Tết đặc biệt của gia đình GS Dương Quảng Hàm qua ký ức con cháu

Tết đáng nhớ qua lời kể con cháu giáo sư Dương Quảng Hàm

Căn nhà 3 tầng gần trăm năm tuổi ở phố Hàng Bông, phường Hoàn Kiếm, Hà Nội từng là tổ ấm của gia đình Giáo sư Dương Quảng Hàm (1898–1946) lúc sinh thời. GS Dương Quảng Hàm được mệnh danh là nhà nghiên cứu văn học lỗi lạc, người đặt nền móng cho lịch sử văn học Việt Nam hiện đại, và là nhà giáo mẫu mực.

Ông nổi tiếng với công trình Việt Nam văn học sử yếu, được coi là cuốn văn học sử phổ thông bằng chữ quốc ngữ đầu tiên. Sau đó, ông đi dạy ở trường Bưởi (tiền thân của trường Chu Văn An sau này). Ông được bổ nhiệm làm Tổng Thanh tra Trung học rồi làm Hiệu trưởng trường Bưởi sau Cách mạng tháng Tám. Gia đình cố giáo sư Dương Quảng Hàm cũng là một trong những gia đình hiếm hoi có nhiều “thứ nhất” ở Việt Nam. Gia đình ông có 8 người con tài giỏi, uyên bác làm rạng danh gia tộc.

Ngồi lật dở từng trang sách lưu giữ hình ảnh, ký ức về gia đình chồng, bà Phùng Thị Mỹ Ngọc (75 tuổi, con dâu út của cố GS Dương Quảng Hàm) vô cùng xúc động, tự hào. Sinh ra trong một gia đình dòng tộc có truyền thống Nho học, yêu nước, 8 người con của giáo sư, liệt sĩ Dương Quảng Hàm, mỗi người một tính cách, công tác trên nhiều lĩnh vực khác nhau, nhưng họ đều là những tấm gương sáng về trí tuệ, nhân cách và tinh thần dấn thân cho cách mạng. Trong số các con, duy nhất còn ông Dương Tự Minh, năm nay ngoài 90 tuổi. Thời gian gần đây, sức khoẻ ông Minh suy yếu nhiều, không thể đi lại được.

Chia sẻ với PV Dân Việt, bà Ngọc cho biết, khi về làm dâu thì bố mẹ chồng đều đã qua đời. Thế nhưng, bà hiểu rất tường tận từng câu chuyện, đặc biệt mỗi dịp lễ Tết qua lời kể của chồng cũng như những ký ức được ông Minh ghi chép lại trong cuốn sách về gia đình.

Theo đó, giáo sư Dương Quảng Hàm và vợ là Trần Thị Vân đến với nhau từ sự mai mối của hai dòng họ, nhưng họ đã có cuộc hôn nhân viên mãn với 8 người con. Trong gia đình, cụ bà Vân luôn là người lặng lẽ đứng sau, gánh vác mọi việc để chồng chuyên tâm với sự nghiệp giáo dục và nghiên cứu.

Sau khi mua và xây dựng ngôi nhà ở Hàng Bông (Hoàn Kiếm, Hà Nội), cụ bà thôi sạp hàng ở chợ Đồng Xuân, mở cửa hàng ngay tại nhà, chuyên bán vải và quần áo may sẵn, đặt tên cửa hàng là: Đông Phú. Đông là huyện Đông Yên, Phú là làng Phú Thị - quê hương của vợ chồng Giáo sư Hàm. Chồng làm công chức, vợ buôn bán vải vóc, vì thế, cuộc sống gia đình Giáo sư Hàm tuy không giàu nhưng khá sung túc, phong lưu.

Cuộc sống vợ chồng của giáo sư Dương Quảng Hàm năm tháng êm đềm, được các con họ nhớ lại: "Mỗi sáng, mẹ chúng tôi chuẩn bị sẵn một ấm trà ngon, cùng bố chúng tôi thưởng thức và đọc báo. Sau khi tiễn bố tôi đến trường, thì mẹ tôi mới mở cửa hàng để kinh doanh. Bố mẹ chúng tôi không bao giờ to tiếng với nhau, luôn đối đãi với nhau ân cần và lễ độ".

Sau ngày Quốc khánh 2/9/1945, giáo sư Dương Quảng Hàm được cử làm Tổng Thanh tra Trung học của Bộ Giáo dục. Đáng tiếc, trong những ngày đầu toàn quốc kháng chiến, giáo sư Dương Quảng Hàm đã hy sinh vào ngày 23/12/1946. Mãi 54 năm sau, ngày 5/7/2000, giáo sư Dương Quảng Hàm mới được truy điệu và công nhận liệt sĩ.

Với ông Dương Tự Minh, Tết giai đoạn 1941 - 1944, khi cha mẹ còn mạnh khỏe, 8 anh chị em quây quần bên nhau đã trở thành ký ức đẹp đẽ nhất trong thời niên thiếu.

“Mẹ tôi thuộc mẫu phụ nữ cổ điển, kinh doanh giỏi, hết lòng vì chồng con, chu đáo trong việc cúng lễ theo tập tục cổ truyền. Các ngày rằm, mồng 1 hàng tháng bà đều có hoa quả thắp hương trên bàn thờ. Mùng 3 tháng 3 cúng bánh trôi bánh chay, ngày 5 tháng 5 (Tết Đoan Ngọ) bà cúng bánh tro, rượu nếp... Nghi lễ nào bà cũng làm một cách cẩn trọng, đầy đủ. Nhưng ấn tượng với tôi là những ngày Tết Nguyên đán bởi vì đó là ngày họp mặt gia đình đầy ấm cúng”, ông Minh kể lại.

Ông cũng viết rất dài kể về mẹ trong sách do mình biên soạn để con cháu mai sau có thể đọc được. Theo lời ông Minh, sau ngày 23 tháng Chạp cúng ông Công ông Táo, không khí chuẩn bị Tết đã bắt đầu sôi động. Mẹ ông cho đóng cửa hàng tới tận mùng 8 hoặc mùng 10 tháng Giêng mới mở cửa trở lại.

Cụ bà Trần Thị Vân đôn đốc việc quét dọn nhà cửa, lau chùi bàn thờ tổ tiên. Cụ cũng lo mua sắm chuẩn bị cho mâm cỗ ngày Tết có đầy đủ bánh chưng, giò chả, canh bóng bì, canh măng, thịt nấu đông, cá kho và các loại hoa quả, mứt kẹo. Đây là những món ăn truyền thống đặc trưng nhất của người Hà Nội. Khi được nghỉ học, các con gái lớn sẽ xắn tay vào phụ giúp mẹ.

Trong trí nhớ con trai út Giáo sư Dương Quảng Hàm, gia đình ông thuộc diện khá giả nhưng đông con. Mỗi bữa cơm, thức ăn cũng có hạn, cha mẹ dạy chị em ông thấy món gì ngon, không được gắp liên hồi. Tuy nhiên, ngày Tết chị em ông được ăn thoải mái nhiều món ngon, trong đó có giò chả. Tết cũng là dịp chị em ông được cha mẹ cho mua quần áo mới. Các chị lớn trong nhà được may thêm một bộ áo dài. Là con trai út trong gia đình nên ông Minh khá được cả nhà chiều chuộng.

"Mùi Tết" trong ký ức con cháu

Trong dịp Tết, khâu gói bánh chưng cũng để lại cho ông Minh nhiều kỷ niệm sâu sắc. Năm nào cũng vậy, mẹ luôn ưu tiên gói cho ông cùng các anh chị trong nhà mỗi người một chiếc bánh chưng nhỏ xinh.

“Chồng tôi kể, mẹ chủ trì, còn các chị trong nhà cùng giúp việc ra sức gói bánh chưng chất vào cái nồi cao. Cả nhà ngồi quây quần, đun nồi bánh chưng suốt đêm trên gian gác. Sau đến đời các con cháu vẫn duy trì tục lệ này. Có điều đông con cháu nên thay phiên nhau gói và luộc”, bà Ngọc chia sẻ.

Ngày 30 Tết, sau khi việc chuẩn bị đã hoàn tất, các đồ thờ đã được lau chùi sáng choang, vợ Giáo sư Hàm đun nước nóng cùng các loại lá thơm để mọi người tắm tất niên nhằm "tẩy trần" - gột rửa những điều không may mắn, muộn phiền của năm cũ để đón năm mới thanh sạch, may mắn.

“Đêm 30 Tết, 8 anh chị em chúng tôi cùng nhau quây quần vui chơi đợi lúc đón giao thừa. Mẹ tôi mua một ít pháo hoa cho các con chơi. Anh cả tôi dẫn các em lên sân thượng đốt pháo, sau đó kéo nhau xuống nhà chơi tam cúc. Thời khắc giao thừa, không khí đón năm mới lạc quan, tràn đầy khắp nơi, các tràng pháo thi nhau nổ râm ran. Lúc này, ngoài đường bắt đầu có người đi lễ chùa”, người con trai duy nhất kể.

Sáng mồng 1 Tết là khoảnh khắc được các con Giáo sư Hàm chờ mong nhất năm. Sau khi ra cúng tại ban thờ, các con lần lượt xếp hàng, chúc sức khỏe cha mẹ và đón chờ tiền mừng tuổi.

“Theo nề nếp gia đình tôi, quanh năm cha mẹ không bao giờ cho chúng tôi tiền để tiêu pha, cần gì thì nói với cha mẹ. Riêng ngày mồng 1, cha mẹ mới mừng tuổi tiền mặt cho các con, tuy ít nhưng với chúng tôi đó là niềm vui lớn. Sau đó, cha mẹ tôi đi chúc Tết họ hàng, người quen và đến chùa Quán Sứ cầu may mắn cho gia đình.

Tôi được các chị dẫn đi chơi bằng tàu điện. Ngoài đường lúc này rất tấp nập. Chỉ số ít những người lớn tuổi mới mặc áo dài đen còn lớp trẻ như các anh tôi đều đã chuyển sang mặc âu phục, các chị tôi mặc áo dài. Mấy ngày Tết trôi qua luôn đầy ắp niềm vui…”, ông Minh kể lại.

Đến nay, những hình ảnh đầm ấm của cái Tết cổ truyền với cha mẹ và 8 người con của gia đình Giáo sư Dương Quảng Hàm chỉ còn là dĩ vãng nhưng luôn được ông Minh và các con cháu trân trọng, lưu giữ trong tâm khảm.

“Năm nào cũng vậy, cứ đến cận Tết chồng tôi lại đi mua sắm đào quất – thứ không thể thiếu trong ngày Tết. Năm nay, ông ấy sức khoẻ suy yếu nên không thể đi lại được. Các con cháu tôi sắp xếp mọi việc để cùng đón Tết, sum vầy bên gia đình, trong không gian ngôi nhà cổ đặc biệt này”, bà Ngọc chia sẻ thêm.

×