Nông thôn trong nền VHNT Việt Nam đương đại: Người cầm bút “né” đề tài về nông thôn vì lí do gì? (Bài 2)

Liên quan đến việc dòng chảy VHNT Việt Nam đương đại đang thiếu đi những tác phẩm xứng tầm về nông thôn, PV Dân Việt đã có cuộc trao đổi với nhà văn Võ Thị Xuân Hà - nguyên Phó Trưởng ban Thường trực Ban Sáng tác Hội Nhà văn Việt Nam và nhà thơ Nguyễn Quang Hưng - Phó Trưởng ban Văn trẻ Hội Nhà văn Việt Nam về vấn đề này.

Theo ông/bà, đời sống ở nông thôn mới hiện nay có nhiều chất liệu cho người cầm bút sáng tạo văn chương không?

Nhà văn Võ Thị Xuân Hà: Nông thôn mới hiện nay không chỉ là nguồn chất liệu dồi dào mà còn là một "mỏ quặng" quý giá, đầy góc cạnh cho những người cầm bút.

Nông thôn hiện nay không còn bó hẹp sau lũy tre làng. Sự xuất hiện của Internet, công nghệ và tư duy kinh tế mới tạo nên một diện mạo khác biệt. Sự va chạm giữa nếp sống cũ (tình làng nghĩa xóm, phong tục) và lối sống mới (công nghiệp hóa, lối sống đô thị) tạo ra những tình huống truyện cực kỳ đắt giá. Những con đường bê tông, nhà cao tầng xen lẫn cánh đồng... tạo nên một không gian nghệ thuật vừa quen vừa lạ.

Văn học vốn dĩ là "nhân học". Nông thôn mới sản sinh ra những kiểu nhân vật mới mà văn học giai đoạn trước chưa có, như sự thay đổi trong cấu trúc gia đình (gia đình hạt nhân thay thế gia đình tam đại đồng đường); Thách thức về bảo vệ môi trường làng nghề và giữ gìn bản sắc văn hóa trước làn sóng "đô thị hóa cưỡng ép"; Ngôn ngữ của người nông dân hiện nay là sự pha trộn thú vị giữa từ ngữ địa phương mộc mạc và các thuật ngữ hiện đại. Điều này giúp nhà văn xây dựng đối thoại sinh động, phản ánh đúng hơi thở của thời đại.

Nhà thơ Nguyễn Quang Hưng: Tôi thấy cả một kho tàng sâu rộng, sống động, sôi nổi về nhiều khía cạnh, lĩnh vực ở nông thôn rất tiềm tàng và cuốn hút người cầm bút. Về dòng chảy truyền thống với sự sâu dày của trầm tích văn hóa, di sản, lịch sử… thì bao lâu nay chúng ta đã, đang tôn vinh và khai thác vào sáng tác văn chương.

Còn thực tế nông thôn đa dạng, phong phú, phức tạp hôm nay trong chuyển động lớn lao, mạnh mẽ của đất nước thì thật là một biển thực tiễn, một rừng chủ đề và bao nhiêu đường đi, lối mở của các đề tài.

Chúng ta đã và đang chứng kiến vô vàn các vấn đề, thực trạng, hiện tượng nổi bật từ không gian làng quê, nông thôn, trong đó có sự hồi sinh của nhiều lễ hội, các phong tục tập quán, những di sản đặc sắc.

Rồi sự chuyển mình của sản xuất nông nghiệp và phát triển dịch vụ trong cơ chế mới hay những biến chuyển của cơ cấu ngành nghề, lao động. Hay những thay đổi nhanh chóng của diện mạo nông thôn trên đà phát triển hệ thống hạ tầng, điện - đường - trường - trạm, bê tông hóa, kiên cố hóa, đô thị hóa.

Và nhiều lắm nữa những vấn đề nổi cộm liên quan đến môi trường sống, sức khỏe, bệnh tật đối với người dân; cả những biểu hiện tiêu cực trong lối sống, hành vi ứng xử và cả những tác động xấu của tệ nạn xã hội; rồi những suy giảm trong nề nếp, lối sống, phong tục tập quán; thậm chí sự mất mát của nhiều giá trị đặc sắc của di sản vật thể, phi vật thể. Bao nhiêu nữa, những vấn đề về y tế, giáo dục, chăm sóc sức khỏe và văn hóa, tinh thần cộng đồng…

Nhận ra và bàn luận về những vấn đề, thực tế như thế, cả tích cực lẫn bất cập, hạn chế, nhìn nhận trong bối cảnh các địa phương, vùng miền, nơi đồng bằng, trung du miền núi, miền biển, vùng sâu vùng xa…, thì thật khó lòng kể hết, cảm nhận và nhận ra hết

Nếu nông thôn mới đang là hiện thực phong phú cho người sáng tạo văn học – nghệ thuật khai thác, vậy vì sao lại thiếu người cầm bút viết về đề tài này, thiếu những tác phẩm xứng tầm với đời sống nông thôn?

Nhà văn Võ Thị Xuân Hà: Theo tôi, đó có thể là do sự đứt gãy về trải nghiệm của thế hệ cầm bút. Những nhà văn như: Nam Cao, Kim Lân, hay sau đó là Nguyễn Minh Châu, Lê Lựu... sinh ra và lớn lên từ làng. Họ hiểu tiếng thở dài của đất, hiểu quy luật của lũy tre làng như hơi thở của chính mình.

Thế hệ trẻ hiện nay, phần lớn các nhà văn trẻ sống ở đô thị. Nông thôn đối với họ thường chỉ là những chuyến đi thực tế ngắn ngày hoặc ký ức tuổi thơ xa mờ. Khi thiếu sự "ba cùng" (cùng ăn, cùng ở, cùng làm), trang viết dễ trở nên hời hợt, mang tính quan sát từ bên ngoài hơn là thấu cảm từ bên trong.

Dưới tác động của Internet và đô thị hóa, ranh giới giữa nông thôn và thành thị đang mờ dần.

Nhà thơ Nguyễn Quang Hưng: Quả là sẽ có nhiều câu trả lời từ cá nhân mỗi người cầm bút trong mối quan tâm hết sức đa dạng của mình, cũng như từ các hội nghề nghiệp hay đơn vị xuất bản, ngành văn hóa.

Tôi cho rằng, cuộc sống thật ngổn ngang hôm nay đang gợi mở, cuốn hút người viết vào rất nhiều đề tài khác nhau. Trong đó, có những đề tài được quan sát từ đời sống đô thị, lối sống thành thị, tâm lý và nếp sống thị dân; hay nhiều lĩnh vực, nghề nghiệp khác và cả những đề tài chiến tranh cách mạng, hình tượng người chiến sĩ quân đội, công an hôm qua, hôm nay; rồi những đề tài về giới tính, về đời sống nội tâm của lớp người trẻ; về những vấn nạn, vấn đề nổi cộm chung của nhiều không gian, môi trường sống gồm cả nông thôn, thành thị, gia đình, dòng tộc…

Giữa các đề tài cũng có sự cạnh tranh nhất định khi có sức hấp dẫn riêng đối với các đối tượng tác giả, vì thế nhiều tác giả có sự hứng thú, đầu tư cho các đề tài khác nhau chứ không chỉ chuyên chú vào tìm kiếm đề tài về nông thôn.

Ngoài ra, tôi nghĩ rằng còn có những nguyên nhân tác động từ nhịp sống, lối sống, thói quen của đội ngũ tác giả. Cuộc sống quay vòng thật gấp gáp, thật nhanh đến chóng mặt và chi phối người viết với đủ các đòi hỏ, nhu cầu. Việc dành mối quan tâm thường trực, lâu dài với nông thôn vì thế cũng bị chi phối.

Trong khi môi trường sống, không gian cư trú của nhiều người cầm bút thường tập trung ở thành thị. Những đề tài trong không gian đó, những thực tế gần sát người cầm bút một cách thường xuyên, liên tục cũng ảnh hưởng đến tình cảm, sự quan tâm dành cho nông thôn.

Và cả ở khía cạnh thâm nhập, trải nghiệm nữa, nhất là trải nghiệm với nông thôn mới thì đây vẫn là thách thức với không ít người cầm bút. Do ít có điều kiện đầu tư sâu, thâm nhập kỹ, gắn bó lâu dài với nông thôn hôm nay cả về điều kiện cá nhân lẫn các cơ hội do hội nghề nghiệp hay cơ quan nhà nước kiến tạo nên nông thôn mới dường như vẫn là đề tài phổ biến của báo chí trong nhiệm vụ phản ánh, truyền thông hơn là sự đào sâu, đau đáu, đắm đuối của nhiều cây bút.

Tại sao văn học hiện nay đa số viết về thành thị hay do người viết ít trải nghiệm để có chất liệu viết tốt về nông thôn?

Nhà văn Võ Thị Xuân Hà: Sự "phẳng hóa" khiến nông thôn mất đi tính đặc hữu, những nhà văn thời nay được thu hút bởi các đề tài mang tính toàn cầu hơn như: bản sắc cá nhân, trầm cảm đô thị, hay những vấn đề hậu hiện đại chịu ảnh hưởng lớn từ kinh tế thị trường…

Các nhà xuất bản và đơn vị làm sách thường ưu tiên các đề tài về ngôn tình, kỹ năng sống, trinh thám hoặc kỳ ảo đô thị vì dễ tiếp cận giới trẻ (đối tượng mua sách chính).

Nhiều người vẫn mặc định viết về nông thôn là viết về cái nghèo, cái khổ, về những chuyện "xưa cũ". Sự định kiến này vô tình đẩy đề tài nông thôn vào thế yếu trên kệ sách.

Nông thôn hiện nay là một tổ hợp chằng chịt giữa kinh tế số và tín ngưỡng cũ; quy hoạch đất đai và luân thường đạo lý. Để viết hay về những điều này, nhà văn không chỉ cần năng khiếu mà còn cần kiến thức về kinh tế, xã hội học và một nhãn quan xã hội cộng đồng sắc bén. Đây là một thử thách rất lớn.

Nhưng cũng chính vì vậy mà đề tài về nông thôn vẫn là một miền đất còn vô vàn “mỏ quặng” để các nhà văn khai thác. Mà không nhất thiết phải về “ba cùng” như thời trước.

×