Đường ống dẫn dầu Druzhba dài nhất thế giới: Nhìn lại huyết mạch xuất khẩu dầu mỏ xuyên lục địa của Nga sau hơn 60 năm

Được xem là một trong những hệ thống đường ống dẫn dầu dài nhất và có quy mô lớn nhất hành tinh, Druzhba không chỉ đơn thuần là một tuyến vận chuyển năng lượng mà còn là biểu tượng của một thời kỳ lịch sử, phản ánh mối quan hệ phức tạp giữa kinh tế, chính trị và an ninh năng lượng tại châu Âu suốt hơn nửa thế kỷ qua.

Bắt đầu đi vào hoạt động từ năm 1964, Druzhba đã đóng vai trò là tuyến huyết mạch vận chuyển dầu mỏ từ phần lãnh thổ châu Âu của Nga đến hàng loạt quốc gia Đông và Trung Âu như Ukraine, Belarus, Ba Lan, Hungary, Slovakia, Cộng hòa Séc và Đức. Với tổng chiều dài vượt quá 4.000 km, hệ thống này không chỉ là một kỳ tích kỹ thuật của thế kỷ XX mà còn là một công cụ chiến lược định hình cục diện năng lượng khu vực.

Nguồn gốc lịch sử và ý nghĩa tên gọi Druzhba

Tên gọi “Druzhba” trong tiếng Nga có nghĩa là “tình bạn”, một khái niệm mang đậm dấu ấn chính trị của thời kỳ Liên Xô. Khi dự án được khởi xướng vào cuối những năm 1950, mục tiêu không chỉ đơn thuần là xây dựng một hệ thống vận chuyển dầu mỏ hiệu quả mà còn nhằm củng cố sự gắn kết giữa các quốc gia trong khối xã hội chủ nghĩa Đông Âu.

Quyết định xây dựng đường ống được thông qua tại cuộc họp của Hội đồng Tương trợ Kinh tế (Comecon) tổ chức tại Praha vào ngày 10/12/1958. Đây là một bước đi mang tính chiến lược nhằm đảm bảo nguồn cung năng lượng ổn định cho các quốc gia đồng minh, đồng thời giảm sự phụ thuộc vào thị trường phương Tây. Công trình chính thức được khởi công vào năm 1960, với sự tham gia của nhiều quốc gia thành viên, mỗi nước chịu trách nhiệm xây dựng phần đường ống trên lãnh thổ của mình.

Quá trình xây dựng Druzhba là minh chứng rõ nét cho mô hình hợp tác kinh tế tập trung của khối xã hội chủ nghĩa. Liên Xô và Ba Lan sản xuất các đoạn ống chính, Tiệp Khắc cung cấp phụ kiện, Đông Đức phụ trách hệ thống máy bơm, trong khi Hungary đảm nhận các thiết bị tự động hóa và thông tin liên lạc. Tổng chi phí xây dựng ước tính gần 400 triệu rúp, với khoảng 730.000 tấn ống được lắp đặt dọc toàn tuyến – một con số ấn tượng vào thời điểm đó.

Do đi qua nhiều quốc gia, Druzhba được vận hành bởi một mạng lưới các công ty quốc gia. Phần thuộc lãnh thổ Nga do Transneft quản lý thông qua công ty con Transneft Druzhba. Tại Belarus, hệ thống được vận hành bởi Gomeltransneft Druzhba, trong khi Ukraina giao cho UkrTransNafta. Ba Lan có PERN Przyjazn SA, Slovakia là Transpetrol, Cộng hòa Séc là Mero và Hungary do MOL quản lý.

Cơ chế vận hành đa quốc gia này vừa tạo nên sự linh hoạt trong quản lý, vừa tiềm ẩn những rủi ro về phối hợp và xung đột lợi ích, đặc biệt trong bối cảnh chính trị biến động.

Cấu trúc và tuyến đường vận chuyển dầu Druzhba

Hệ thống Druzhba bắt đầu từ thành phố Almetyevsk thuộc vùng Tatarstan, trung tâm sản xuất dầu mỏ quan trọng của Nga. Tại đây, dầu thô được thu gom từ các mỏ lớn ở Tây Siberia, dãy Ural và khu vực Biển Caspi trước khi được bơm vào đường ống.

Tuyến đường chính kéo dài đến Mozyr ở miền nam Belarus, nơi hệ thống được chia thành hai nhánh lớn: Nhánh phía bắc và nhánh phía nam. Nhánh phía bắc đi qua Ba Lan và kết thúc tại thành phố Schwedt của Đức, đóng vai trò cung cấp dầu cho các nhà máy lọc dầu lớn phục vụ thị trường Tây Âu. Trong khi đó, nhánh phía nam đi qua Ukraina, Slovakia và kết thúc tại Cộng hòa Séc, cung cấp năng lượng cho khu vực Trung Âu.

Một trong những điểm đáng chú ý là quy mô và độ phức tạp của hệ thống. Đường ống Druzhba băng qua 45 con sông lớn cùng hơn 200 tuyến đường sắt và đường cao tốc. Đường kính ống dao động từ 420 mm đến 1.020 mm, được hỗ trợ bởi khoảng 20 trạm bơm nhằm đảm bảo áp suất và lưu lượng ổn định trên toàn tuyến.

Chiều dài của hệ thống trên từng quốc gia cũng phản ánh mức độ ảnh hưởng của Druzhba trong khu vực. Belarus sở hữu đoạn dài nhất với gần 2.910 km, tiếp theo là Ukraina với khoảng 1.490 km, Ba Lan 670 km, Hungary 130 km, Lithuania 332 km, Latvia 420 km, và Slovakia cùng Cộng hòa Séc cộng lại khoảng 400 km. Những con số này cho thấy mức độ phụ thuộc khác nhau của từng quốc gia vào nguồn dầu vận chuyển qua đường ống này.

Công suất và vai trò của đường ống dẫn dầu Druzhba trong thị trường năng lượng

Druzhba được thiết kế với công suất tối đa lên tới 2 triệu thùng dầu mỗi ngày, trong đó khoảng 1,4 đến 1,6 triệu thùng được vận chuyển trực tiếp đến các quốc gia thuộc Liên minh châu Âu. Phần còn lại được lưu trữ tại các trạm trung chuyển, đặc biệt là trên lãnh thổ Belarus.

Trong nhiều thập kỷ, hệ thống này đã cung cấp nguồn dầu ổn định với chi phí thấp cho Đông và Trung Âu, góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế và công nghiệp hóa tại khu vực. Đức, chẳng hạn, từng nhận khoảng 500.000 thùng dầu mỗi ngày thông qua nhánh phía bắc, tương đương khoảng 20% tổng lượng dầu tiêu thụ sau khi lọc của nước này.

Ở nhánh phía nam, các quốc gia như Slovakia, Hungary và Cộng hòa Séc tiêu thụ khoảng 400.000 thùng dầu mỗi ngày từ Druzhba. Đáng chú ý, Hungary hiện vẫn phụ thuộc tới 80–90% nguồn dầu thô nhập khẩu thông qua hệ thống này, cho thấy tầm quan trọng chưa thể thay thế của Druzhba đối với một số nền kinh tế.

Không chỉ là một tuyến vận chuyển năng lượng, Druzhba còn là một công cụ địa chính trị quan trọng của Nga. Trong nhiều năm, việc kiểm soát nguồn cung dầu thông qua hệ thống này đã mang lại cho Moscow một đòn bẩy đáng kể trong quan hệ với các quốc gia châu Âu.

Sự phụ thuộc năng lượng của nhiều quốc gia EU vào Druzhba đã khiến họ dễ bị tổn thương trước các gián đoạn nguồn cung. Trong một số trường hợp, Nga bị cáo buộc sử dụng việc cắt giảm hoặc gián đoạn dòng chảy dầu như một công cụ gây áp lực chính trị, đặc biệt trong các tranh chấp với Ukraina.

Tuy nhiên, trong bối cảnh địa chính trị thay đổi, đặc biệt sau các cuộc khủng hoảng gần đây, Liên minh châu Âu đã đẩy mạnh chiến lược đa dạng hóa nguồn cung năng lượng nhằm giảm sự phụ thuộc vào Nga. Điều này khiến vai trò của Druzhba tại Tây Âu dần suy giảm, dù nó vẫn giữ vị trí then chốt tại Trung và Đông Âu.

Những sự cố và thách thức lớn của Druzhba

Trong quá trình vận hành, Druzhba không tránh khỏi các sự cố và gián đoạn. Năm 2006, tranh chấp khí đốt giữa Nga và Ukraina đã gây gián đoạn nguồn cung trong thời gian ngắn, làm dấy lên lo ngại về an ninh năng lượng tại châu Âu. Đến năm 2009, các vấn đề liên quan đến vận chuyển quá cảnh qua Ukraina tiếp tục làm gia tăng căng thẳng.

Một trong những sự cố nghiêm trọng nhất xảy ra vào năm 2019, khi dầu bị nhiễm clorua hữu cơ được bơm vào hệ thống, khiến việc cung cấp cho Ba Lan và Đức bị gián đoạn. Sự kiện này không chỉ gây thiệt hại kinh tế mà còn làm suy giảm niềm tin vào độ an toàn của hệ thống.

Đỉnh điểm là năm 2022, khi xung đột Nga–Ukraina bùng phát, kéo theo hàng loạt lệnh trừng phạt từ phương Tây và quyết định tự nguyện giảm nhập khẩu dầu từ Nga của nhiều quốc gia EU. Điều này đã làm thay đổi đáng kể dòng chảy năng lượng trong khu vực và đặt ra câu hỏi về tương lai của Druzhba.

Trong một thông báo đăng trên Telegram ngày 7/9/2025, Robert Brovdi – chỉ huy lực lượng máy bay không người lái của Ukraine – xác nhận nước này đã tiến hành một cuộc tấn công nhằm vào tuyến đường ống Druzhba tại khu vực Bryansk của Nga, gây ra thiệt hại nghiêm trọng kèm theo hỏa hoạn trên diện rộng.

Tiếp đó, vào rạng sáng ngày 23/2/2026, một đợt tập kích khác bằng máy bay không người lái tầm xa do Ukraine triển khai đã nhắm vào trạm bơm dầu Kaleykino, nằm gần thị trấn Almetyevsk thuộc vùng Tatarstan. Cuộc tấn công đã gây ra cháy lớn và buộc một nút trung chuyển quan trọng trong hệ thống Druzhba phải ngừng hoạt động. Theo thông tin được công bố, chiến dịch này được thực hiện bởi tổ hợp gồm 35 UAV cảm tử, dưới sự điều phối của Lực lượng Hệ thống Không người lái Ukraine, cho thấy mức độ phối hợp và quy mô đáng chú ý của các đòn tấn công nhằm vào hạ tầng năng lượng chiến lược.

Trong một tuyên bố đăng tải trên mạng xã hội ngày 21/4, Volodymyr Zelensky cho biết Ukraine đã hoàn tất việc sửa chữa đoạn đường ống Druzhba bị hư hại trong giao tranh với Nga vào cuối tháng 1. Ông khẳng định tuyến đường ống này hiện đã có thể vận hành trở lại bình thường.

Theo đó, Ukraine sẵn sàng nối lại hoạt động trung chuyển dầu từ Nga tới Hungary và Slovakia – hai quốc gia thành viên của Liên minh châu Âu – ngay khi nhận được yêu cầu chính thức từ các bên liên quan.

Sau hơn 60 năm tồn tại, đường ống Druzhba vẫn là một biểu tượng sống động của mối quan hệ giữa năng lượng và chính trị toàn cầu. Từ một dự án mang tính biểu tượng của “tình bạn” trong thời kỳ Liên Xô, nó đã trở thành một trong những công cụ chiến lược quan trọng nhất trong chính sách năng lượng của Nga.

Dù đang đối mặt với nhiều thách thức từ biến động địa chính trị và xu hướng chuyển dịch năng lượng, Druzhba vẫn giữ vai trò thiết yếu trong việc đảm bảo nguồn cung dầu cho nhiều quốc gia châu Âu.

×