Từ diễn đàn WEF đến cánh đồng Việt Nam: Chuyển đổi số, chuyển đổi xanh phải bắt đầu từ nông thôn

Trong bối cảnh thế giới phân cực, đầy biến động và liên tiếp đối mặt các cú sốc kinh tế, thông điệp mà Thủ tướng Phạm Minh Chính gửi tới Diễn đàn Kinh tế thế giới (WEF) chiều 26/11 mang ý nghĩa vượt xa một bản “báo cáo thành tích”. Đó là cách định vị con đường phát triển cho Việt Nam trong giai đoạn mới: muốn đứng vững trước thách thức, chúng ta phải kiên trì với ba trụ cột xuyên suốt là chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đổi mới sáng tạo.

Và ba trụ cột này không thể chỉ dừng lại ở các khu đô thị, khu công nghiệp hay những tập đoàn lớn, mà phải bám rễ vào cánh đồng, chuồng trại, hợp tác xã, làng nghề – nơi người nông dân đang gánh trên vai an ninh lương thực, sinh kế của hàng triệu gia đình và một phần quan trọng của tăng trưởng.

Nhìn lại vài năm qua, nền tảng vĩ mô của Việt Nam đã được củng cố theo hướng lành mạnh hơn. Trong khi nhiều nền kinh tế lớn tăng trưởng chậm lại, nợ công tăng cao, lạm phát dai dẳng, Việt Nam vẫn duy trì được đà tăng trưởng khá, kiểm soát được lạm phát, giữ ổn định tỷ giá và các cân đối lớn.

Đáng chú ý, nợ công từ mức khoảng 56% GDP cách đây 5 năm đã giảm xuống khoảng 36%, tức giảm 20 điểm phần trăm. Với nông dân, đằng sau con số tưởng như xa xôi đó là một ý nghĩa rất cụ thể: Nhà nước còn đủ “dư địa” để tiếp tục đầu tư điện, đường, trường, trạm, hạ tầng thủy lợi, các chương trình giảm nghèo, xây dựng nông thôn mới, mà không buộc phải gia tăng gánh nặng thuế, phí lên người dân. Tuy nhiên, những “điểm cộng” vĩ mô mới chỉ là điều kiện cần. Điều kiện đủ nằm ở cách chúng ta sử dụng khoảng “thở” đó để chuyển đổi mô hình tăng trưởng.

Thủ tướng nhấn mạnh Việt Nam không lựa chọn con đường tăng trưởng bằng mọi giá, khai thác tối đa tài nguyên rồi xử lý hậu quả sau, mà kiên định với hướng đi dựa trên chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đổi mới sáng tạo. Ở tầm quốc gia, điều này thể hiện trong các chiến lược chuyển đổi số, cam kết phát thải ròng bằng “0”, chính sách phát triển năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn.

Nhưng với người nông dân, mọi khẩu hiệu chỉ có ý nghĩa khi được đo bằng năng suất cao hơn, chi phí thấp hơn, rủi ro thị trường và rủi ro thiên tai giảm xuống, thu nhập và vị thế của họ được cải thiện.

Thực tế, những hạt giống của chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đã xuất hiện ở không ít vùng nông thôn. Nhiều nông sản đã được đưa lên sàn thương mại điện tử; một số hợp tác xã áp dụng nhật ký điện tử, truy xuất nguồn gốc; nông dân dùng điện thoại thông minh để học kỹ thuật, xem dự báo thời tiết, nắm bắt giá cả. Một số trang trại đã đầu tư điện mặt trời áp mái, hệ thống tưới tiết kiệm nước, xử lý chất thải chăn nuôi để sản xuất phân hữu cơ, khí sinh học. Song nhìn toàn diện, đa số mô hình vẫn đơn lẻ, manh mún, thiếu hạ tầng số dùng chung, thiếu kết nối dữ liệu, thiếu cơ chế để nhân rộng. Nói cách khác, “mầm” đã có, nhưng để thành cây lớn cần thêm đất tốt, nước sạch và bàn tay vun trồng của chính sách.

Đó là lý do yêu cầu “sớm ban hành cơ chế, chính sách ưu đãi vượt trội” mà Thủ tướng nêu ra cần được cụ thể hóa cho nông nghiệp, nông thôn trên ba hướng chính. Thứ nhất là ưu đãi về vốn cho các dự án xanh – số ở nông thôn.

Một hộ chăn nuôi muốn đầu tư hệ thống xử lý chất thải, một hợp tác xã muốn xây kho lạnh, dây chuyền sơ chế đạt chuẩn xuất khẩu, một nhóm thanh niên muốn khởi nghiệp nền tảng nông nghiệp số… đều cần vốn trung, dài hạn với lãi suất hợp lý, điều kiện vay minh bạch, thủ tục đơn giản. Nếu tín dụng xanh, quỹ bảo lãnh, hỗ trợ lãi suất không chảy được đến hộ nông dân, hợp tác xã thì khẩu hiệu khuyến khích đầu tư vào công nghệ xanh, công nghệ số sẽ khó đi vào cuộc sống.

Thứ hai là ưu đãi đủ hấp dẫn để doanh nghiệp công nghệ mạnh dạn “về làng”. Không thể trông chờ mỗi hộ nông dân tự mình xây dựng hệ thống truy xuất nguồn gốc, kho vận lạnh, thương hiệu và kênh tiêu thụ trên môi trường số. Họ cần những doanh nghiệp có năng lực công nghệ và thị trường đứng ra tổ chức chuỗi giá trị, kết nối hàng trăm, hàng nghìn hộ vào các vùng nguyên liệu lớn. Chính sách đất đai, thuế, hạ tầng khu – cụm công nghiệp ở nông thôn, cùng với các mô hình thí điểm dạng “sandbox” cho kinh tế số, kinh tế xanh, sẽ quyết định việc doanh nghiệp coi nông thôn là nơi thử nghiệm tạm thời hay là thị trường chiến lược đầu tư dài hạn.

Thứ ba là ưu đãi cho tri thức và dữ liệu đến được với từng thửa ruộng, từng vườn cây. Bản chất của chuyển đổi số trong nông nghiệp là thay đổi cách ra quyết định: trồng cây gì, nuôi con gì, bán ở đâu, ký hợp đồng với ai… không chỉ dựa vào kinh nghiệm truyền miệng, mà dựa trên dữ liệu tin cậy về đất đai, khí hậu, dịch bệnh, giá cả thị trường.

Muốn vậy, các chương trình khuyến nông, đào tạo nghề, chuyển giao kỹ thuật cần được thiết kế lại theo hướng số hóa: xây dựng bộ dữ liệu mở, bản đồ số, ứng dụng di động dễ dùng, có hướng dẫn trực quan, có cán bộ hỗ trợ tại chỗ để nông dân không bị “choáng” trước công nghệ.

Dù là ưu đãi về vốn, doanh nghiệp hay tri thức, tất cả đều phải đi kèm một điều kiện tiên quyết mà Thủ tướng đã nhắc rất rõ cải cách mạnh mẽ thủ tục hành chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh, tạo thuận lợi thực sự cho người dân và doanh nghiệp. Với nông dân và doanh nghiệp nông nghiệp, điều này thể hiện rất cụ thể hồ sơ đất đai minh bạch, thủ tục cấp giấy chứng nhận an toàn thực phẩm, mã số vùng trồng, mã số nhà đóng gói được rút gọn; các chương trình hỗ trợ được công khai tiêu chí, nộp – nhận hồ sơ qua môi trường số, hạn chế tối đa đi lại, chi phí ngoài luồng. Nếu mỗi lần làm thủ tục, người dân vẫn phải “gõ cửa” quá nhiều nơi, thì chuyển đổi số trong khu vực công chỉ là hình thức.

Ở tầm dài hạn, kiên định với chuyển đổi số và chuyển đổi xanh trong nông nghiệp – nông thôn còn là cách bảo vệ an ninh kinh tế, an ninh năng lượng và an ninh lương thực trong một thế giới bất định. Nông thôn vừa là nơi cung cấp lương thực, thực phẩm, vừa là không gian cho các mô hình năng lượng tái tạo, kinh tế tuần hoàn, vừa là “bể chứa” carbon tự nhiên. Nếu nông dân không được đặt ở trung tâm của chiến lược chuyển đổi, chúng ta có nguy cơ thấy thành phố “xanh” lên trên giấy, còn làng quê phải gánh rủi ro môi trường và rủi ro thị trường lớn hơn.

Trong bối cảnh đó, vai trò của báo chí, đặc biệt là Báo Nông thôn Ngày nay/Dân Việt, càng trở nên quan trọng. Là cơ quan ngôn luận của Hội Nông dân Việt Nam, báo vừa có nhiệm vụ tuyên truyền chủ trương, chính sách, vừa có trách nhiệm phản ánh trung thực khó khăn, vướng mắc của nông dân; phát hiện, lan tỏa những mô hình chuyển đổi số, chuyển đổi xanh thành công; đồng thời thực hiện phản biện xã hội khi cơ chế, thủ tục chưa phù hợp với thực tiễn.

Nói cách khác, báo là cầu nối giúp những thông điệp từ các diễn đàn cấp cao như WEF “hạ cánh” xuống thửa ruộng, vườn cây, ao nuôi, trở thành kiến thức và cơ hội cụ thể cho người nông dân.

Khi chuyển đổi số, chuyển đổi xanh và đổi mới sáng tạo thực sự trở thành “sợi dây xuyên suốt” nối từ hội trường quốc tế đến thôn xóm, khi mỗi giờ, mỗi ngày người nông dân tiết kiệm được từ việc giảm thủ tục, giảm chi phí, khi nông sản Việt đứng vững ở các thị trường khó tính nhờ đáp ứng tiêu chuẩn xanh, an toàn, truy xuất nguồn gốc, thì hình ảnh một Việt Nam “đi ngược chiều suy giảm của thế giới” mới có nền tảng vững chắc.

Đó cũng là lúc người nông dân không chỉ được nhắc đến trong các bài phát biểu, mà là chủ thể trung tâm của con đường phát triển mới – con đường mà Chính phủ, doanh nghiệp, nhà khoa học, báo chí và toàn xã hội đang cùng nhau kiến tạo.

×