Greenland - Lằn ranh đỏ có nguy cơ khiến NATO tan vỡ từ bên trong

Greenland là một lãnh thổ bán tự trị thuộc Đan Mạch và hiện đã có Căn cứ Không gian Pituffik, do Mỹ vận hành phối hợp với chính quyền Đan Mạch. Cả Mỹ và Đan Mạch đều là thành viên sáng lập của NATO – liên minh quân sự hùng mạnh nhất thế giới.

Trước những tuyên bố của Washington, các nhà lãnh đạo châu Âu và Canada đã nhanh chóng lên tiếng ủng hộ Đan Mạch và Greenland, cho biết họ đang xây dựng các kịch bản ứng phó trong trường hợp Mỹ thực sự hành động.

Các nhà phân tích nhận định, bất kỳ nỗ lực nào của Mỹ nhằm chiếm Greenland sẽ là tiền lệ chưa từng có trong lịch sử NATO, đồng thời đặt ra những câu hỏi nghiêm trọng về khả năng tồn tại của liên minh cũng như giới hạn của Điều 5 – điều khoản được thiết kế để bảo vệ các thành viên trước một kẻ thù bên ngoài.

Điều gì xảy ra nếu một thành viên NATO tấn công thành viên khác?

Phòng thủ tập thể là nguyên tắc cốt lõi của NATO. Điều 5 của Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương quy định rằng một cuộc tấn công vũ trang nhằm vào một thành viên NATO sẽ được coi là tấn công vào toàn bộ liên minh.

Cam kết này có hiệu lực từ năm 1949, khi NATO được thành lập, và là nền tảng gắn kết Bắc Mỹ với châu Âu.

Tuy nhiên, Điều 5 chỉ có thể được kích hoạt khi tất cả các thành viên nhất trí. Vì vậy, nếu xảy ra xung đột giữa hai quốc gia thành viên, NATO sẽ rơi vào thế bế tắc, bởi liên minh không thể bỏ phiếu để tuyên chiến với chính chính mình.

Trong lịch sử, Điều 5 chỉ duy nhất được kích hoạt một lần, sau các vụ tấn công khủng bố ngày 11/9/2001 nhằm vào Mỹ.

Dưới đây là những thời điểm NATO từng tiến rất gần tới việc các thành viên đối đầu nhau, theo dòng thời gian do Al Jazeera tổng hợp.

Những va chạm quân sự giới hạn giữa các thành viên NATO

1958–1976: Tranh chấp ngư trường giữa Anh và Iceland

“Cuộc chiến Cá tuyết” (Cod Wars) là chuỗi tranh chấp leo thang giữa Anh và Iceland liên quan đến quyền đánh bắt cá ở Bắc Đại Tây Dương.

Dù không bùng phát thành chiến tranh toàn diện, xung đột này bao gồm nhiều vụ đối đầu hải quân, tàu va chạm nhau và căng thẳng ngoại giao nghiêm trọng giữa hai thành viên NATO.

Lo ngại mất căn cứ không quân Keflavik tại Iceland – vị trí then chốt để theo dõi tàu ngầm Liên Xô ở Bắc Đại Tây Dương – NATO và Mỹ đã gây sức ép buộc Anh phải nhượng bộ. Tranh chấp kết thúc năm 1976 với thắng lợi ngoại giao quan trọng cho Iceland, thiết lập giới hạn lãnh hải 200 hải lý (322 km), tiêu chuẩn vẫn được áp dụng toàn cầu đến nay.

1974: Hy Lạp và Thổ Nhĩ Kỳ đối đầu vì Cyprus

Cuộc xâm lược Síp của Thổ Nhĩ Kỳ năm 1974 là thời điểm NATO tiến sát nhất tới việc các thành viên tham chiến trực tiếp với nhau.

Sau một cuộc đảo chính do Hy Lạp hậu thuẫn tại Síp, Thổ Nhĩ Kỳ đã phát động can thiệp quân sự, suýt nữa châm ngòi cho chiến tranh toàn diện giữa hai nước đều là thành viên NATO.

Phản đối việc NATO không kiềm chế Thổ Nhĩ Kỳ, Hy Lạp đã rút khỏi cơ cấu chỉ huy quân sự của NATO từ năm 1974 đến 1980. Dù có những đụng độ quân sự hạn chế, NATO cuối cùng vẫn ngăn được một cuộc chiến trực tiếp giữa hai bên.

1995: Tranh chấp đánh bắt cá giữa Canada và Tây Ban Nha

Năm 1995, Canada và Tây Ban Nha suýt xảy ra xung đột hải quân trong “Cuộc chiến cá bơn” (Turbot War).

Canada áp đặt các biện pháp hạn chế nhằm bảo vệ nguồn cá, cáo buộc các tàu EU đánh bắt quá mức ngay ngoài vùng đặc quyền kinh tế của mình. Căng thẳng leo thang khi tàu tuần duyên Canada bắn cảnh cáo một tàu đánh cá Tây Ban Nha và bắt giữ thủy thủ đoàn.

EU đe dọa trừng phạt Canada, nhưng Anh đã phủ quyết, đứng về phía Canada cùng với Ireland. Tây Ban Nha điều tàu hải quân ra khu vực, còn Canada cho phép hải quân nổ súng vào các tàu xâm nhập, đẩy hai thành viên NATO đến sát bờ xung đột.

Khủng hoảng chỉ hạ nhiệt sau khi EU làm trung gian hòa giải.

Tranh cãi về việc tham chiến

1956: Khủng hoảng kênh đào Suez

Trong cuộc khủng hoảng Suez năm 1956, Anh và Pháp bí mật liên minh với Israel tấn công Ai Cập sau khi Tổng thống Gamal Abdel Nasser quốc hữu hóa kênh đào Suez.

Chiến dịch này gây ra khủng hoảng nghiêm trọng trong NATO, khi Mỹ phản đối mạnh mẽ vì lo ngại Liên Xô can thiệp và thế giới Arab quay lưng. Dù không có sự đồng thuận trong NATO, Anh và Pháp vẫn tiến hành chiến dịch.

Cuối cùng, xung đột được giải quyết bằng lực lượng gìn giữ hòa bình vũ trang đầu tiên trong lịch sử Liên Hợp Quốc.

Thập niên 1960–1970: Mỹ và châu Âu bất đồng về chiến tranh ở Việt Nam

Cuộc chiến tranh của Mỹ ở Việt Nam phơi bày bất đồng sâu sắc giữa các thành viên NATO. Mỹ coi Việt Nam là mặt trận then chốt trong Chiến tranh Lạnh, trong khi các đồng minh châu Âu lớn như Pháp và Anh phản đối tham chiến trực tiếp.

Pháp công khai chỉ trích Mỹ và rút khỏi bộ chỉ huy quân sự NATO năm 1966, chỉ quay lại vào năm 2009. Anh từ chối gửi quân dù chịu áp lực lớn từ Washington, nhưng vẫn hỗ trợ hậu cần và tình báo.

1999: Hy Lạp phản đối chiến dịch không kích Kosovo

NATO phát động chiến dịch không kích Nam Tư năm 1999 để đáp trả các hành động thanh lọc sắc tộc ở Kosovo, nhưng vấp phải sự phản đối mạnh mẽ từ Hy Lạp – quốc gia có quan hệ văn hóa và tôn giáo gần gũi với Serbia.

Người biểu tình Hy Lạp thậm chí chặn và tấn công các đoàn xe quân sự Anh. Hy Lạp trở thành thành viên NATO đầu tiên kêu gọi chấm dứt chiến dịch ném bom.

2003: NATO chia rẽ vì chiến tranh Iraq

Cuộc chiến Iraq năm 2003 gây ra một trong những rạn nứt sâu sắc nhất trong lịch sử NATO. Pháp, Đức và Bỉ bác bỏ lập luận của Mỹ rằng nghị quyết của Liên Hợp Quốc cho phép sử dụng vũ lực ngay lập tức.

Cuối cùng, cuộc xâm lược Iraq được tiến hành bởi “Liên minh tự nguyện”, không phải NATO, và Điều 5 không được kích hoạt.

2011: Bất đồng về can thiệp Libya

Trong cuộc can thiệp Libya năm 2011, NATO mất gần hai tuần mới thống nhất được việc tiếp quản chỉ huy chiến dịch không kích, do bất đồng sâu sắc giữa các thành viên.

Đức và Ba Lan phản đối can thiệp quân sự, Thổ Nhĩ Kỳ yêu cầu chiến dịch phải tránh chiếm đóng, còn Italy đe dọa rút quyền sử dụng căn cứ không quân nếu không có cơ chế phối hợp rõ ràng.

Ngoài ra, NATO còn đối mặt với nhiều tranh cãi về Afghanistan, triển khai lực lượng ở Đông Âu sau chiến tranh Nga–Ukraine, chi tiêu quốc phòng và hệ thống phòng thủ tên lửa. Những gì đang xảy ra với Greenland hiện nay sẽ là một phép thử đối với sự đoàn kết của NATO.

×