Không phải Lê Lai hay Nguyễn Trãi, danh tướng này mới là "đệ nhất công thần" sau khởi nghĩa Lam Sơn?

Đầu bảng phong công sau ngày toàn thắng

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, Phạm Vấn quê làng Nguyễn Xá, huyện Lương Giang, nay thuộc tỉnh Thanh Hóa. Ông tham gia khởi nghĩa Lam Sơn, ngay từ buổi đầu, được xếp vào hàng "đệ nhất công thần".

Không rõ ông sinh năm nào, chỉ biết Phạm Vấn là một trong 18 tướng dự Hội thề Lũng Nhai và đứng dưới cờ khởi nghĩa Lam Sơn, trải trăm trận, vào sinh ra tử, luôn luôn ở bên cạnh Bình Định vương Lê Lợi, hết lòng phò tá chủ tướng “Khi linh sơn lương cạn mấy tuần, lúc Khôi Huyện quân không một đội”...

Sau thắng lợi vang dội của Khởi nghĩa Lam Sơn chống lại ách đô hộ của giặc Minh, triều đình nhà Lê tiến hành luận công ban thưởng để xác lập trật tự quyền lực và ghi nhận những đóng góp trong cuộc kháng chiến kéo dài gần một thập kỷ.

Trong danh sách công thần khi ấy, cái tên đứng đầu không phải Lê Lai người nổi tiếng với hành động hy sinh cứu chúa do ông đã mất, cũng không phải Nguyễn Trãi với bộ óc chiến lược kiệt xuất của cuộc khởi nghĩa.

Cũng theo Đại Việt sử ký toàn thư, tháng hai niên hiệu Thuận Thiên thứ nhất (1428), Vua Lê Lợi hạ chiếu cho những người lĩnh chức Hỏa thủ quân Thiết đột, cùng những ai có công khó nhọc từ hồi Lũng Nhai, chia ra các thứ bậc để ban thưởng, Phạm Vấn được xếp công đầu, vua trao chức Vinh Lộc đại phu, tả Kim ngô vệ đại tướng quân, tước Thượng Trí tự, phong suy trung tán trị hiệp mưu Bảo chính công thần. Ít lâu sau, ông lại được thăng lên Nhập Nội kiểm hiệu Bình Chương quân quốc trọng sự và làm Tể phụ đứng đầu bá quan văn võ (tức Tể tướng).

Bài chế văn của vua viết:

“Trẫm nghĩ: Chống kẻ thù của vua phải nhờ ở tài đánh dẹp, giữ cán cân của nước, nên dùng người cũ có công. Ngươi là kẻ nguyên thần trọng vọng, thăng cho chức tể tướng tôn vinh. Bá cáo khắp triều đình, thỏa lòng cả dân chúng”.

“Xét... (Phạm Vấn)... đây: Ngay thẳng mà có tiết tháo, quyết đoán mà nhiều mưu hay. Đương lúc mới dấy nghĩa quân, là ngày đổi hết vận bĩ. Nằm gai nếm mật cố chí lo toan, cướp đất đánh thành, nhiều công khôi phục. Trận ở Ba Lẫm, Bồ Đằng, thế như đập cành khô củi mục. Trận ở Khả Lưu, Xương Giang, bày ra cách quyết thắng, mưu kỳ. Cho nên trừ được bọn chó lợn hung tàn lâu năm, rửa được mối sỉ nhục nước nhà muôn thuở. Như gió lướt, sét đánh qua nhanh, trời đất chuyển sang vận mới, cho nhật nguyệt càng thêm tỏ, non sông bền vững muôn đời. Công nghiệp như thế sao chẳng ngợi khen”.

“Vì vậy, cất lên chức tể phụ, dự vào việc cầm cân. Để vững thế nước như ao nóng thành vàng, để trọng quan chiêm như núi cao đá vững. Than ôi! Vua tôi nhờ cậy, trẫm mới giao cho trách nhiệm như chân tay, mơ, muối vừa chừng, người phải khéo nêm canh cho đỉnh vạc”.

Năm Thuận Thiên thứ hai (1429) ban biển ngạch công thần cho 93 người, Huyện thượng hầu là bậc cao nhất. Bậc này cao nhất gồm có 3 người: Phạm Vấn đứng đầu rồi đến Đỗ Sát (Lê Sát) và Phạm Văn Xảo. Như vậy, Phạm Vấn là đệ nhất công thần triều Lê Thái tổ, Lê Thái tông, cũng là đệ nhất anh hùng khởi nghĩa Lam Sơn trong sự nghiệp đánh đuổi quân Minh, giành lại đất nước, giữ vững nền độc lập.

4 dấu ấn quân sự nổi bật của "Đệ nhất công thần" Phạm Vấn

Trích từ chương trình "Khát vọng non sông" (phát trên VTV1), 4 dấu ấn quân sự nổi bật của Phạm Vấn lần lượt như sau:

Dấu ấn thứ nhất, trận Bồ Mộng năm Canh Tý (1420) Phạm Vấn phá vỡ thế bao vây của giặc. Vào năm 1420, Lê Lợi đóng quân ở Mường Thôi, thổ quan Quý Châu theo quân Minh là Cầm Lạn dẫn tướng Minh là Lý Bân và Phương Chính mang quân vào đánh quân Lam Sơn. Phạm Vấn cùng Nguyễn Lý, Lý Triện mang quan ra chặn địch, phối hợp với quân chủ lực của Lê Lợi phục binh ở Bồ Mộng, chiếm lấy chỗ đồi cao đánh bại quân Minh, chém 300 tên. Trận Bồ Mộng tuy không lớn nhưng đây là một trong những trận đánh quan trọng của nghĩa quân Lam Sơn ở giai đoạn đầu khi hoạt động ở vùng núi phía tây Thanh Hóa. Từ trận đánh này tài năng quân sự của Phạm Vấn bắt đầu được khẳng định.

Dấu ấn thứ hai, khi mới khởi nghĩa Lê Lợi đã thiết lập được mối quan hệ tốt đẹp với Ai Lao nhưng sau vì âm mưu chia rẽ của kẻ thù, Ai Lao liền thay đổi thái độ. Năm 1422, Ai Lao đã liên minh với quân Minh để tấn công nghĩa quân Lam Sơn.

Theo Đại Việt sử ký toàn thư, trong khi nghĩa quân Lam Sơn đóng ở Khôi Huyện dưỡng thương, nghỉ ngơi và gấp rút sửa chữa vũ khí. Lê Lợi đoán rằng quân giặc sẽ sớm đến, cố gắng an ủi sĩ tốt, sẵn sàng chờ đánh giặc. Quả nhiên chỉ sau 7 ngày, quân Minh và quân Ai Lao đã hùng hổ tiến đến. Giặc không dồn quân đánh thẳng ngay mà chia binh làm 4 đạo, đi vòng bủa vây quân ta từ 4 hướng, quyết không cho nghĩa quân một con đường thoát nào.

Tình thế nguy cấp, Bình Định vương Lê Lợi cho tụ họp tướng sĩ, nói rằng: “Giặc vây ta bốn mặt, có muốn chạy cũng không có lối nào. Đây chính là tử địa mà binh pháp đã nói, đánh nhanh thì sống, không đánh nhanh thì chết”.

Dứt lời, ngài sa hai hàng lệ. Tướng sĩ đều cảm khái, quyết liều chết với giặc. Với tinh thần chiến đấu quên mình, quân Lam Sơn đã tạo nên một trận đánh huyền thoại. Các tướng Lam Sơn là Phạm Vấn, Lý Triện, Lê Hướng, Lê Lĩnh, Lê Hào… dẫn quân xông ra phá vòng vây, tướng sĩ người người tranh nhau tiến lên trước, thế mạnh như bão táp. Tham tướng quân Minh là Phùng Quý bị chém chết tại trận, cùng với hơn 1.000 quân Minh bỏ mạng, 100 con ngựa chiến rơi vào tay nghĩa quân. Tướng Ai Lao là Mãn Sát thấy quân Minh tan chạy, rất khiếp sợ quân ta nên cũng lệnh cho quân Ai Lao rút nhanh.

Năm 1423, Lê Lợi thu quân về núi Chí Linh, bị địch vây tuyệt lương trong 2 tháng. Phạm Vấn ở bên cạnh Lê Lợi, ra sức động viên vỗ về quân sĩ không ngã lòng, được Lê Lợi phong làm thượng tướng quân.

Dấu ấn thứ ba, ông lập công trận Trà Lân - Khả Lưu. Sau thời kỳ giảng hoà với quân Minh để củng cố thực lực, năm 1424 quân ta và quân Minh khai chiến trở lại. Lê Lợi mang quân vào Nghệ An. Hai trong số các trận đánh lớn của Lam Sơn trên đất Nghệ An là trận Trà Lân và trận Khả Lưu. Ở hai trận đánh này chủ tướng Lê Lợi đã tin tưởng giao cho Phạm Vấn là một trong những tướng chỉ huy và ông đã lập công xuất sắc.

Theo đó, cuối năm 1424, Lê Lợi tiến quân vào Nghệ An, bị giặc đón đánh cả hai phía ở núi Bồ Lạp, chỉ huy quân Minh là Sư Hựu cùng tri phủ châu Trà Lân là Cầm Bành đem 5.000 quân đón mặt trước, các tướng Minh: Trần Trí, Lý An, Phương Chính, Thái Phúc dẫn binh sĩ đánh vào phía sau. Hôm ấy, trời sắp tối, Lê Lợi chia quân và voi mai phục trong rừng chờ địch. Một lát, quân Minh cho bọn Trần Trí chỉ huy kéo đến, Phạm Vấn cùng các tướng Lam Sơn cố sức đánh, phá được thế bao vây của địch, tướng Minh là Đô ty Trần Trung và hơn 2 nghìn sĩ tốt bị giết.

Sau khi hạ thành Trà Lân, bức hàng Cầm Bành, Lê Lợi muốn đánh thành Nghệ An, nhưng quân Minh đã chủ động đem đại binh mã và thuyền chiến, cả thủy bộ cùng tấn công trước vào nghĩa quân. Địch đóng quân ở Lận Thư và cửa ải Khả Lưu, Lê Lợi chọn quân mai phục ở Bồ Ải rồi sai quân tinh nhuệ đến khiêu chiến. Địch cậy lực lượng đông mạnh đuổi quân ta đến Bồ Ải. Các viên tướng dũng mãnh như Phạm Vấn cùng các tướng giỏi Đỗ Sát, Lê Ngân, Đinh Lễ, Nguyễn Xí... đua nhau xông lên tung hoành trong đám giặc, chém đầu chúng nhiều vô kể, thây lấp đầy núi, xác giặc lấp đầy sông, thuyền bè đắp chặn ngang dòng nước chảy xuống Lam Giang.

Tướng tiền phong địch Hoàng Thành bị giết, đô ty Chu Kiệt bị bắt sống cùng hàng nghìn sĩ tốt. Các tướng chỉ huy Trần Trí, Sơn Thọ thu nhặt tàn quân chạy thục mạng về thành Nghệ An, đóng cửa cố thủ. Nghĩa quân thừa thắng vây thành Nghệ An ba ngày, thanh thế lừng lẫy, các châu, huyện ra hàng.

Dấu ấn thứ tư, Phạm Vấn trợ chiến ở Xương Giang. Năm 1427, sau nhiều chiến thắng ở Bắc Bộ, quân Lam Sơn vây chặt Đông Quan và phá tan đạo viện binh của Liễu Thăng, chém Thăng ở Chi Lăng. Các tướng dưới quyền Thăng là Thôi Tụ, Hoàng Phúc cố cầm cự, kéo tới Xương Giang và tìm cách liên lạc với Vương Thông ở Đông Quan.

Lê Lợi sai Phạm Vấn cùng Lê Khôi mang quân tiếp ứng cho Lê Sát đang vây Thôi Tụ ở Xương Giang. Các cánh quân Lam Sơn tổng tấn công giết 5 vạn quân Minh, bắt hàng số còn lại và các tướng Minh. Viện binh bị phá, Vương Thông xin giảng hoà rút về nước. Khởi nghĩa Lam Sơn thắng lợi.

Trong trận này, Bình Định vương sai Phạm Vấn đóng đồn ngoài cửa Đông thành để cô lập quân giặc trong thành, không cho tự do ra vào liên lạc với các thành khác. Phạm Vấn hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ. Tháng 6 năm ấy (âm lịch), ông được thăng chức Tư mã.

Lê Lợi khuyên dặn Phạm Vấn: “Chức vị đã cao nên hôm sớm chuyên cần, không được trễ nãi mà bỏ công lao trước”. Và Bình Định vương ban cho một cái tán để tỏ rõ công lao rực rỡ.

Lí giải nguyên nhân lịch sử "lãng quên"?

Dù từng giữ vai trò trụ cột quân sự của Khởi nghĩa Lam Sơn, tên tuổi Phạm Vấn lại không phổ biến trong ký ức cộng đồng như Lê Lai hay Nguyễn Trãi.

Các nhà nghiên cứu chỉ ra nhiều nguyên nhân: Nếu Lê Lai được khắc sâu với hình tượng “liều mình cứu chúa”, Nguyễn Trãi gắn với “Bình Ngô đại cáo” bản tuyên ngôn độc lập bất hủ, thì Phạm Vấn chủ yếu hiện diện trong các chiến công quân sự thuần túy, ít câu chuyện mang tính biểu tượng lan tỏa trong dân gian.

Ngoài ra ông không để lại di sản văn chương – tư tưởng. Lịch sử thường ghi nhớ lâu hơn những nhân vật có tác phẩm, tư tưởng hoặc ảnh hưởng chính trị sâu rộng. Trong khi đó, vai trò của Phạm Vấn thiên về chiến trận, ít dấu ấn trên phương diện học thuật, văn hóa.

Trong khi đó, cách ghi chép sử liệu mang tính tập thể. Các bộ sử như Đại Việt sử ký toàn thư hay Lam Sơn thực lục thường ghi nhận công lao theo nhóm tướng lĩnh, khiến những cá nhân như Phạm Vấn không nổi bật thành một “nhân vật trung tâm” trong diễn ngôn lịch sử.

Cuối cùng, theo tìm hiểu của phóng viên báo điện tử Dân Việt dấu ấn trong đời sống đương đại còn mờ nhạt. Khảo sát thực tế cho thấy tên đường, địa danh mang tên Phạm Vấn còn khá ít, khiến mức độ nhận diện trong xã hội hiện đại hạn chế hơn so với nhiều danh nhân cùng thời.

Trao đổi với phóng viên, ông Phạm Văn Lượng, trưởng dòng họ Phạm ở tổ dân phố Đọ Xá, Phủ Lý, Ninh Bình chia sẻ: “Cụ Phạm Vấn là người theo Bình Định vương từ buổi đầu, vào sinh ra tử qua hàng trăm trận đánh. Nhưng cụ là tướng trận, không phải người làm văn hay để lại trước tác, nên dần dần trong dân gian ít nhắc tới. Gia đình, dòng họ chúng tôi luôn mong muốn công lao của cụ được nhìn nhận đầy đủ hơn trong lịch sử”.

Việc ít được nhắc tới không đồng nghĩa với vai trò mờ nhạt. Ngược lại, qua các chiến dịch then chốt từ Nghệ An đến Xương Giang, có thể thấy Phạm Vấn chính là một trong những trụ cột quân sự thầm lặng làm nên thắng lợi của Lam Sơn.

×