Nhà Thanh thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng, rốt cục nhằm mục đích gì?

Nhà Thanh thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng, rốt cục nhằm mục đích gì?

Nhà Thanh từng thực hiện chính sách bế quan tỏa cảng. Chính sách này khiến Trung Quốc dần tách rời khỏi thế giới bên ngoài và cuối cùng tụt hậu hoàn toàn so với các nước phương Tây.

Việc thực hiện bế quan tỏa cảng không phải quyết định bộc phát, mà đã được triều đình nhà Thanh cân nhắc kỹ lưỡng. Thậm chí, nhiều đại thần trong triều lúc bấy giờ cũng ủng hộ chủ trương này. Rõ ràng, nhà Thanh thực hiện chính sách ấy vì những mục đích riêng.

Mục đích thứ nhất của chính sách bế quan tỏa cảng là nhằm ngăn chặn sự liên kết giữa các thế lực chống Thanh trong nước với lực lượng phản Thanh ở Nam Dương.

Nhà Thanh là triều đại do người Mãn Châu — một dân tộc ngoài quan ải — tiến vào Trung Nguyên và lập nên. Cộng thêm tình trạng kiêm tính ruộng đất ngày càng nghiêm trọng vào thời hậu kỳ, tầng lớp dân nghèo dưới đáy xã hội phải chịu áp bức nặng nề. Nhiều nông dân lâm vào đường cùng đã lựa chọn nổi dậy khởi nghĩa.

Trong khi đó, cộng đồng người Hoa ở Nam Dương phần lớn là di dân từ cuối thời Minh sang sinh sống, nên nhiều người luôn mang tư tưởng “phản Thanh phục Minh”.

Vì vậy, triều đình nhà Thanh muốn thông qua chính sách bế quan tỏa cảng để cắt đứt mối liên hệ giữa các lực lượng chống Thanh trong nước với cộng đồng người Hoa hải ngoại.

Mục đích thứ hai là để đề phòng nạn cướp biển Oa khấu và sự xâm nhập của các thế lực thực dân châu Âu.

Ngay từ thời Minh, Oa khấu đã thường xuyên quấy phá vùng duyên hải Đông Nam Trung Quốc. Nhà Thanh cho rằng chính sách bế quan có thể ngăn chặn một số phần tử trong nước cấu kết với cướp biển.

Ngoài ra, vào thời Thanh, các cường quốc phương Tây đã bắt đầu mở rộng xâm lược xuống khu vực Đông Nam Á. Vì vậy, việc đóng cửa đất nước cũng được xem là một biện pháp nhằm đề phòng các thế lực thực dân phương Tây.

Xét cho cùng, mục đích căn bản nhất của chính sách bế quan tỏa cảng vẫn là nhằm duy trì nền thống trị phong kiến của triều Thanh.

Nhà Thanh là triều đại do người Nữ Chân ngoài Sơn Hải Quan tiến vào Trung Nguyên lập nên, mà tầng lớp thống trị chủ yếu lại là người Mãn Châu. Trong khi đó, tầng lớp dân thường người Hán ở dưới đáy xã hội trong thời gian dài phải chịu sự áp bức của chính quyền, nên dần hình thành tâm lý chống đối triều đình Thanh.

Cộng đồng di dân Hoa kiều ở Nam Dương phần lớn đều rời Trung Quốc từ cuối thời Minh, vốn không có thiện cảm với nhà Thanh. Chính sách bế quan tỏa cảng vì thế đã góp phần ngăn họ liên hệ với lực lượng trong nước.

Đồng thời, triều đình Thanh cũng lo ngại các nước phương Tây sẽ hậu thuẫn cho người Hán chống Thanh, nên tìm cách hạn chế người phương Tây tiến sâu vào nội địa.

Dù chính sách bế quan tỏa cảng gây tác động tiêu cực lớn đối với sự phát triển của Trung Quốc, nhưng ở một mức độ nhất định, nó vẫn giúp nhà Thanh duy trì được nền thống trị phong kiến của mình trong một thời gian khá dài.

Cuối thế kỷ XIX, triều đình nhà Thanh ngày càng suy yếu, trong khi các cường quốc phương Tây liên tục ép buộc Trung Quốc nhượng bộ về kinh tế và chính trị. Sự bất mãn trong dân chúng ngày càng dâng cao, đặc biệt sau hàng loạt thất bại quân sự và các hiệp ước bất bình đẳng. Trong bối cảnh ấy, phong trào Nghĩa Hòa Đoàn nổi lên với khẩu hiệu “phù Thanh diệt Dương”, mang tư tưởng chống phương Tây và bài trừ Thiên Chúa giáo.

Ban đầu, triều đình Thanh tỏ ra dè dặt với Nghĩa Hòa Đoàn, nhưng trước áp lực ngày càng lớn từ các nước phương Tây, Từ Hi Thái hậu dần lựa chọn lợi dụng lực lượng này để đối đầu với ngoại bang. Nghĩa Hòa Đoàn nhanh chóng phát triển mạnh ở miền Bắc Trung Quốc, tấn công giáo dân, phá hủy tài sản nước ngoài và bao vây các sứ quán tại Bắc Kinh.

Trước tình hình đó, năm 1900, liên quân tám nước gồm Anh, Pháp, Mỹ, Đức, Nga, Nhật Bản, Ý và Áo - Hung quyết định đưa quân can thiệp. Ban đầu, quân viễn chinh do tướng Seymour chỉ huy gặp nhiều khó khăn vì sự kháng cự quyết liệt của quân Thanh và Nghĩa Hòa Đoàn. Để mở đường tiến vào Bắc Kinh, liên quân điều thêm hơn một vạn quân cùng hàng chục tàu chiến tấn công pháo đài Đại Cô — vị trí chiến lược kiểm soát đường vào Thiên Tân.

Tổng binh La Vinh Quang kiên quyết từ chối đầu hàng và tổ chức phòng thủ. Quân Thanh phối hợp với Nghĩa Hòa Đoàn chống trả quyết liệt suốt nhiều giờ, nhưng cuối cùng pháo đài vẫn thất thủ. Sau khi chiếm được Đại Cô, liên quân tiếp tục tiến về Thiên Tân. Từ Hi Thái hậu triệu tập đại thần và tuyên chiến với liên quân tám nước, nhưng trên thực tế, triều đình chủ yếu để Nghĩa Hòa Đoàn trực tiếp giao chiến.

Tại Thiên Tân, Nghĩa Hòa Đoàn tập hợp lực lượng lớn để phòng thủ. Dân chúng địa phương cũng nhiệt tình ủng hộ, tiếp tế lương thực và cổ vũ tinh thần kháng chiến. Nghĩa quân nhiều lần tập kích liên quân, thậm chí từng đánh thiệt hại nặng quân Nga và giành lại một số vị trí quan trọng.

Trong một trận đánh nổi tiếng tại khu tô giới Trúc Lâm, thủ lĩnh Trương Đức Thành đã dùng đàn trâu buộc giẻ tẩm dầu đốt lửa ở đuôi, khiến chúng hoảng loạn lao vào trận địa đối phương. Hệ thống mìn do quân phương Tây bố trí phát nổ hỗn loạn, tạo cơ hội để Nghĩa Hòa Đoàn xông lên phản công.

Tuy nhiên, phong trào nhanh chóng rơi vào thế bất lợi. Một số lực lượng quân Thanh không những không phối hợp mà còn quay sang đàn áp Nghĩa Hòa Đoàn. Bị kẹp giữa liên quân phương Tây và quân triều đình, lực lượng nghĩa quân chịu tổn thất nặng nề. Đến tháng 7/1900, Thiên Tân thất thủ.

Sau khi chiếm được Thiên Tân, liên quân tiến thẳng về Bắc Kinh. Trước sức ép quá lớn, Từ Hi Thái hậu cải trang thành dân thường, mang theo Quang Tự Đế chạy về Tây An. Triều đình rơi vào hỗn loạn, nhiều quan lại và quý tộc cũng vội vã tháo chạy.

Dù vậy, Nghĩa Hòa Đoàn vẫn tiếp tục tổ chức phòng thủ Bắc Kinh. Họ sử dụng giáo mác, đại đao, gậy gộc và một số súng thu được để chống lại quân đội hiện đại của liên quân tám nước. Nhiều trận chiến giáp lá cà ác liệt đã diễn ra quanh Hoàng cung và các cổng thành.

Tuy nhiên, trước ưu thế vượt trội về vũ khí và quân sự, ngày 14/8/1900, liên quân tám nước chính thức tiến vào Bắc Kinh. Sự kiện này được người Trung Quốc gọi là “Quốc nạn Canh Tý”.

Sau khi chiếm được Bắc Kinh, liên quân tiến hành cướp bóc và thảm sát trên diện rộng. Nhiều khu vực từng có Nghĩa Hòa Đoàn hoạt động bị đốt phá hoàn toàn. Người dân bị giết hại hàng loạt, nhà cửa bị thiêu rụi, vô số người rơi vào cảnh màn trời chiếu đất.

Không chỉ vậy, hàng loạt báu vật văn hóa trong Cố Cung và Di Hòa Viên cũng bị cướp sạch. Nhiều thư tịch quý giá như “Vĩnh Lạc Đại Điển” bị thất lạc hoặc thiêu hủy. Cho tới ngày nay, không ít cổ vật Trung Quốc vẫn đang nằm trong các viện bảo tàng ở London, Paris hay New York.

Cuộc chiến năm 1900 không chỉ phơi bày sự suy yếu của triều đình nhà Thanh, mà còn đánh dấu một trong những giai đoạn đau thương nhất trong lịch sử cận đại Trung Quốc.

×