Không thể lấy học vị làm “thước co giãn” tuyển sinh

Thông tư 34: Sửa ngọn, chưa chạm tới gốc (?)

Câu chuyện về năng lực đào tạo thực chất của các cơ sở giáo dục Đại học mới đây trở thành tâm điểm tại Hội nghị tuyển sinh năm 2026 (diễn ra tại TP.HCM ngày 20/4), trong bối cảnh Bộ Giáo dục và Đào tạo (GD&ĐT) công bố lộ trình siết chặt tiêu chí xác định chỉ tiêu tuyển sinh theo Thông tư 34/2026/TT-BGDĐT bắt đầu có hiệu lực từ mùa tuyển sinh năm 2027.

Tại Hội nghị này, Thứ trưởng Bộ GD&ĐT Lê Quân đã thẳng thắn chỉ rõ, các hoạt động tuyển sinh cần khắt khe hơn trong công tác quản trị nội bộ để đảm bảo chất lượng đầu vào thực chất cho từng cơ sở giáo dục. Việc siết lại hệ số giảng viên chính là cách để các trường tự soi lại mình, thay vì mải mê chạy đua quy mô mà quên đi trách nhiệm đầu tư đích đáng cho người học.

Ở điểm này, tôi thấy Thông tư số 34 mang tư duy đổi mới đáng ghi nhận. Cách tính mới đã bỏ bớt những quy đổi cũ quá phi logic khi lấy chức danh GS, PGS, học vị làm “đòn bẩy” thúc đẩy chỉ tiêu tuyển sinh trên giấy.

Theo khung mới, giảng viên trình độ đại học ở cơ sở giáo dục đại học được tính 0,50; Thạc sĩ 0,75; Tiến sĩ, Phó giáo sư và Giáo sư cùng hệ số 1,00. Đồng thời, quy định còn gắn với trần người học trên giảng viên, diện tích sàn, tỷ lệ thôi học, tỷ lệ có việc làm, kiểm định chất lượng và mức tăng quy mô hằng năm. Cách tiếp cận ấy rõ ràng thận trọng hơn trước.

Nhìn lại cơ chế cũ mới hiểu vì sao phải sửa những quy định cũ. Có thời điểm Giáo sư được tính hệ số cao hơn rất nhiều so với giảng viên trình độ Đại học, thậm chí cao hơn hẳn Tiến sĩ trong cùng một công thức xác định chỉ tiêu. Đó là chỗ vô lý nhất.

Học hàm, học vị không thể quy đổi thẳng thành “thước co giãn" mức độ tuyển sinh. Giáo sư không có quỹ thời gian đứng lớp gấp nhiều lần một giảng viên khác trong một năm học. Ngược lại, người có học hàm cao còn phải dành thời gian cho nghiên cứu, hướng dẫn, phản biện, xây dựng chương trình. Lấy văn bằng để suy ra gần như trực tiếp năng lực đào tạo là một phép tính cơ học rất vô lối.

Thông tư 34 hiện nay đã sửa được phần ngọn ấy, nhưng chưa chạm tới gốc. Gốc ở đây là tư duy lấy học vị làm hệ số quy đổi để tính năng lực tuyển sinh. Hệ số mới mềm hơn, hợp lý hơn, nhưng vẫn là một cách nội suy hành chính. Thạc sĩ 0,75, Tiến sĩ 1,00 nghe đỡ chênh hơn trước, nhưng câu hỏi vẫn còn đó: Vì sao năng lực đào tạo của một chương trình lại được suy từ học vị của người dạy theo kiểu tuyến tính như vậy?

Trường Đại học và chương trình đào tạo không phải một khối đồng nhất. Có chương trình định hướng nghiên cứu, có chương trình định hướng ứng dụng, có chương trình định hướng nghề nghiệp. Một chương trình nghiên cứu đương nhiên phải có tỷ lệ tiến sĩ cao hơn. 

Nhưng nhiều chương trình định hướng nghề nghiệp lại cần cơ cấu đội ngũ khác: Ít lý thuyết hơn, nhiều thực hành hơn, cần người dạy có kinh nghiệm nghề, có khả năng hướng dẫn dự án, thực tập, studio, xưởng, bệnh viện, doanh nghiệp. Dùng một thứ nguyên học vị, chức danh học thuật áp cho tất cả rất dễ làm khó những chương trình như vậy.

Đây cũng là chỗ các trường đại học địa phương chịu sức ép lớn nhất. Nhiều trường không yếu vì thiếu trách nhiệm mà vì ở vào thế bất lợi kéo dài: Khó hút Tiến sĩ, nguồn lực tài chính hạn chế, thị trường nhân lực học thuật mỏng, trong khi vẫn phải gánh nhiệm vụ đào tạo nhân lực cho địa phương.

Nếu chính sách đặt nặng học vị mà thiếu linh hoạt theo sứ mạng, loại chương trình và điều kiện vùng miền, một số trường sẽ bị đẩy vào thế co cụm tuyển sinh hoặc chạy theo bằng cấp để hợp thức hóa hồ sơ. Cả hai đường đều không hay.

Bất cập lớn nhất vẫn còn

Thực ra, với nhiều trường địa phương, bài toán không chỉ là thiếu Tiến sĩ. Còn là thiếu điều kiện để giữ người giỏi ở lại lâu dài. Lương không cạnh tranh, môi trường nghiên cứu hạn chế, cơ hội trao đổi học thuật không nhiều, trong khi lại phải đáp ứng cùng lúc quá nhiều yêu cầu chuẩn hóa.

Nếu chỉ siết bằng học vị mà không nghĩ đến cơ chế hỗ trợ chuyển tiếp, nhiều trường sẽ lúng túng ngay ở khâu tuyển sinh, rồi cuối cùng người thiệt lại là người học ở chính địa phương đó.

Trước đây Bộ GD&ĐT đã từng nới kỹ thuật vận hành, cho phép giảng viên tham gia nhiều ngành, nhiều lĩnh vực phù hợp chuyên môn, giảm bớt phần nào sự cứng nhắc trong cách tính. Nhưng đó vẫn chỉ là sửa kỹ thuật. Bất cập lớn nhất vẫn còn nguyên: Quản lý bằng hồ sơ nhân sự nhiều hơn là bằng chất lượng đào tạo thực.

Thông tư 34 đã nhận ra và sửa nhiều điểm bất hợp lý của cơ chế cũ, vậy thì đáng ra phải cho áp dụng ngay và luôn từ mùa tuyển sinh này theo tinh thần đột phá và đổi mới phát triển GD-ĐT. Nhưng Điều 9 và Điều 10 lại quy định nhiều nội dung cốt lõi chỉ có hiệu lực từ khóa tuyển sinh 2027; còn năm 2026 vẫn tiếp tục thực hiện theo khung cũ. Cách chuyển tiếp ấy quá chậm so với yêu cầu sửa sai chính sách.

Cái gì đã thấy rõ là bất cập thì nên điều chỉnh ngay, nhất là các quy đổi học vị quá máy móc lẫn lộn tư duy. Nếu cần thận trọng, có thể áp dụng tinh thần của Thông tư 34, đồng thời cho phép linh hoạt hơn với hệ số của giảng viên trình độ thạc sĩ ở một số ngành định hướng nghề nghiệp và ở một số trường đại học địa phương.

Điều tiết vĩ mô trong quan hệ cung cầu và chất lượng đúng hơn phải là điều tiết bằng tỷ lệ sinh viên trên giảng viên theo từng nhóm ngành, từng loại chương trình, gắn với điều kiện bảo đảm chất lượng, chính sách tài chính, kiểm định và đầu ra việc làm. Chương trình nghiên cứu thì siết tỷ lệ Tiến sĩ cao hơn. Chương trình nghề nghiệp thì chấp nhận cơ cấu khác, nhưng phải có đội ngũ nòng cốt đủ mạnh và người dạy thực hành thật sự có nghề.

Ngành nghề nào có xu hướng phình to rủi ro thất nghiệp lớn thì điều tiết giảm chỉ tiêu bằng cách siết tỷ lệ sinh viên trên giảng viên và mức trần học phí. Cách quản lý ấy đúng vai trò quản lý nhà nước và đi vào thực chất hơn, thay vì suy năng lực đào tạo chỉ từ học vị hay chức danh của người đứng lớp.

Thông tư 34 là một bước tiến, nhưng cần nhấn ga mạnh hơn sao cho thoát hẳn tư duy lấy học vị làm thước co giãn chỉ tiêu. Điều phải giữ bằng được không phải là vẻ đẹp sơn xi, chỉ để đánh bóng hồ sơ đội ngũ, mà là chuẩn đầu ra của sinh viên.

×