Giảm nghèo giai đoạn mới: Từ mục tiêu "thoát nghèo" đến kiến tạo "hạnh phúc"

Những thách thức từ chuẩn nghèo mới và không gian phát triển mới

Chương trình mục tiêu quốc gia Giảm nghèo bền vững giai đoạn 2021-2025 đã gặt hái những thành quả ấn tượng, vượt các chỉ tiêu Quốc hội và Chính phủ giao. Tuy nhiên, bước sang giai đoạn mới 2026-2030, công tác giảm nghèo đang đứng trước những yêu cầu và thách thức mới, đòi hỏi một sự thay đổi sâu sắc trong cả tư duy và cách tiếp cận, không chỉ giúp người dân thoát nghèo về vật chất mà còn hướng đến một cuộc sống hạnh phúc, bền vững.

Báo cáo của Văn phòng quốc gia giảm nghèo, Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn (nay là Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho thấy, sau gần 5 năm, tỷ lệ hộ nghèo đa chiều của cả nước đã giảm từ 5,2% xuống chỉ còn 1,93% vào cuối năm 2024. Đặc biệt, tại các "vùng lõi nghèo" vốn là nơi khó khăn nhất, tỷ lệ hộ nghèo đã giảm một cách ngoạn mục. Tỷ lệ này tại các huyện nghèo giảm xuống còn 24,86% (từ gần 45%) và với đồng bào dân tộc thiểu số còn 12,55%, vượt xa chỉ tiêu đề ra. Những con số biết nói này là minh chứng cho sự thành công của một giai đoạn tập trung nguồn lực quyết liệt vào những vùng đặc biệt khó khăn theo đúng chỉ đạo của Đảng và Nhà nước.

Thế nhưng, những thành tựu đó cũng đặt ra một bài toán mới cho giai đoạn tiếp theo. Bối cảnh kinh tế - xã hội đã thay đổi, đòi hỏi công tác giảm nghèo phải có những bước chuyển mình để không chỉ bền vững mà còn phải thực chất hơn.

Một trong những vấn đề lớn nhất và mang tính nền tảng cho giai đoạn tới chính là việc xây dựng một chuẩn nghèo mới. Theo ông Nguyễn Lê Bình - Phó Chánh Văn phòng Giảm nghèo quốc gia, chuẩn nghèo hiện tại sẽ kết thúc vào cuối năm 2025 và một chuẩn nghèo mới với các tiêu chí được nâng lên đang được trình Chính phủ. Điều này gần như chắc chắn làm cho tỷ lệ hộ nghèo trên cả nước tăng lên trong giai đoạn tới.

Tuy nhiên, cần phải nhìn nhận đây không phải là một bước lùi, mà là một sự điều chỉnh tất yếu để phản ánh đúng hơn mức sống và sự phát triển của đất nước. Việc nâng chuẩn nghèo cho thấy chúng ta không chấp nhận một mức sống tối thiểu như trước, mà hướng đến việc người dân được chia sẻ nhiều hơn thành quả từ tăng trưởng kinh tế.

Bên cạnh đó, quá trình sắp xếp lại các đơn vị hành chính và sự đô thị hóa mạnh mẽ cũng tạo ra một không gian phát triển mới, đặt ra yêu cầu phải xem xét lại cách tiếp cận trong chính sách. Bà Phạm Minh Thu - Chuyên gia giảm nghèo cho rằng, việc sắp xếp lại đơn vị hành chính là cơ hội để phân bổ lại nguồn lực một cách hiệu quả hơn, từ đó gia tăng thêm sức mạnh cho công tác giảm nghèo. Khi ranh giới giữa nông thôn và đô thị ngày càng mờ đi, việc duy trì hai chuẩn nghèo riêng biệt cho hai khu vực cần được cân nhắc lại một cách thấu đáo.

Quan trọng hơn, khái niệm "nghèo" trong bối cảnh mới không còn chỉ gói gọn trong thiếu hụt thu nhập hay các dịch vụ cơ bản như y tế, giáo dục. Bà Phạm Minh Thu đề xuất cần bổ sung các "chiều nghèo" mới cho phù hợp với thời đại. Đó có thể là chiều thiếu hụt về kỹ năng số, an ninh mạng trong bối cảnh chuyển đổi số; hay những rủi ro và tác động từ biến đổi khí hậu, ô nhiễm môi trường (chất lượng không khí, rác thải), đặc biệt là tại các khu vực đô thị đang phát triển nóng.

Điều này đòi hỏi các nhà hoạch định chính sách phải có một cái nhìn toàn diện hơn, đa chiều hơn để nhận diện đúng và giải quyết trúng các vấn đề của người nghèo trong xã hội hiện đại.

Thay đổi tư duy chính sách - Hướng tới "hạnh phúc" cho người dân

Nếu như những thách thức về chuẩn nghèo hay các chiều nghèo mới là sự thay đổi về "lượng", thì sự thay đổi về "chất" và mang tính đột phá trong tư duy chính sách giai đoạn tới chính là việc đưa yếu tố "hạnh phúc" trở thành một mục tiêu quan trọng.

Ông Nguyễn Lê Bình khẳng định, công tác giảm nghèo sẽ không chỉ hướng tới việc tạo ra công việc tốt, thu nhập cao hay giúp người dân tiếp cận các chiều an sinh, mà còn phải làm cho người dân Việt Nam nói chung và người nghèo nói riêng được "hạnh phúc".

Đây là một bước tiến vượt bậc trong tư duy. "Hạnh phúc" là một khái niệm rộng, bao hàm cả việc giải quyết các vấn đề về vật chất, văn hóa và tâm lý. Khi người dân cảm thấy hạnh phúc, an tâm và gắn bó với cộng đồng, họ sẽ có động lực để tự vươn lên, ở lại xây dựng quê hương thay vì di cư đến các thành phố lớn tìm kế sinh nhai. Một cuộc sống hạnh phúc ở nông thôn sẽ là giải pháp gốc rễ cho nhiều vấn đề xã hội, tạo ra sự phát triển cân bằng và bền vững trong đó có giảm nghèo bền vững.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, cấu trúc chính sách cũng cần được tinh chỉnh. Ông Bình cho biết các chính sách hỗ trợ thường xuyên như học phí, bảo hiểm y tế, tiền điện sẽ tiếp tục được duy trì. Tuy nhiên, đối với các chương trình mục tiêu quốc gia, cần giải quyết dứt điểm sự chồng chéo để tập trung nguồn lực. Một đề xuất đáng chú ý là tích hợp Chương trình giảm nghèo bền vững và Chương trình Nông thôn mới để giải quyết tổng thể vấn đề nghèo đói, đồng thời có một chương trình riêng để giải quyết các vấn đề đặc thù của đồng bào dân tộc thiểu số.

Về giải pháp cụ thể, hướng đi vẫn sẽ là tập trung vào sinh kế, nâng cao thu nhập và đặc biệt là nâng cao năng lực cho người dân thông qua giáo dục, đào tạo nghề và nâng cao nhận thức về thị trường. Về cơ chế thực thi, giai đoạn tới sẽ tiếp tục đẩy mạnh hơn nữa việc phân cấp, phân quyền cho địa phương. Kinh nghiệm từ giai đoạn 2021-2025 cho thấy dù ban đầu còn lúng túng, nhưng cơ chế cởi mở này đã phát huy hiệu quả, và với tâm thế mới cùng sự hỗ trợ của công nghệ, các địa phương được tin tưởng sẽ thực hiện thành công nhiệm vụ của mình.

Công cuộc giảm nghèo tại Việt Nam đang bước vào một chương mới: từ việc tập trung giải quyết những "vùng lõi nghèo" sang một giai đoạn với tầm nhìn rộng hơn, mục tiêu cao hơn. Đó là hành trình kiến tạo một cuộc sống mà ở đó, người dân không chỉ đủ đầy về vật chất mà còn cảm thấy an toàn, được tôn trọng và thực sự hạnh phúc trên chính mảnh đất quê hương mình.

×