Không hình sự hóa quan hệ kinh tế: Tinh thần Nghị quyết 68 và bước ngoặt tư pháp

Trong bối cảnh cải cách thể chế và tư pháp, Nghị quyết 68-NQ/TW đã đặt nền móng cho xu hướng “phi hình sự hóa” các vi phạm kinh tế. Tuy nhiên, việc giảm án dựa trên khắc phục hậu quả đang đặt ra nhiều câu hỏi về công lý, răn đe và niềm tin vào hệ thống pháp luật. Để làm rõ hơn vấn đề này Dân Việt đã có cuộc trao đổi với TS Nguyễn Hoàng Hiệp - Chủ tịch Hội đồng Khoa học Viện Nghiên cứu Tin học & Kinh tế Ứng dụng, chuyên gia pháp lý về luật kinh tế.

Khắc phục hậu quả không thể và không nên được coi là “tấm vé” miễn tội

Gần đây, một số vụ án kinh tế lớn như Tân Hoàng Minh, FLC và Phúc Sơn đã thu hút sự chú ý của dư luận khi các bị cáo không chỉ khắc phục toàn bộ thiệt hại mà còn vượt qua số tiền bị truy tố, dẫn đến việc Tòa án giảm án mạnh tay. Điều này đặt ra câu hỏi liệu đây có phải là dấu hiệu cho thấy tư pháp Việt Nam đang chuyển dần sang xu hướng “phi hình sự hóa” các vi phạm kinh tế hay không?

• Trong bối cảnh Việt Nam đang tiến hành cải cách thể chế, hoàn thiện Nhà nước pháp quyền và xây dựng nền kinh tế thị trường hiện đại, việc thiết lập một chính sách hình sự hợp lý đối với các vi phạm trong lĩnh vực kinh tế trở nên cấp thiết hơn bao giờ hết. Sự phát triển mạnh mẽ của khu vực kinh tế tư nhân đang tạo ra nhiều thách thức và cơ hội, yêu cầu một cách tiếp cận linh hoạt và phù hợp hơn trong việc xử lý các vi phạm kinh tế.

Tư pháp hình sự không chỉ đơn thuần là công cụ trừng phạt mà còn là phương tiện để gìn giữ sự công bằng, ổn định và phát triển bền vững cho nền kinh tế và xã hội. Việc chuyển dần sang xu hướng “phi hình sự hóa” các vi phạm kinh tế, nếu được thực hiện một cách thận trọng và có cơ sở lý luận cũng như thực tiễn vững chắc, sẽ là bước tiến quan trọng trong việc xây dựng một nền tư pháp hiện đại, nhân văn và hội nhập quốc tế. Điều này có thể giúp giảm bớt gánh nặng cho hệ thống tư pháp, đồng thời khuyến khích các doanh nghiệp thực hiện trách nhiệm xã hội và khắc phục hậu quả.

Tuy nhiên, hiện tại, việc giảm án vẫn chủ yếu dựa vào quyền tự định đoạt của cơ quan tố tụng, chưa có cơ chế pháp lý hay luật định rõ ràng để hướng dẫn việc chuyển hóa sang xử lý phi hình sự. Nhiều vụ án vẫn mang tính chất nghiêm trọng, tổ chức hoặc gây ra hậu quả lớn, do đó việc xử lý hình sự vẫn là cần thiết nhằm răn đe và bảo đảm công bằng trong xã hội. Bản chất của các vụ án này là khác nhau và được căn cứ theo luật định khi khởi tố, vì vậy việc khắc phục hậu quả chỉ được thực hiện khi đã bị truy tố. Điều này dẫn đến việc động cơ khắc phục không nhất thiết phản ánh sự ăn năn thực sự, mà có thể mang tính đối phó nhằm giảm nhẹ hình phạt.

Trong tương lai, cần có những nghiên cứu sâu hơn để xác định rõ ràng khi nào và trong trường hợp nào việc phi hình sự hóa là phù hợp, đồng thời bảo đảm rằng những vi phạm nghiêm trọng vẫn phải chịu trách nhiệm hình sự. Việc này sẽ góp phần xây dựng một hệ thống tư pháp công bằng và hiệu quả hơn, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế và xã hội hiện nay.

Việc giảm án tù đáng kể cho các bị cáo đã nộp lại toàn bộ tài sản chiếm đoạt đang gây ra nhiều lo ngại trong xã hội. Nhiều ý kiến cho rằng, điều này có thể tạo ra tâm lý "cứ phạm tội rồi khắc phục bằng tiền để thoát tội". Ông nghĩ gì về mối lo ngại này? Làm thế nào để bảo đảm công lý đồng thời khuyến khích việc khắc phục hậu quả?

• Nhà nước ta luôn đề cao chính sách nhân đạo, khuyến khích những người vi phạm hợp tác để giải quyết vụ án một cách nhanh chóng, nhằm giảm thiểu oan sai. Tuy nhiên, nếu không xác định rõ ràng ranh giới giữa việc khắc phục hậu quả và việc trốn tránh trách nhiệm hình sự, nguy cơ làm lệch chuẩn giá trị công lý có thể xảy ra trong tương lai. Việc giảm án tù cho những bị cáo đã khắc phục hậu quả cần phải được quản lý chặt chẽ và được lý giải một cách thuyết phục, tránh tạo ra tâm lý rằng chỉ cần nộp tiền là có thể xóa bỏ hậu quả pháp lý. Điều này chưa thực sự mang tính răn đe trong xã hội.

Việc khắc phục hậu quả không thể và không nên được coi là "tấm vé" miễn tội, vì điều này dễ làm xói mòn niềm tin vào công lý và gây mất công bằng trong xã hội. Khi đã gây ra sai phạm, những người vi phạm phải nhận thức rõ rằng hành động của họ đã vi phạm pháp luật. Họ không thể chỉ đến khi bị phát hiện mới thực hiện biện pháp khắc phục hậu quả, bởi vì những vi phạm này không chỉ ảnh hưởng đến bản thân họ mà còn tác động tiêu cực đến xã hội và người dân, đặc biệt trong các vụ án kinh tế.

Đối với các hành vi lợi dụng chức vụ, tham nhũng có tổ chức, gây ra hậu quả đặc biệt nghiêm trọng, việc khắc phục hậu quả chỉ là một phần trong quá trình xử lý. Tuy nhiên, cần phải xử lý nghiêm khắc đối với những hành vi này, vì tài sản bị chiếm đoạt chính là tài sản của Nhà nước và nhân dân.

Vì vậy, Nhà nước cần ban hành các quy định hướng dẫn cụ thể về mức độ giảm án tương ứng với tỷ lệ khắc phục hậu quả, mức độ tự nguyện, và thời điểm nộp lại tài sản. Điều này sẽ giúp xác định các tình tiết giảm nhẹ trong việc xử lý hình sự, nhưng không có nghĩa là tự động được hưởng án nhẹ.

Ngoài ra, Nhà nước cũng cần xây dựng cơ chế “tự thú, tự khắc phục” có kiểm soát, như một số quốc gia trên thế giới đã thực hiện. Nguyên tắc là những người tự nguyện nộp lại tài sản sớm và chủ động khai báo sai phạm sẽ được xem xét khi đưa ra hội đồng xét xử. Hành động tích cực từ đầu sẽ giúp cơ quan điều tra giảm bớt khó khăn, thu hồi tài sản nhanh hơn, giảm thiệt hại, và tạo động lực cho những người phạm tội sửa sai.

Không hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế

Trong bối cảnh Việt Nam đang đẩy mạnh cải cách tư pháp, đặc biệt theo tinh thần Nghị quyết 68 về phát triển kinh tế tư nhân, ông đánh giá thế nào về yêu cầu “không hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế”? Có ranh giới nào rõ ràng để phân biệt giữa vi phạm dân sự và hình sự trong kinh tế không?

• Đây là một yêu cầu rất đúng đắn, cấp thiết và thể hiện tư duy cải cách mạnh mẽ trong điều hành thể chế kinh tế - pháp lý của Đảng và Nhà nước ta. Trong bối cảnh Việt Nam thúc đẩy phát triển khu vực kinh tế tư nhân thành một động lực quan trọng của nền kinh tế, như Nghị quyết số 68-NQ/TW (2023) đã chỉ rõ, thì bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của doanh nghiệp là một điều kiện tiên quyết. Muốn vậy, pháp luật cần phân biệt rõ giữa rủi ro kinh doanh , vốn là điều không thể tránh khỏi trong cơ chế thị trườ ng , với hành vi vi phạm pháp luật hình sự, để tránh việc hình sự hóa không cần thiết các quan hệ dân sự , kinh tế.

Trên thực tế, đã có không ít vụ việc vì mâu thuẫn thuần túy về nghĩa vụ hợp đồng như chậm thanh toán, chậm giao hàng, mất khả năng thực hiện cam kết tài chính, lại bị xử lý theo hướng hình sự hóa, dù không có dấu hiệu gian dối, không có mục đích chiếm đoạt. Điều này dẫn đến tâm lý bất an cho giới doanh nhân, gây ảnh hưởng đến tinh thần đầu tư, sáng tạo và cả uy tín của môi trường pháp lý.

Điểm quan trọng ở đây là phải xác định đúng bản chất pháp lý của hành vi. Nếu hành vi vi phạm xuất phát từ rủi ro khách quan, có thiện chí khắc phục, không có yếu tố gian dối, không có hành vi chiếm đoạt, thì nên được xử lý theo pháp luật dân sự hoặc thương mại. Trong khi đó, nếu có dấu hiệu của tội phạm, ví dụ như gian dối trong hợp đồng, tạo lập tài liệu giả, cố tình lừa đảo để chiếm đoạt tài sản, thì phải xử lý bằng công cụ của luật hình sự.

Bộ luật Hình sự 2015 (sửa đổi, bổ sung năm 2017) cũng đã thể hiện tinh thần phân biệt này. Ví dụ, tại Điều 174 (Tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản), pháp luật yêu cầu phải chứng minh yếu tố “gian dối” và “chiếm đoạt” mới cấu thành tội phạm. Nếu không có hai yếu tố này, hành vi tranh chấp về nghĩa vụ không thể bị hình sự hóa một cách tùy tiện.

Tôi cho rằng, nguyên tắc “không hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế”, như Nghị quyết 68 đã nhấn mạnh, chính là bước đi đột phá để cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia.

Ranh giới giữa vi phạm dân sự và hình sự trong kinh tế là có, nhưng rất mong manh. Điều này đòi hỏi cán bộ điều tra, kiểm sát, xét xử phải thực sự am hiểu đặc thù của quan hệ kinh tế, thương mại, phải đặt mình vào bối cảnh hoạt động kinh doanh để nhận diện đâu là sai sót rủi ro, đâu là hành vi có tính chất phạm tội.

Tôi cho rằng, nguyên tắc “không hình sự hóa các quan hệ dân sự, kinh tế”, như Nghị quyết 68 đã nhấn mạnh, chính là bước đi đột phá để cải thiện môi trường đầu tư, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia. Đồng thời, đây cũng là thước đo quan trọng cho chất lượng cải cách tư pháp. Để thực hiện hiệu quả nguyên tắc này, cần:

(1) Hoàn thiện pháp luật dân sự, thương mại và hình sự theo hướng minh bạch, phân định rõ các tiêu chí nhận diện tội phạm kinh tế; (2) Ban hành hướng dẫn liên ngành (Tòa án, Viện kiểm sát, Công an, Bộ Tư pháp) về phân biệt tranh chấp dân sự và hành vi hình sự; (3) Nâng cao năng lực chuyên môn của cơ quan tiến hành tố tụng, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế, tài chính, đầu tư; (4) Bảo vệ quyền kinh doanh chính đáng, đồng thời không để những kẽ hở pháp lý bị lợi dụng để né tránh trách nhiệm hình sự thật sự khi có dấu hiệu lừa đảo, chiếm đoạt.

Một nền tư pháp hiện đại không chỉ biết trừng trị tội phạm mà còn phải tạo niềm tin pháp lý cho những người làm ăn chân chính. Đó là cách để thúc đẩy tăng trưởng bền vững và thực hiện mục tiêu Việt Nam trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào giữa thế kỷ 21.

Thực tiễn xét xử cho thấy nhiều vụ án kinh tế rất phức tạp, kéo dài, gây tốn kém và không có tác dụng răn đe hiệu quả. Ông có cho rằng nên từng bước thay thế hình phạt tù bằng các biện pháp tài chính, như phạt tiền, cấm hành nghề, thu hồi tài sản… trong một số loại tội danh kinh tế nhất định?

• Thực tế không thể phủ nhận trong công tác xét xử hiện nay có nhiều vụ án kinh tế có tính chất phức tạp, kéo dài, tốn kém cả về thời gian, nhân lực và ngân sách công, trong khi hiệu quả răn đe đôi khi không đạt như kỳ vọng và khả năng thu hồi số tiền sai phạm chưa cao và chưa có cơ chế giám sát thu hồi tài sản phải nộp. Không ít trường hợp, dù các bị cáo bị tuyên án tù nặng, nhưng tài sản thất thoát vẫn chưa thu hồi được, thiệt hại cho Nhà nước và xã hội vẫn tồn tại, thậm chí gây ra hiệu ứng ngược, làm chùn bước giới doanh nhân chân chính.

Tội phạm kinh tế hầu hết không mang đặc tính bạo lực, không trực tiếp đe dọa an toàn xã hội như các tội danh hình sự khác. Vì các hành vi vi phạm thường liên quan đến quản lý tài chính, sai phạm trong điều hành doanh nghiệp, hoặc lạm dụng cơ chế. Nạn nhân chính là tài sản nhà nước, cổ đông, ngân sách hoặc thị trường chứ không phải là con người cụ thể. Do vậy động cơ phổ biến của tội phạm kinh tế là trục lợi cá nhân hoặc tổ chức của mình do vậy các hình thức phạt tiền nặng, thu hồi toàn bộ tài sản có nguồn gốc vi phạm và cấm đảm nhiệm chức vụ, cấm hành nghề, đình chỉ hoạt động doanh nghiệp có vi phạm là phù hợp và đánh trúng vào các và lợi ích kinh tế, từ đó mang lại tác dụng răn đe thực chất và bền vững hơn.

Khi các doanh nhân vi phạm pháp luật về kinh tế nếu được tiếp tục làm việc cống hiến cũng giúp nhà nước tiếp tục sử dụng nguồn lực trí thức này. Họ được có cơ hội sửa sai và tiếp tục làm việc để trả nợ, tạo ra của cải vật chất và việc làm cho xã hội. Với cách làm từ trừng phạt bằng hình thức giam giữ sang quản lý, phục hồi và răn đe bằng các biện pháp kinh tế, hành chính và thu hồi tài sản. Đây là bước đi phù hợp với tinh thần cải cách tư pháp, phù hợp với bối cảnh phát triển kinh tế thị trường hiện đại, và đặc biệt phù hợp với yêu cầu "không hình sự hóa quan hệ dân sự, kinh tế" như Đảng và Chính phủ đã khẳng định.

Có nên “phạt tiền thay tù”?

Theo ông, hệ thống pháp luật hiện hành có đủ cơ sở pháp lý để tư pháp áp dụng hình thức “phạt tiền thay phạt tù” đối với các tội danh kinh tế không? Nếu chưa, cần sửa đổi bổ sung những luật, nghị định hoặc văn bản nào để thúc đẩy cải cách này?

• Hệ thống pháp luật hiện hành có cho phép "phạt tiền thay tù" trong tội phạm kinh tế không?

Hiện nay, Bộ luật Hình sự năm 2015 (sửa đổi, bổ sung 2017) là qui định văn bản gốc về hình phạt trong đó có quy định một số hình thức phạt tiền như hình phạt chính hoặc hình phạt bổ sung. Tuy nhiên việc áp dụng phạt tiền thay cho phạt tù là rất hạn chế, chỉ áp dụng trong các tội ít nghiêm trọng, và không rõ ràng về tiêu chí; Thiếu cơ chế đánh giá năng lực tài chính, định giá thiệt hại và xác định mức phạt đủ sức răn đe. Và quan trọng là không có quy định cụ thể về thay thế hình phạt tù bằng biện pháp tài chính theo hướng có điều kiện, giám sát chặt chẽ như ở các hệ thống tư pháp phát triển.

Do vậy, chúng ta cần bổ sung các điều khoản quy định rõ nguyên tắc và điều kiện áp dụng “phạt tiền thay tù” trong một số tội phạm kinh tế không có yếu tố bạo lực, xác lập giới hạn mức độ thiệt hại, hành vi, động cơ và mức độ khắc phục làm căn cứ áp dụng, tăng cường quy định về quản lý, giám sát tài sản, thu nhập bất minh, xử lý tài sản vi phạm thay cho việc giam giữ.

Hình thức phạt tiền thay cho phạt tù trong một số tội danh kinh tế không chỉ là một lựa chọn chính sách linh hoạt, mà còn là một xu thế tư pháp hiện đại trên thế giới nhằm tăng tính phục hồi và hiệu quả kinh tế trong công tác thi hành án, giảm tải cho hệ thống nhà tù và tòa án, đồng thời khuyến khích người phạm tội khắc phục hậu quả, nộp lại tài sản, hợp tác với cơ quan pháp luật để giải quyết các vụ án được nhanh chóng và đạt hiệu quả cao

Tuy nhiên, để thực hiện hiệu quả và không tạo ra “vùng xám” có thể bị lợi dụng, chúng ta cần một cuộc cải cách đồng bộ về pháp luật, thể chế và tổ chức thực thi, với cách tiếp cận thận trọng, minh bạch và có điều kiện ràng buộc chặt chẽ để tránh việc sử dụng hình phạt kinh tế làm công cụ để thoát tội của những hành vi mang tính ảnh hưởng nghiêm trọng đến xã hội và lợi ích của nhân dân.

Nhìn từ kinh nghiệm quốc tế, nhiều quốc gia đã chuyển từ hình sự hóa sang xử lý bằng cơ chế hành chính, tài chính đối với các vi phạm trong kinh doanh. Ông có thể chia sẻ những bài học nào Việt Nam có thể tham khảo, nhất là trong lộ trình cải cách tư pháp theo tinh thần Nghị quyết 27 và Nghị quyết 68 của Đảng?

• Chúng ta thấy rõ một xu hướng mạnh mẽ của nhiều quốc gia đã và đang chuyển từ xử lý hình sự các vi phạm kinh tế sang các biện pháp tài chính, hành chính và dân sự. Họ chỉ dùng hình sự như biện pháp cuối cùng, khi hành vi thực sự có tính chất lừa đảo, gian dối, hoặc gây hậu quả đặc biệt nghiêm trọng thì mới hình sự hóa các tội phạm kinh tế mà thôi.

Bài học kinh nghiệm của Canada trong việc không hình sự hóa tội phạm kinh tế rất đáng tham khảo đối với Việt Nam, nhất là trong bối cảnh cải cách tư pháp theo hướng “công lý phục hồi, xử lý phi hình sự, tăng cường thu hồi tài sản”. Họ ưu tiên giải quyết bồi thường, cải chính hơn là truy tố hình sự đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế.

Mục tiêu không chỉ là trừng phạt mà nhằm bảo vệ lợi ích công (trật tự thị trường, niềm tin đầu tư), thu hồi tối đa tài sản bất hợp pháp và khuyến khích khắc phục và cải thiện hành vi doanh nghiệp. Và nếu họ hoàn thành nghĩa vụ và khắc phục hậu quả do doanh nghiệp gây ra sẽ không bị truy tố hình sự và cam kết này có sự giám sát đặc biệt bởi cơ quan tư pháp và có thể khôi phục truy tố nếu họ vi phạm cam kết này

Việc khắc phục hậu quả trong các sai phạm kinh tế được xem là yếu tố then chốt trong quyết định có truy tố hình sự hay không, đặc biệt trong bối cảnh cải cách tư pháp theo hướng không hình sự hóa doanh nghiệp nhưng vẫn đảm bảo trách nhiệm pháp lý.

Tư pháp kinh tế là tư pháp phục hồi, không chỉ là trừng phạt mà mục tiêu chính là thu hồi tài sản, ổn định thị trường và ngăn ngừa tái phạm, chứ không phải giam giữ người phạm tội kinh tế như tội phạm hình sự nghiêm trọng.

Kỷ luật tài chính, xử lý hành chính và phục hồi thiệt hại sẽ mang lại hiệu quả hơn rất nhiều so với giam giữ hình sự trong các vi phạm kinh tế do vậy Việt Nam cần tiếp tục nghiên cứu, thể chế hóa và áp dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn, góp phần hoàn thiện hệ thống pháp luật, bảo vệ quyền tài sản, ổn định môi trường đầu tư, và xây dựng Nhà nước pháp quyền hiện đại theo đúng tinh thần cải cách và nhân đạo đã được Đảng và nhà nước đang đổi mới để tiến đến một hành lang pháp lý mang tính công bằng cho xã hội phát triển và hội nhập quốc tế.

• Xin cám ơn ông!

×