quán canh tác. Người Tày trồng lúa nước, chăn nuôi gia súc gia cầm, đánh cá dưới sông suối... nên họ luôn ở dưới chân núi, nơi có nguồn nước dồi dào. Người Dao lại ở lưng chừng núi. Họ trồng lúa nương.

Lúa nương của người Dao cho ra thứ gạo ngon nhất trên đời mà tôi từng ăn. Bạn hình dung được không? Là lúa nhưng gieo hạt ở trên nương. Lúa cạn. Lúa nương hạt dẻo, mọng, thơm phức. Nấu một nồi cơm bằng gạo nương thì khi nó chín, hương thơm bay sang tận nhà hàng xóm. Nếp nương thì còn ngon hơn nữa. Hạt nếp to gấp đôi nếp đồng bằng, hạt hơi trong chứ không trắng đục, dẻo thơm thì thôi rồi. Tuy nhiên lúa nương năng suất thấp. Người Dao thường trồng thêm sắn, ngô và vài loại hoa màu.

Tôi đứng bên này sông nhìn sang nương của họ là từ phía Tây nhìn sang phía Đông. Những ngày mùa hè, buổi sáng nắng ở sườn núi bên kia, buổi chiều nắng bên này. Người Dao chặt những tàu cọ có cành dài, cắm ngay sau lưng để che nắng. Họ cứ cuốc, cào trong cái bóng mát tròn tròn đường kính tầm hơn 1 mét ấy, hết thì lại nhấc tàu cọ lên cắm tiếp. Hết buổi chiều có khi tàu cọ kịp di chuyển một lượt chiều ngang sườn núi rồi lại quay về, nhìn từ xa cứ hình dung như có đàn kiến nhỏ khuân những tảng thức ăn quá lớn, chầm chậm băng ngang qua những vạt nương dốc đứng.

***

Tôi gọi thằng cháu con ông anh trai lấy thuyền chở ra sông. Chiều đang buông. Dòng sông mùa đông nước cạn, lạnh giá. Sương trôi mờ mờ trên mặt nước hư hư thực thực.

Hồi xưa, tôi với bố nó, tức anh trai tôi, từng chèo mảng sang bên ấy để mót sắn. Người Dao thu hoạch sắn xong thì quăng thân cây sắn ra rìa nương cho gọn. Thế rồi sắn ấy cứ năm nọ qua năm kia mọc rễ, tự vùi vào mùn đất, ra củ. Sắn tự mọc mà củ nào củ nấy to như lợn con. Tất nhiên là sắn không ngon, nhiều xơ, chỉ để chăn nuôi.

Lần gần nhất, tôi đứng ở đó và nhận ra một điều: Cho dù về mặt hành chính có thay đổi thế nào đi nữa, tên gọi cũ cũng không còn, nhưng núi này, sông này vẫn vẹn nguyên không hề suy suyển. Nói vui là "chẳng ai có thể mang dòng sông của - tôi đi đâu được".

Người Dao Nùng Áng chả hiểu sao kể cả chăn nuôi họ cũng không dùng đến thứ sắn ấy, chúng tôi cứ việc tự tiện lấy mang về. Nhưng hồi đó hai anh em đều còn bé, mới mười mấy tuổi, còi cọc, chả có sức đâu mà khuân. Lúc đầu ham lắm, tống đầy hai bao tải, rồi nặng quá cứ kéo được một đoạn lại mở bao ra vứt bớt một củ. Xuống đến chân núi thì chỉ còn nửa bao. Sắn đấy về nhà anh em tôi bóc vỏ, băm nhỏ, phơi khô, cất vào chum để dành nấu cám cho mấy con lợn.

Mới đấy đã mấy chục năm.

Tôi đi xa, còn anh tôi ở lại làng. Nhà anh vẫn ở đối diện ngay với nương ngô của họ. Anh nuôi cá lồng dưới sông nên nhà lúc nào cũng sẵn thuyền. Chỉ có điều bây giờ thuyền gắn máy, không phải chèo tay nữa. Thuyền chạy vè vè ngược sông. Dòng sông yên tĩnh của tôi. Dòng sông đã chứng kiến cha mẹ sinh ra chúng tôi, chứng kiến và góp phần nuôi chúng tôi khôn lớn bằng cá tôm. Tôi thấy hạnh phúc vì trong rất nhiều thứ đã đổi thay, dòng sông vẫn y nguyên, lặng lẽ chờ những đứa con đi xa như tôi quay về.

Cuối giờ chiều, mấy cô Dao đã xuống đến chân nương, chất đống cỏ khô rồi châm lửa đốt. Tiếng lửa cháy lách tách lẫn tiếng những ống nứa nhỏ nổ lộp độp, mùi khói phả miên man trên mặt nước lặng gió. Đã lâu lắm rồi tôi mới gặp lại mùi khói đốt nương. Trong khói có mùi ngai ngái của cành lá chưa khô hẳn, có mùi thơm phức của ít hạt đậu còn sót lại, có mùi của... kí ức.

***

Tôi có một đứa bạn, chơi với nhau thích lắm, cùng học ở điểm trường. Điểm trường chỉ có một lớp duy nhất, và lớp ấy chỉ có một bạn duy nhất từ bên kia sông sang. Bố bạn chèo mảng chở bạn sang. Tan học, tôi hay đi cùng bạn ra bờ sông. Từ đường ô tô rẽ ra một khúc thôi, con đường mòn nhỏ tí xíu chi chít vết chân dê và đầy hoa dại nở chìa ra đường. Bọn tôi sẽ thủng thẳng đi dọc con đường ấy, nhặt nhạnh mấy thứ bỏ vào mồm được, liến thoắng đủ mọi thứ chuyện và cười rinh rích. Khi ra đến bờ sông, bạn sẽ bắc loa gọi bố. Kiểu gì bố bạn tầm ấy cũng đang làm việc ở sát bờ sông bên kia, chỉ đợi con gọi là chèo mảng sang. Trong lúc chờ bố bạn đón, bọn tôi ngồi xổm trên bờ đất nâu đỏ, lấy que nghịch mấy con côn trùng.

Khi chiếc mảng quay mũi ngược dòng rồi xiên dần sang bên kia sông, bạn ngồi trên trông như con kiến nhỏ trên chiếc lá, vẫy mãi vẫy mãi.

Hết lớp 1, tất cả bọn tôi phải chuyển về trường chính, cách điểm trường 4 cây số. Bạn nghỉ học. Khai giảng năm học mới, tôi cất vào cặp sách sợi dây buộc tóc có đính một con bướm nhỏ. Đấy là món quà tôi định tặng bạn sau ba tháng hè không gặp nhau. Nhưng ngày này qua ngày khác, không thấy bạn đâu. Sợi dây chun cứ nằm dưới đáy cặp sách.

Không bao giờ tôi gặp lại cô bạn ấy nữa. Chúng tôi chỉ cách nhau một con sông. Chỉ một con sông thôi, vậy mà chợt biến mất mãi mãi khỏi cuộc đời nhỏ bé của nhau. Tôi thậm chí không biết tên bố mẹ bạn, không biết nhà bạn nằm ở đâu ở phía sau những ngọn núi xếp chồng lên nhau kia. Tôi chỉ biết rằng những ngọn núi ấy đã giấu biến đi một cô bạn người Dao, mái tóc hoe hoe, mũi hơi hếch và hai chiếc răng cửa to, mỗi khi cô ấy cười ai cũng muốn cười theo.

Tôi thậm chí chưa đi hết một dãy núi bên ấy. Những dãy núi như răng cưa, miên man. Dãy sau cao hơn dãy trước.

Giờ cô bạn ấy có lẽ đã thành bà nội bà ngoại rồi, có thể vẫn sống ở Nùng Áng, có thể đã đi đâu đó xa hơn. Lối mòn nhỏ đầy hoa dại quệt vào vạt áo hai đứa bé ngày nào cũng không còn, người ta đã làm nhà, làm vườn trên tất cả những vạt đất từng bỏ hoang.

Thế đấy, có những thứ mãi mãi không bao giờ mất đi, không bao giờ đổi thay suy suyển, như núi, như sông, như cô bạn nhỏ trong kí ức của tôi.

×