Sáp nhập tỉnh Hải Dương với Hải Phòng, đây là vùng đất giáp biển từng phát lộ vô số mộ cổ "hoành tráng" như cung điện

Hải Dương và Hải Phòng nằm ở vị trí địa lý quan trọng, là vùng đất giao thoa giữa các nền văn hóa và là cửa ngõ giao thương đường thủy quan trọng từ xưa.

Điều này thu hút cư dân đến sinh sống và hình thành các cộng đồng dân cư phát triển. Cả hai vùng đất đều có lịch sử hình thành và phát triển lâu đời, là nơi sinh sống của con người từ thời tiền sử và sơ sử, trải qua nhiều giai đoạn lịch sử với các nền văn hóa khác nhau như Đông Sơn, Bắc thuộc, Lý, Trần, Lê...

Mỗi giai đoạn lịch sử đều có những hình thức mai táng và tín ngưỡng riêng, để lại dấu tích là các ngôi mộ cổ.

Vùng đất thuộc Hải Phòng, tỉnh Hải Dương ngày nay có cả đồng bằng, trung du và núi, tạo điều kiện cho nhiều hình thức cư trú và canh tác khác nhau, dẫn đến sự phân bố dân cư rộng khắp.

Đất đai màu mỡ, nguồn nước dồi dào và các tài nguyên tự nhiên khác có thể đã hỗ trợ cho sự phát triển kinh tế và dân số, tạo ra một tầng lớp có của cải và địa vị xã hội, những người có khả năng xây dựng những ngôi mộ kiên cố cho mình và gia đình.

Mộ Hán thời kỳ Bắc thuộc trên đất Hải Phòng, Hải Dương

Trong thời kỳ bị nhà Hán đô hộ, văn hóa Hán đã có sự ảnh hưởng sâu rộng đến nhiều mặt của đời sống, trong đó có cả phong tục tang lễ và kiến trúc mộ táng.

Nhiều ngôi mộ cổ được phát hiện ở Hải Dương và Hải Phòng có niên đại thuộc thời kỳ này, mang những đặc trưng của mộ Hán như mộ gạch vòm cuốn.

Chủ nhân của những ngôi mộ cổ niên đại 2.000 năm ở Hải Dương và Hải Phòng có thể thuộc nhiều tầng lớp xã hội khác nhau, tùy thuộc vào quy mô, cấu trúc và hiện vật tùy táng trong mộ. Tuy nhiên, với niên đại khoảng thế kỷ II-III sau Công nguyên, nhiều khả năng họ thuộc về quan lại, quý tộc người Hán; phú thương, hào trưởng người Việt; thợ thủ công có tay nghề cao...

Trong thời kỳ Đông Hán đô hộ, các quan lại và tầng lớp cai trị người Hán có thể đã xây dựng những ngôi mộ kiên cố cho bản thân và gia đình tại những vùng đất quan trọng như Hải Dương và Hải Phòng.

Quan tài mộ cổ Thành Dền và đồ gốm cổ mộ cổ Thành Dền, xã Liên Khê, huyện Thủy Nguyên, TP Hải Phòng. Ảnh: Bảo tàng lịch sử quốc gia Việt Nam.

Bên cạnh người Hán, cũng có thể có những người Việt giàu có, có địa vị trong xã hội đã tiếp thu một số yếu tố văn hóa Hán trong kiến trúc mộ táng.

Việc phát hiện những đồ tùy táng tinh xảo cho thấy có thể có những ngôi mộ thuộc về những người thợ thủ công có vị trí nhất định trong xã hội.

Việc xác định chính xác chủ nhân của từng ngôi mộ cổ đòi hỏi các nhà khảo cổ học phải tiến hành nghiên cứu, phân tích kỹ lưỡng các di vật, cấu trúc mộ và đối chiếu với các nguồn sử liệu.

Tuy nhiên, những phát hiện mộ cổ này là những bằng chứng quý giá về lịch sử và văn hóa của vùng đất Hải Dương và Hải Phòng trong quá khứ.

"Điểm danh" một số mộ cổ nổi tiếng từng phát lộ ở Hải Dương, Hải Phòng

Mộ cổ hơn 2.000 năm tại Thành Dền ở Hải Phòng. Đó là ngôi mộ cổ Thành Dền, xã Liên Khê, huyện Thủy Nguyên, TP Hải Phòng phát lộ ngày 20/10/2009.

Mộ cổ Thành Dền là quách gỗ hình cũi, bên trong quan tài thuyền là một hiện tượng không nhiều ở Việt Nam, nhưng mộ cổ Thành Dền cũng không phải là biệt lệ. Khảo cổ học đã tìm thấy kiểu mộ cổ này ở huyện Ngọc Lặc (tỉnh Thanh Hóa), Tứ Lộc, Cúc Bồ (tỉnh Hải Dương).

Theo Bảo tàng lịch sử quốc gia, ở Hải Phòng, có một phát hiện quan trọng và kỳ thú hơn, cách đây hơn 40 năm, đó là ngôi mộ Đường Dù, cũng ở huyện Thủy Nguyên, mà quách mộ được xây gạch cuốn vòm, trong đặt quan tài thuyền, với bộ di vật đồ làm gỗ sơn khá phong phú, chứng minh chủ nhân mộ là người thợ thủ công.

Kiểu quách gạch trong quan tài thuyền còn thấy ở Thiên Khánh (tỉnh Hải Dương). Vậy nên phát hiện mộ cổ Thành Dền được xem là phát hiện quan trọng của Hải Phòng và là một phát hiện hiếm hoi ở Việt Nam.

Mộ Thành Dền có niên đại đầu Công nguyên, cách ngày nay 2000 năm và cùng nằm trong phức hợp mộ của thời đại này. Thế nhưng, sự dị biệt của ngôi mộ trong cấu trúc và đồ tùy táng so với đồng loại, đã bổ sung cho nhận thức về táng tục Việt Nam nói chung và táng tục đầu Công nguyên nói riêng.

Mộ cổ Mả Lương, huyện Tiên Lãng

Ngày 8/5/2018, UBND huyện Tiên Lãng (TP Hải Phòng) đã có Công văn báo cáo Sở Văn hóa và Thể thao thành phố về việc người dân địa phương vừa phát hiện 1 ngôi mộ nghi là mộ cổ tại khu vực Mả Lương thuộc thôn Nam Tử 1, xã Kiến Thiết.

Ngôi mộ cổ nằm trên đường đi giữa 2 thửa ruộng canh tác thuộc khu vực Mả Lương.

Sau khi đào, bà con thấy một quách có màu đá trên được đậy bằng 3 viên gạch hình vuông; phía Đông của quách có 1 khúc gỗ nằm ngang; phía hướng Tây có 1 khúc gỗ nằm dọc theo chiều quách.

Ngôi mộ cổ được nghi là mộ cổ phát hiện tại cánh đồng thôn Nam Tử 1 , xã Kiến Thiết, huyện Tiên Lãng, TP Hải Phòng. Ảnh: Báo An ninh Hải Phòng.

Đào đến đây, người dân đã tạm dừng và cho xây gạch bốn xung quanh, đồng thời lấp cát lên phần mộ. Quá trình đào có sự chứng kiến của Ban lãnh đạo thôn Nam Tử 1 và nhân dân địa phương.

Hiện ngôi mộ được UBND xã giao Ban công an Kiến Thiết trông coi để không xảy ra tình trạng tụ tập đông người, tránh tuyên truyền mê tín dị đoan.

Trước đó, ngày 7-5, UBND xã Kiến Thiết tiếp nhận 2 tấm bia đá trên mặt ghi chữ Nho được cho rằng phát hiện tại cánh đồng Thanh Trì của xã này do một nhóm người nghiên cứu khoa học xã hội độc lập thuộc một trường đại học ở Hà Nội bàn giao lại cho địa phương. 2 tấm bia đã được niêm phong, bảo quản tại UBND xã Kiến Thiết.

Do thời gian bia đá bị vùi lấp quá lâu nên một số chữ trên đã bị mờ. Tuy nhiên, chuyên gia Hán Nôm đã dịch được khoảng 80% nội dung, qua đó cho thấy có liên quan đến mộ chí Trạng Trình Nguyễn Bỉnh Khiêm.

"Tấm bia 2 mặt có chữ được đặt ở phần đầu mộ Trạng Trình, còn tấm bia chỉ có chữ một mặt được chôn phần chân mộ" - tiến sĩ Vịnh nói và cho hay ông đã mất khoảng 6 năm tìm kiếm bằng phương pháp khoa học và dịch sấm Trạng.

Ngoài mộ cổ Thành Dền, mộ cổ Mả Lương, trên địa bàn TP Hải Phòng còn phát lộ nhiều mộ cổ khác, trong đó có mộ cổ Việt Khê.

Cuối tháng 9 năm 2013, nhằm bổ sung tư liệu cho trưng bày chuyên đề Báu vật Khảo cổ học Việt Nam sẽ diễn ra tại một số bảo tàng quốc gia Đức (2014-2016), các chuyên gia khảo cổ học của Bảo tàng Lịch sử quốc gia, Viện Khảo cổ học Việt Nam và Viện Khảo cổ học Đức đã tiến hành khảo sát thực địa tại thôn Ngọc Khê, xã Phù Ninh, huyện Thủy Nguyên, thành phố Hải Phòng - nơi phát hiện ngôi mộ cổ Việt Khê nổi tiếng cách đây hơn nửa thế kỷ.

Ngôi mộ cổ Việt Khê hiện đang được trưng bày tại Bảo tàng Lịch sử quốc gia Việt Nam, số 1, Phạm Ngũ Lão, Hà Nội.

Theo các tài liệu hiện biết, trong khoảng tháng 3 đến tháng 5 năm 1961, tại công trường khai thác đất Việt Khê (thôn Ngọc Khê, xã Phù Ninh, huyện Thủy Nguyên, TP. Hải Phòng) công nhân đã phát hiện được 5 ngôi mộ cổ có quan tài bằng thân cây khoét rỗng phân bố trong phạm vi khoảng 400m2, ở độ sâu từ 1,5 đến 2m ở góc dải ruộng nằm cách bên bờ sông Hàn khoảng 50m.

Cái ao này ngày xưa là nơi tìm thấy mộ thuyền Việt Khê, (Thủy Nguyên, Hải Phòng), hiện vẫn còn áo quan thân cây khoét rỗng dưới ao. Ảnh: Bảo tàng lịch sử quốc gia Việt Nam.

Các mộ phát hiện đều có hình thuyền độc mộc, to dài 4,67m, mộ nhỏ dài 4,54m, một đầu to (rộng 0,58-0,77m), một đầu nhỏ (rộng 0,44-0,57m), hai đầu được bịt kín bằng những miếng ván hình bán nguyệt, liên kết mộng và ngoàm với áo quan.

- Trong số 5 ngôi mộ, 4 mộ không thấy có hiện vật, chỉ duy nhất có ngôi mộ số 2 to nhất có tới 107 hiện vật (?). Trong đó, 93 hiện vật bằng đồng gồm các loại công cụ sản xuất (đục, nạo, dũa, dao); vũ khí (rìu, dao găm, lao, giáo, kiếm); nhạc khí (trống đồng, chuông, lục lạc); các loại thạp, âu, thố khay, ấm, đèn, muôi...

Ngoài ra, còn có một số di vật khác như đồ đất nung, đồ da, đồ sơn, dấu vết vải và đồ đan. Xương cốt trong mộ đã bị tiêu hủy hết, không còn vết tích...

Mộ cổ niên đại 3.000 năm ở Hải Dương

Được phép của Bộ Văn hóa - Thể thao & Du lịch, Hội Khảo cổ học Việt Nam đã tiến hành khai quật một ngôi mộ cổ tại Hang Dê (Khu Bích Nhôi 3, thị trấn Minh Tân, huyện Kinh Môn, Hải Dương).

Hang Dê nằm trong quần thể các núi đá, núi đất khu vực An Phụ - Kính Chủ - Nhẫm Dương thuộc huyện Kinh Môn, tỉnh Hải Dương, được Nhà nước công nhận là Di tích Quốc gia đặc biệt.

Năm 2013, một người dân ở khu Bích Nhôi 3, thị trấn Minh Tân, nay là TX Kinh Môn, tỉnh Hải Dương đi tìm nhũ đá, tình cờ phát hiện một ngôi mộ được chôn trong hốc đá ở Hang Dê.

Ông đã dung xi măng gắn bia mộ và thỉnh thoảng tới thắp hương. Thời gian gần đây, PGS.TS. Nguyễn Lân Cường cùng các nhà khảo cổ học Việt Nam về nghiên cứu những hiện vật cổ ở chùa Nhẫm Dương, nơi phát hiện ra di cốt Pôngô (đười ươi) có niên đại trên 3 vạn năm.

PGS.TS. Nguyễn Lân Cường với mảnh xương đã hoá thạch ở mộ cổ Hang Dê, nay thuộc TX Kinh Môn, tỉnh Hải Dương.

PGS.TS. Nguyễn Lân Cường được lãnh đạo UBND huyện Kinh Môn thông tin về ngôi mộ ở Hang Dê.

Ông đã cùng các đồng nghiệp tới khảo sát và thấy đây là ngôi mộ cổ. Điều đặc biệt là nhũ đá trải qua hàng nghìn năm đã phủ trùm lên ngôi mộ. PGS.TS. Nguyễn Lân Cường đã làm thủ tục, đề nghị được khai quật ngôi mộ cổ này.

Mộ cổ Đồng Chạ

Đầu năm 2020, trong khi đào mương dẫn nước, nhân dân thôn Gạch, xã Yết Kiêu (huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương) đã phát hiện 1 ngôi mộ cổ tại cánh đồng Chạ.

Mộ cổ nằm vuông góc với hệ thống mương thủy lợi theo hướng đông - tây, ở độ sâu 100 cm so với mặt ruộng. Mộ được làm bằng chất liệu gạch, kiểu cuốn vòm hình chữ nhật, kích thước chiều dài 264 cm, rộng 100-107cm.

Hiện trạng ngôi mộ cổ không còn nguyên vẹn, thành mộ bị xô lệch, gạch ở nền mộ không còn đầy đủ; đặc biệt không thấy dấu vết vò gốm đựng tro xương.

“Hy Ninh nguyên bảo” thời Bắc Tống (1068-1127) tìm thấy trong mộ cổ Đồng Chạ, xã xã Yết Kiêu (huyện Gia Lộc, tỉnh Hải Dương). Ảnh: Báo Hải Dương.

Di vật tìm được gồm 8 đồng tiền xu cổ đã hoen gỉ kết dính, mặt có chữ Hán, qua xác định là loại tiền từ thời Đường, thời Tống (Trung Quốc), tương đương với thời Lý - Trần (1010-1400) của Việt Nam.

Ngoài ra, còn phát hiện 1 mảnh gốm men trắng vẽ lam, có niên đại thời Lê trung hưng (1533-1789).

Căn cứ vào đặc điểm, tạo hình, cấu trúc và những di vật tìm được, đoàn khảo sát bước đầu xác định ngôi mộ có niên đại thời Trần (1226-1400).

Đây là loại mộ cuốn gạch ghép mộng rất độc đáo lần đầu tiên phát hiện trên địa bàn tỉnh Hải Dương. Tuy nhiên, qua đào thám sát thực địa vẫn chưa xác định được chất kết dính xây mộ, đoàn vẫn tiếp tục nghiên cứu làm rõ.

Mộ cổ Hán ở Quốc Ái, tỉnh Hải Dương

Ông Tăng Bá Hoành, nguyên Giám đốc Bảo tàng Hải Dương từng nói đại ý: Hải Dương từng là trung tâm của quận Giao Chỉ. Nơi đây, dưới lòng đất còn hàng trăm ngôi mộ cổ khổng lồ, lưu giữ toàn bộ giá trị lịch sử, khảo cổ, văn hóa, nhân chủng học. Đó là kho tư liệu lịch sử cực kỳ quý giá, nhưng chúng ta đã bỏ quên hoàn toàn.

Ông Hoành từng tham gia khai quật ngôi mộ Hán khổng lồ ở xã Ái Quốc (nay là phường Ái Quốc, thuộc TP Hải Dương) năm 1996. Ngôi mộ cổ ở gò đất rộng chừng 1ha gọi là Đống Dom, thôn Vũ Xá.

Từ xa xưa, các cụ già trong làng đã nghe truyền miệng rằng Đống Dom là mộ của người Tàu. Tuy nhiên, cụ thể ngôi mộ này thế nào, hình dáng ra sao, có từ bao giờ thì không ai biết. Người dân quanh xóm nghĩ rằng người Trung Quốc sang đây lập mồ mả để… yểm bùa, nên rất sợ, không dám đào phá, xâm phạm.

Ngoài ngôi “mộ Tàu” khổng lồ, như một quả đồi, thì cạnh đó, cũng thuộc làng Vũ Xá còn có 2 ngôi mộ đặc biệt nữa, chứa xác ướp.Vào năm 1959, trong quá trình cải tạo con mương chảy ngay dưới chân Đống Dom, dân làng đã đào trúng một ngôi mộ trong quan ngoài quách.

Phá mộ, thấy trong quan tài còn nguyên xác người, tóc phủ chấm vai, râu dài đến ngực. Bộ quần áo, mũ mão của một vị quan vẫn còn nguyên vẹn. Người dân Vũ Xá đã cải táng cụ ngay dưới chân Đống Dom.

Cách Đống Dom chừng 200m, cũng có một cái gò nhỏ. Người dân cần đất đóng gạch, đã đào gò này lên lấy đất. Năm 1986, trong khi lấy đất, anh Đoàn Văn Sang đào được mộ cổ.

Theo ông Tăng Bá Hoành, thời kỳ còn là nhà khảo cổ đào bới ngang dọc khắp đất Hải Hưng (cũ), những lần đi qua khu vực Tiền Trung, ông đều để ý đến gò đất to đùng, nằm ngay cạnh Quốc lộ 5. Gò đất rộng hàng ngàn mét vuông, to như quả đồi, lại nổi lên giữa cánh đồng, kiểu gì cũng có mộ Hán.

Nhà khảo cổ, nguyên Giám đốc Bảo tàng tỉnh Hải Dương-ông Tăng Bá Hoành bên ngôi mộ Hán khổng lồ mà ông phục dựng lại một phần ở Bảo tàng Hải Dương. Ảnh: VTC News.

Tại đây, các nhà khảo cổ cả nước tìm về rồi ngỡ ngàng khi chứng kiến một tòa lâu đài nguyên vẹn, kỳ vĩ từ trong lòng đất hiện ra. Người ta thi nhau tranh cãi, đoán già đoán non. Người thì bảo đó là một ngôi đền trong lòng đất, người lại khẳng định đó là cung điện bị lấp đi.

Điều đặc biệt nhất, đó là viên gạch cuối cùng, do chính tay ông Hoành nhặt được có một số chữ Hán cổ.

Ông Hoành dịch được mấy chữ: “Vĩnh Kiến tứ niên thất nguyệt". Điều này có nghĩa, ngôi mộ được dựng vào năm 129 sau Công nguyên, tức là cách nay gần 1.900 năm.

Ngôi mộ cổ khổng lồ đã được ông Hoành cùng các nhà khảo cổ dựng lại nguyên bản ở khuôn viên Bảo tàng Hải Dương để khách tham quan.

Theo ông Tăng Bá Hoành, hiện tại ở Hải Dương, dưới lòng đất vẫn còn hàng chục ngôi mộ Hán khổng lồ kiểu như ngôi mộ đang trưng bày ở Bảo tàng Hải Dương. Khủng khiếp nhất là ngôi mộ Hán ông đã phát hiện ở huyện Kim Thành.

×