PGS.TS Mai Văn Trịnh: "Tôi kiếm tiền để làm khoa học chứ không phải làm khoa học để kiếm tiền"

Trước tiên xin được chúc mừng ông đã trở thành một trong 32 Nhà khoa học của nhà nông được Trung ương Hội Nông dân Việt Nam vinh danh trong năm nay. Cảm xúc của ông lúc này thế nào thưa ông, có giống như các lần ông đón nhận những giải thưởng khoa học khác không?

Cảm ơn lời chúc mừng của bạn, mỗi giải thưởng đều có một giá trị riêng. Nếu vinh danh về mặt khoa học, giải thưởng đó sẽ có giá trị về mặt khoa học, còn sự vinh danh này là công nhận sự đóng góp của mình đối với sự nghiệp nông nghiệp Việt Nam.

Tôi đã gắn với nông nghiệp từ những năm 1990, tức là từ khi ra trường đến giờ tôi luôn luôn đồng hành cùng người nông dân. 5 năm đầu khi còn là cán bộ khuyến nông, tôi có mặt ở nhiều địa phương, gặp gỡ rất nhiều HTX.

Tôi còn nhớ như in hợp đồng đầu tiên của tôi với một HTX, đó là hợp đồng xây dựng bản đồ nông hóa. Tôi về nhà một bác nông dân, đồng thời là chủ nhiệm HTX đó ở để tiện cho công việc. Chính vì sự tin tưởng của bác mà tôi tự nhủ sẽ dốc hết sức mình, làm việc nghiêm túc. Bác thấy tôi chăm chỉ cũng coi như em trai, mỗi ngày đều ăn cơm nhà bác, sinh hoạt cùng gia đình và tôi rất yêu không khí ấy.

Đến khi bản đồ hoàn thành, thấy tôi chỉ ra đặc điểm của từng cánh đồng, ruộng này nó bị làm sao, tầng phèn bao nhiêu, lúa đang bị như thế này… cả hội trường ồ lên, họ ngạc nhiên bảo "sao cái ông này ở đâu về mà biết được từng ngóc ngách, từng chân ruộng của đất này thế?". Kể cả sau này khi thí nghiệm giống mới rồi đi chọn giống siêu nguyên chủng hay đi tập huấn trồng dưa hấu, tập huấn canh tác tổng hợp… tôi đều nhận được tình cảm, sự quý mến của người nông dân.

Khi tôi làm trên Hoà Bình (cũ) có quen một bác nông dân ở Tân Lạc, bác ấy khoe đang trồng giống bưởi đỏ nhưng gặp vấn đề về xói mòn đất, cây không hấp thụ được chất dinh dưỡng khiến chất lượng quả kém. Tôi giúp bác ấy cách bảo vệ đất chống xói mòn cũng như tăng cường dinh dưỡng cho đất nuôi cây... Sau lần đó cứ 23 tháng Chạp hàng năm bác lại gọi điện bảo: "Tao để cho mày mấy quả bưởi, mày lên mà lấy". Hay một bác nông dân khác ở Tam Đảo, mỗi lần tôi lên đều làm thịt ngỗng bắt ăn (cười), mà nhà bác cũng thuộc diện hộ nghèo chứ dư dả gì đâu, tôi gàn mấy lần: “Chú đừng giết ngỗng làm gì cho tốn kém", nhưng ông gạt đi: "Không được. Mày là con tao, tao phải bồi dưỡng cho mày".

Từ những câu chuyện nhỏ đó, tôi nhận ra tình cảm của người nông dân đối với mình thực sự rất lớn lao. Đi đâu cũng thế, từ miền Nam, miền Bắc, miền núi hay đồng bằng… tôi đều nhận được tình cảm trân quý ấy. Và khi mình giúp họ dù là bất cứ việc gì, họ đều coi mình như người nhà vậy.

Cũng chính tình cảm với người nông dân mà tôi tự thấy mình có nhiệm vụ, nghĩa vụ phải giúp đỡ họ tạo ra thu nhập, cải thiện đời sống từ những nghiên cứu khoa học của mình. Bản thân bố mẹ tôi cũng là nông dân, ngày xưa vất vả sớm hôm nên giúp được nông dân cũng là cách để trả ơn thế hệ trước.

Vinh danh nhà khoa học ở một cộng đồng chuyên làm khoa học khác biệt rất nhiều. Còn lần vinh danh này, tôi được hàng chục triệu nông dân cả nước công nhận, đây chính là phần thưởng ý nghĩa và sự động viên lớn lao trong cuộc đời nghiên cứu khoa học của tôi.

Đọc hồ sơ của ông chắc hẳn ai cũng “choáng” vì sự đồ sộ của các công trình nghiên cứu cũng như những đề án, dự án khoa học mà ông tham gia trước giờ. Hành trình đến với khoa học của ông bắt đầu từ khi nào?

Trước đây tôi có 5 năm làm việc ở Trung tâm Khuyến nông tỉnh Thái Bình, sau do công việc không thuận lợi nên tôi chuyển công tác. Năm 1995, tôi xét tuyển vào Viện Thổ nhưỡng Nông hóa, tôi trúng tuyển và được vào làm nghiên cứu từ đó.

Công việc chính của tôi là đi xây dựng bản đồ đất, bản đồ thổ nhưỡng, bản đồ nông hóa, làm các thí nghiệm phân bón cho cây trồng, rồi xây dựng các khuyến cáo về phân bón cho nông dân; đặc biệt là tôi tham gia vào mạng lưới nghiên cứu về bảo vệ đất dốc của quốc tế. Hợp tác nghiên cứu cùng trường ĐH Upssala của Thụy Điển về bảo vệ, quan trắc xói mòn đất ở vùng đất dốc Lương Sơn (Hòa Bình).

Năm 1998 tôi nhận được học bổng của Hoàng gia Hà Lan và sang đó học thạc sĩ với chuyên ngành viễn thám quốc tế, học chuyên về viễn thám, quản lý môi trường. Đến năm 2000 tôi học xong và quay về tiếp tục làm nghiên cứu tại Viện Thổ nhưỡng Nông hóa. Năm 2003, tôi lại nhận được học bổng đi nghiên cứu sinh của Trường Wageningen (Hà Lan) chuyên về mô hình hóa và sinh thái môi trường. Tôi đã phát triển một phần mềm mô hình toán, mô phỏng xói mòn đất và rửa trôi đạm cũng như thấm sâu các chất dinh dưỡng trên địa hình đất dốc ở Việt nam.

Năm 2007, tôi tiếp tục quay lại Viện Thổ nhưỡng Nông hóa, một năm sau Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam thành lập Viện Môi trường Nông nghiệp, lúc đó rất cần một người phụ trách về mô hình hóa môi trường và vì tôi có chuyên môn về ngành này nên tôi được giao phụ trách nhóm mô hình hóa môi trường của Viện Môi trường Nông nghiệp.

Năm 2008, khi có Chương trình Mục tiêu Quốc gia ứng phó với biến đổi khí hậu, chúng tôi đã hưởng ứng bằng cách xây dựng các đề xuất, nghiên cứu đối với các tổ chức trong cũng như ngoài nước và đã nhận được đồng thời các nghiên cứu từ các đối tác nước ngoài cũng như trong nước. Trong nước nổi bật có đề tài được quỹ Nafosted, Bộ Khoa học và Công nghệ cấp kinh phí cho nghiên cứu về giảm phát thải khí nhà kính của các giải pháp canh tác trên đất lúa ở ĐBSH, thực hiện tại huyện Thanh Trì (Hà Nội). Từ đề tài đó chúng tôi viết được 4 bài báo quốc tế và ứng dụng rộng rãi sang nhiều đề tài khác về biến đổi khí hậu.

Được biết ông là một trong những người tham gia từ đầu xây dựng Đề án 1 triệu hecta lúa chất lượng cao, phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh ở ĐBSCL, Đề án này có ý nghĩa như thế nào với cá nhân ông nói riêng và ngành nông nghiệp nói chung?

Năm 2023, sau khi có Quyết định 1490 của Chính phủ về thành lập Đề an "Phát triển bền vững một triệu héc-ta chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030", tôi là một trong những người tham gia từ phần viết đề cương, văn kiện Dự án và xây dựng toàn bộ khung quy trình sản xuất lúa chất lượng cao, phát thải thấp. Hiện tôi đang chịu trách nhiệm phát triển khung đo đạc, báo cáo, thẩm định (MRV) để lượng hóa được kết quả giảm phát thải khí nhà kính sau khi ứng dụng các biện pháp giảm phát thải của Đề án.

Cho đến nay, phương pháp đã được ứng dụng cho 13 mô hình 50ha ở trên toàn bộ ĐBSCL (12 tỉnh cũ và 6 tỉnh mới sau khi sáp nhập). Tháng 9 năm nay chúng tôi đã sơ kết tất cả các mô hình đó thì đều chứng minh được khi người dân áp dụng đúng các quy trình canh tác lúa chất lượng cao, phát thải thấp thì đều giảm được từ 3,7-4,6 tấn CO2/ha/vụ, tương đương với 3,7-4,6 tín chỉ carbon/ha/vụ.

Đây không phải là thành tích của Đề án nhưng mang lại nhiều đồng lợi ích rất lớn bởi mục đích chính của Đề án là tạo ra sản phẩm gạo chất lượng cao theo các tiêu chuẩn được quy định. Đơn cử: giảm lượng giống từ 150kg xuống 70kg/ha/vụ (giảm trên 50%); giảm 30% lượng phân bón, giảm 40% lượng thuốc BVTV. Đồng thời, các hợp tác xã, tổ hợp tác phát triển tốt hơn, tỷ lệ công nghiệp hóa cao hơn, tỷ lệ chế biến gạo công nghiệp theo tiêu chuẩn tốt hơn, việc tuân thủ tiêu chuẩn VietGAP cũng nghiêm ngặt hơn. Và đặc biệt là năng suất tăng cao, mang lại gạo xanh và có giá trị hơn so với gạo truyền thống, phù hợp với xu thế phát triển của thế giới.

Ngoài ra, đồng lợi ích của việc này là người nông dân đạt được tín chỉ carbon, phục vụ cho Kế hoạch giảm thải khí nhà kính cũng như mục tiêu Net Zero mà Việt Nam cam kết với thế giới. Chưa kể có thể trao đổi tín chỉ carbon trên thị trường tự nguyện… Đây cũng chính là điều mà chúng tôi vô cùng tâm huyết, là đóng góp tuy nhỏ với nền nông nghiệp nước nhà nhưng rất vui vì đã phục vụ trực tiếp cho Nhà nước cũng như từng bước nâng cao chất lượng sống, thay đổi cuộc sống cho người nông dân.

Dành cả cuộc đời, sự nghiệp và đam mê để làm khoa học, đến nay ngoài Đề án 1 triệu ha lúa như ông vừa chia sẻ thì còn công trình nghiên cứu nào mà ông tâm đắc nhất, đặc biệt mang tính ứng dụng cao, giúp thay đổi cuộc sống của nông dân?

Song song với các đề tài về biến đổi khí hậu, chúng tôi cũng tìm ra những giải pháp giảm nhẹ biến đổi khí hậu trong nông nghiệp và làm giảm thiệt hại và rủi ro cho nông dân, nổi bật là đề xuất sử dụng than sinh học (biochar) vừa cải tạo độ phì nhiêu của đất, vừa tăng năng suất cây trồng, vừa giảm phát thải khí nhà kính và tăng lưu trữ carbon. Đề tài này cũng được TP.Hà Nội cấp kinh phí thực hiện từ năm 2011 tại Sóc Sơn, đề tài cũng cho kết quả sáng lạn và được rất nhiều tổ chức trong nước và quốc tế ứng dụng vào thực tế. Từ đó đến nay thì sản phẩm của chúng tôi cũng luôn luôn được phát triển, hoàn chỉnh ở mức độ cao hơn. Chúng tôi cũng đã chuyển giao công nghệ này cho hơn 10 tỉnh, thành trên toàn quốc về sản phẩm biochar phục vụ cho sản xuất hữu cơ.

Nổi bật nhất là 2 tỉnh Sóc Trăng và Thừa Thiên Huế (cũ), chúng tôi đã hỗ trợ người dân tạo ra lò đốt than, tạo ra than sinh học (biochar) phục vụ cho cải tạo đất mặn ở Sóc Trăng và đất sản xuất lạc hữu cơ ở Thừa Thiên Huế. Nông dân trong một HTX trồng màu ở Thừa Thiên Huế còn phải “xếp hàng” để mượn cái lò đốt than của HTX để chế tạo than để trồng lạc hữu cơ. Và sản phẩm tinh dầu lạc hữu cơ của HTX đó có giá bán cao gấp 2-3 lần so với bình thường. Đây là sự động viên, khích lệ rất lớn với chúng tôi vì đã tạo ra giá trị, lợi ích to lớn cho người nông dân.

Lợi ích cụ thể đó là gì, và than sinh học mà ông nhắc đến ở trên được tạo ra từ các loại nguyên liệu nào, thưa ông?

Như bạn đã biết, mỗi năm chúng ta có khoảng 40 triệu tấn phụ phẩm từ cây lúa, chưa kể các loại cây trồng khác. Trước đây rơm rạ, trấu… thường được sử dụng vào trong việc lợp nhà, hoặc làm thức ăn cho gia súc hoặc là vùi, phủ cây trồng. Nhưng bây giờ thì lợp nhà thì đã có nhà bê tông, nấu ăn thì đã có ga, bếp điện. Chuồng gia súc thì không có, hầu như là bể bioga. Và cây trồng bây giờ thì cũng phủ rất là ít vì người ta đã có màng phủ. Thế nên việc sử dụng rơm rạ không còn nhu cầu thiết yếu nữa, hậu quả là người nông dân đốt rất nhiều. Có những vùng đốt 100%.

Chứng kiến điều đấy, chúng tôi rất xót ruột, bởi khi đốt 1 tấn rơm rạ người nông dân đã đốt đi 460 kg carbon, tương đương khoảng gần 800 kg chất hữu cơ. Và quan trọng hơn là trong mỗi tấn rơm rạ chúng ta có khoảng 8 kg đạm, 4 kg lân và 12 kg kali, ngoài ra chúng ta còn canxi, magie, silic, kẽm và đặc biệt là các chất vi lượng, các axit amin…. chưa kể việc đốt rơm rạ tạo ra rất nhiều bụi mịn PM2.5 và black carbon, nó đi vào phổi và tạo thành các dị vật, có thể trở thành tác nhân gây ung thư.

Tuy nhiên, cũng là rơm rạ phụ phẩm đó, nếu đem đốt ở chế độ yếm khí không có oxy thì các chất hữu cơ chuyển thành than sinh học (Biochar). Than sinh học có độ bền cao, độ phân giải, phân hủy chậm. Nó có thể nằm trong đất hàng trăm năm mà không gây hại gì cả. Độ pH của than sinh học khoảng 9-10 nên nó giúp cải tạo đất chua và đất phèn rất tốt. Diện tích bề mặt của than sinh học khoảng 700m2/1 gram, gấp khoảng gần 10 lần so với diện tích bề mặt của các loại vật liệu bình thường. vì thế nó hút tất cả nước và dinh dưỡng ở trong đất lại, chưa kể các loại vi sinh vật cũng rất thích sống trên bề mặt của than sinh học.

Khi chúng ta bón than sinh học thì ngay lập tức nó giữ tất cả dinh dưỡng cho cây, giúp làm tăng hiệu quả sử dụng phân bón, giữ lại các vi sinh vật có lợi cho đất và đặc biệt cứ bón 1 tấn than sinh học sẽ giữ được khoảng 3 tấn CO2, tương đương với 3 tín chỉ carbon. Trên thị trường carbon tự nguyện, 1 tín chỉ carbon từ than sinh học có giá khoảng 150 USD, 3 tín chỉ là 450 USD, khoảng gần 12 triệu đồng – một số tiền hết sức giá trị mà chúng ta đang lãng phí rất nhiều.

Nhiều người vẫn hay ví von “làm khoa học là hành trình vừa khó, vừa khổ”, ông có thấy đúng không, nhất là khi mất rất nhiều thời gian, công sức nghiên cứu nhưng không phải sáng kiến, đề tài khoa học nào cũng được ứng dụng thành công trong thực tế?

Đúng là không phải mọi nghiên cứu, sáng tạo của mình đều được công nhận hoặc đều thành công, những lúc như thế tôi thường tự đặt câu hỏi “tại sao” và tôi nhận ra: hoặc là nghiên cứu, sáng tạo của mình chưa tốt; hoặc là tính thời sự chưa cao. Nhưng không vì thế mà tôi nản lòng, nghiên cứu của mình có thể chưa tốt ở thời điểm này biết đâu lại phù hợp ở lúc khác, miễn kết quả của nó chính xác, đáng tin cậy.

Ví dụ sản phẩm biochar ban đầu không mấy ai để ý đâu, khi tôi đưa than sinh học ở một trong ba giải pháp của nông nghiệp tuần hoàn (vòng nấm compost, vòng compost, vòng thứ ba là vòng Biochar), các bác ở bên quản lý bảo nên bỏ ra vì nó phức tạp rồi công nghệ đắt... Nhưng đến NDC 3.0 này thì tôi đã đưa vào và mọi người rất hoan nghênh.

Nói như thế để thấy rằng có thể mất rất nhiều năm thì nghiên cứu của mình mới có tính ứng dụng trong cuộc sống, chỉ cần mình tiếp tục update (làm mới), cải tiến nó sao cho phù hợp với xu hướng mới thì sẽ có ngày nghiên cứu đó hữu dụng.

Đã khi nào trên hành trình làm khoa học của mình, ông thấy nản lòng chưa?

Cũng có đấy, nhưng tôi may mắn là chưa từng “đứt gánh” với nghề bao giờ bởi tôi luôn có nhiều hướng khác nhau, không được phụ thuộc vào một lối đi nhất định. Trong đầu tôi luôn đầy ắp ý tưởng, ví dụ như thích ứng biến đổi khí hậu tôi cũng có ý tưởng, giảm nhẹ biến đổi khí hậu tôi cũng có ý tưởng. Ô nhiễm kim loại nặng tôi cũng có ý tưởng, rồi viễn thám cũng có, GIS cũng có...

Tôi vẫn hay nói vui: Tôi kiếm tiền để nuôi khoa học chứ không phải làm khoa học để kiếm được tiền. Có lẽ vì không nặng nề việc đó mà tình yêu khoa học trong tôi cứ lớn dần và mọi thành công đến giờ phút này với tôi rất tự nhiên, như việc được công nhận Phó Giáo sư cũng thế, ngày xưa tôi hay viết bài cho Tạp chí Khoa học Đất, tôi viết nhiều đến mức cô phụ trách biên tập ở đó còn than “viết gì viết lắm thế” nhưng tôi coi việc viết báo như niềm vui nên cứ rảnh là tôi viết thôi.

Đến năm 2013, PGS. Phạm Quang Hà hỏi đủ tiêu chuẩn làm hồ sơ xét công nhận PGS chưa, tôi cũng lục tìm lại các bài báo cũ (một trong những tiêu chuẩn bắt buộc) thì thấy mình thừa rồi, tôi nộp hồ sơ và được công nhận ngay năm đó. Và hiện nay số bài viết của tôi đã lên đến 140 bài cả trong nước và quốc tế. Khi mình “canh” tất cả các cửa sẽ không bị phụ thuộc vào cái gì, cửa này đóng lại mình sẽ đi cửa khác. Đấy là cách tốt nhất để chúng ta ứng phó với mọi trắc trở trong cuộc sống.

Vừa nghiên cứu khoa học, vừa làm quản lý với chức danh Viện trưởng Viện Môi trường Nông nghiệp, ông sắp xếp thời gian như thế nào để “vẹn toàn” đôi đường?

Tất cả chỉ là sắp xếp thời gian phù hợp thôi. Cho đến giờ tôi vẫn giữ thói quen đọc nhiều. Tôi đọc như nhồi nhét tất cả các thứ trong đầu mình một cách ngăn nắp. Và tôi mất rất nhiều thời gian để đọc. Vợ tôi từng nói tôi là người “không bình thường”, tức là cứ lúc nào mà cả nhà đi ngủ thì tôi thức và lúc cả nhà dậy thì tôi đi ngủ.

Tôi bắt buộc mình phải làm những cái việc người ta không làm. Ví dụ nếu làm quản lý, thông thường họ sẽ giao cho cấp dưới chuẩn bị mọi thứ và họ chỉ “nghiệm thu” thôi, nhưng đối với tôi sửa bài là tôi phải sửa nghiêm túc, tôi quan điểm sửa cho mọi người tức là mình cập nhật được kiến thức của mình.

Khi chuẩn bị các bài trình bày, các cái bài powerpoint tôi cũng tự làm hết, tôi chỉ nhờ người khác cung cấp dữ liệu để tôi chuẩn bị thôi. Và tôi chuẩn bị theo cách riêng của tôi không giống ai cả. Nếu trong hội thảo người ta chưa hài lòng cái gì thì lần sau mình sẽ phải cập nhật, hoàn thiện cái đấy. Chính vì làm việc nghiêm túc nên tôi cũng yêu cầu những người làm việc với tôi phải nghiêm túc như thế. Bất cứ ai làm việc nghiêm túc đều sẽ thành công.

Chúc ông ngày càng thành công trên hành trình làm khoa học đầy gian khó của mình và cảm ơn ông về cuộc trò chuyện thú vị này!

Một số đề tài nghiên cứu, sáng kiến của PGS. TS. Mai Văn Trịnh, Viện trưởng Viện Môi trường Nông nghiệp (Viện Khoa học Nông nghiệp Việt Nam):

-Xây dựng hệ thống đo đạc, báo cáo, kiểm định (MRV) trong sản xuất lúa giảm phát thải khí nhà kính.
-Xây dựng Bản đồ vùng thích nghi tưới tiết kiệm nước, giảm phát thải khí nhà kính cho lúa cấp huyện.
- Xây dựng sổ tay hướng dẫn đo phát thải khí nhà kính trong canh tác lúa.
- Nghiên cứu xây dựng hệ số phát thải khí nhà kính quốc gia cho lúa và các loại cây trồng cạn chủ yếu phục vụ kiểm kê khí nhà kính.
- Điều tra đánh giá tác động của chất thải nhựa trong hoạt động sản xuất nông nghiệp đến môi trường và đề xuất giải pháp kiểm soát ô nhiễm môi trường do chất thải nhựa (hợp phần nông nghiệp)

×