Ngày hội "khách không mời cũng đến" của người Mường Hòa Bình

Sự tích về vị tướng quân và mâm cỗ chay cầu mưa

Về xóm Đình Vặn những ngày cuối tháng 10 âm lịch, du khách sẽ cảm nhận được không khí nô nức, ấm áp khác thường. Dù tiết trời đã lập Đông, nhưng lòng người Mường Rậm ở Đình Vặn lại phơi phới như đang giữa tiết xuân. Đó là lúc người dân nơi đây chuẩn bị đón Tết cơm Đe – một nét văn hóa tín ngưỡng độc bản chỉ có tại vùng đất này.

Người Mường Rậm coi trọng Tết cơm Đe và tổ chức linh đình ngang hàng với Tết Cổ truyền và Tết Độc lập. Nguồn gốc của cái Tết này gắn liền với những truyền thuyết hào hùng pha lẫn màu sắc tâm linh huyền bí.

Phổ biến nhất là câu chuyện về một vị tướng quân đánh giặc bị thua trận, cùng tùy tùng vượt rừng Trường Sơn về vùng Yên Thủy lánh nạn. Khi đến xã Lạc Thịnh (nay là xã Yên Thuỷ) thì trời đã sang ngày 26/10 âm lịch. Vị tướng gõ cửa xin tá túc tại một nhà dân nghèo.

Gia cảnh bần hàn, không còn lương thực, chủ nhà đành luộc đu đủ, măng giang và mang chút cơm Đe (loại cơm nếp ủ men định nấu rượu đón Tết) ra mời khách. Cảm kích trước tấm lòng người dân và thương cảnh hạn hán nơi đây, sáng hôm sau, vị tướng lập đàn cúng trời cầu mưa.

Điều kỳ lạ là lễ vừa xong thì trời đổ mưa, dân làng reo mừng khôn xiết. Để tưởng nhớ vị tướng và sự kiện linh thiêng ấy, hàng năm người dân lấy đúng ngày này làm Tết cơm Đe. Vật cúng trên mâm lễ chính là những món ăn dân dã năm xưa vị tướng đã dùng.

Ngoài ra, cũng có truyền thuyết kể rằng đây là lời dặn dò của ông Lang Cun trước khi qua đời, mong con cháu làm cơm chay cúng Thành Hoàng sau vụ gặt để cầu quốc thái dân an.

Bí quyết làm món cơm Đe trứ danh

"Linh hồn" của cái Tết này chính là món cơm Đe. Để có mâm cúng đúng chuẩn, người dân phải chuẩn bị từ nhiều ngày trước.

Chị Dương Thị Hường (xóm Đình Vặn) chia sẻ: “Gạo làm cơm Đe phải là nếp nương dẻo thơm, được sàng sẩy kỹ, ngâm nước 3-4 tiếng rồi đồ chín. Khi cơm nếp chín tới, người ta dỡ ra thúng cho nguội, vẩy chút nước sôi để nguội cho hạt cơm tơi ra rồi mới rắc men lá cây rừng lên.

Cơm được ủ kín trong thúng lót lá chuối khoảng 2 ngày để lên men, dậy mùi thơm nồng đặc trưng. Đến ngày lễ, cơm Đe mới được bỏ vào lọ sành sứ để dâng cúng tổ tiên”.

Điểm đặc biệt nhất của mâm cúng Tết cơm Đe là ăn chay và chỉ có phần lễ. Bên cạnh cơm Đe, mâm cúng không thể thiếu các sản vật núi rừng như măng giang, mướp luộc, và đặc biệt là quả đu đủ.

Phong tục "Khách không mời mới là khách quý"

Nghi thức cúng Tết cơm Đe thường diễn ra vào chiều 25/10 hoặc lúc tinh mơ sáng ngày 26/10, khi chưa có ánh nắng mặt trời, bởi người Mường quan niệm đây là thời khắc linh thiêng và mát mẻ nhất.

Anh Dương Anh Hiếu (xóm Đình Vặn) cho biết: “Mâm cúng lễ cơm Đe phải được chuẩn bị từ 3 - 4 giờ sáng, trước khi mặt trời mọc. Vì thời gian này là linh thiêng và mát mẻ hơn cả. Chủ nhà sẽ mời thầy mo đến làm lễ cúng, cầu cho mưa thuận gió hòa, mùa màng bội thu, gia đình sung túc. Sau khi kết thúc phần lễ, cả gia đình sẽ ngồi quây quần bên mâm cỗ Tết ăn uống hưởng lộc, từ người già cho tới trẻ nhỏ ai cũng lấy cho mình một bát cơm đe ăn cho may mắn, mạnh khỏe”.

Theo anh Hiếu, ngày nay khi đời sống kinh tế khá giả hơn, sau phần lễ cúng chay truyền thống, các gia đình thường tổ chức thêm cỗ mặn với thịt lợn, gà, cá nướng để thiết đãi họ hàng. Một nét văn hóa cực kỳ thú vị trong ngày này là sự hiếu khách đến lạ thường. Vào ngày Tết cơm Đe, không ai phải mời ai, khách tự biết mà đến nhà chơi. Người dân nơi đây tâm niệm "khách không mời đến mới là khách quý".

Mọi người cùng nhau thưởng thức chút cơm Đe để lấy may mắn, nâng chén rượu chúc nhau sức khỏe, bình an. Chủ nhà thì hẹn khách sang năm trở lại sẽ tổ chức to hơn, tạo nên một không khí gắn kết cộng đồng bền chặt.

Một điều trùng hợp ngẫu nhiên nhuốm màu huyền thoại là thường cứ đúng dịp 26/10 âm lịch hằng năm, trời đất vùng Mường Rậm lại đổ mưa, không to thì nhỏ, như minh chứng cho lòng thành của người dân vọng đến các bậc tiền nhân.

Tết cơm Đe ngày nay không chỉ gói gọn trong các gia đình mà đã trở thành Lễ hội truyền thống của cả xã Yên Thuỷ với nhiều trò chơi dân gian, thu hút đông đảo du khách thập phương về trải nghiệm nét văn hóa độc đáo của xứ Mường. Qua đó, góp phần giới thiệu, quảng bá văn hóa dân tộc Mường. Đồng thời, cổ vũ các tầng lớp Nhân dân hăng hái thi đua lao động, sản xuất, học tập để hoàn thành mục tiêu, nhiệm vụ phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.

×