Vì sao Ả Rập Xê Út lại có khả năng chống chịu tốt trước những xung đột ở Iran và gián đoạn ở eo biển Hormuz?

Các cuộc xung đột gần đây của Iran nhằm vào cơ sở hạ tầng năng lượng của Ả Rập Xê Út một lần nữa khiến thị trường dầu mỏ toàn cầu lo ngại về nguy cơ gián đoạn nguồn cung tại vùng Vịnh.

Tuy nhiên, điều đáng chú ý là Saudi Aramco - công ty dầu mỏ và khí đốt thiên nhiên quốc gia của Ả Rập Xê Út đã nhanh chóng khôi phục hoạt động của đường ống dẫn dầu Đông - Tây chỉ sau vài ngày, bất chấp những hư hại đối với các trạm bơm, máy biến áp, hệ thống điện và điều khiển trên mặt đất.

Sự gián đoạn không xảy ra vì mức độ thiệt hại nhỏ, mà bởi toàn bộ hệ thống năng lượng của Ả Rập Xê Út đã được xây dựng suốt nhiều thập kỷ với mục tiêu duy nhất: duy trì xuất khẩu dầu ngay cả trong điều kiện chiến tranh hoặc phong tỏa eo biển Hormuz.

Khác với nhiều quốc gia sản xuất dầu khác vốn tối đa hóa sản lượng trong thời bình, Saudi Aramco duy trì một cấu trúc có khả năng chống chịu cực cao, với công suất dự phòng lớn, các tuyến đường thay thế, mạng lưới kho chứa khổng lồ và hệ thống vận hành phân tán. Chính điều đó giúp Ả Rập Xê Út tiếp tục giữ vai trò “người ổn định cuối cùng” của thị trường dầu mỏ toàn cầu.

Đường ống Đông - Tây được thiết kế để tồn tại trong chiến tranh

Các cuộc tấn công gần đây chủ yếu gây thiệt hại cho hệ thống điện, máy biến áp, trạm bơm và các cơ sở điều khiển nằm trên mặt đất. Bản thân đường ống dẫn dầu Đông - Tây gần như không bị phá hủy. Điều đó có ý nghĩa rất lớn, bởi Saudi Aramco không phải xây dựng lại một tuyến vận chuyển dầu chiến lược xuyên suốt lãnh thổ mà chỉ cần khôi phục các hạ tầng phụ trợ xung quanh.

Quan trọng hơn, đường ống Đông - Tây chưa bao giờ được thiết kế như một tuyến vận chuyển thương mại thông thường phụ thuộc vào một trung tâm điều khiển hay một nút điện duy nhất. Toàn bộ hệ thống được xây dựng với khả năng dự phòng ở mọi cấp độ.

Dọc tuyến đường có nhiều trạm bơm, nhiều hệ thống điều khiển dự phòng, tuabin dự phòng, máy biến áp thay thế, máy phát điện phụ trợ và các đội sửa chữa luôn được bố trí sẵn. Ngay cả khi một số trạm bị hư hại, dầu thô vẫn có thể tiếp tục vận chuyển về phía tây bằng cách bỏ qua các khu vực bị ảnh hưởng, kích hoạt các bộ phận thay thế và cân bằng lại áp suất trên toàn tuyến.

Trong điều kiện bình thường, đường ống này vận chuyển khoảng 5 triệu thùng dầu mỗi ngày. Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau các cuộc tấn công, Saudi Aramco đã nâng lưu lượng trở lại khoảng 7 triệu thùng/ngày. Con số này lớn hơn tổng sản lượng dầu của UAE và Kuwait cộng lại, biến tuyến đường này thành phương án thay thế quan trọng nhất cho eo biển Hormuz.

Khả năng phục hồi nhanh còn đến từ thực tế rằng Saudi Aramco không cần ngay lập tức khôi phục công suất tối đa để duy trì xuất khẩu. Hệ thống kho chứa khổng lồ của họ cho phép thị trường tiếp tục được cung ứng trong thời gian sửa chữa.

Riêng nhà ga xuất khẩu Yanbu trên Biển Đỏ đã lưu trữ khoảng 12,5 triệu thùng dầu. Toàn bộ tổ hợp công nghiệp Yanbu chứa hơn 31 triệu thùng dầu thô và các sản phẩm lọc dầu.

Trên phạm vi toàn quốc, Saudi Aramco duy trì khoảng 82 triệu thùng dầu dự trữ trên đất liền. Nếu tính thêm các kho ở nước ngoài, lượng dự trữ tại nhà máy lọc dầu và kho chứa nổi, Aramco kiểm soát hơn 300 triệu thùng dầu thô và sản phẩm lọc dầu. Không chỉ vậy, công ty còn sở hữu khả năng “di chuyển kho chứa ra biển”. Thông qua hãng vận tải Bahri, Saudi Aramco vận hành đội tàu VLCC lớn nhất thế giới với khoảng 40 siêu tàu chở dầu có tổng sức chứa từ 80 đến 88 triệu thùng dầu.

Trong thời gian gián đoạn, dầu của Ả Rập Xê Út có thể được lưu trữ ngoài khơi tại Biển Đỏ, Địa Trung Hải hoặc các vùng biển châu Á trong khi hoạt động xuất khẩu vẫn tiếp tục.

Tư duy chiến lược được hình thành từ hơn nửa thế kỷ trước

Khả năng chống chịu hiện nay của Saudi Aramco không phải kết quả của những biện pháp ứng phó ngắn hạn, mà là thành quả của một chiến lược được xây dựng từ nhiều thập kỷ trước. Cố Quốc vương Fahd từ lâu đã tin rằng địa lý vùng Vịnh vốn không ổn định và Ả Rập Xê Út không thể phụ thuộc hoàn toàn vào eo biển Hormuz.

Chiến tranh Iran - Iraq năm 1980, tiếp đó là “Chiến tranh tàu chở dầu” cùng hàng loạt vụ Iran tấn công tàu thương mại trong khu vực càng củng cố quan điểm này. Vua Fahd nhận ra rằng nếu phần lớn hoạt động xuất khẩu dầu của Ả Rập Xê Út bị khóa chặt trong vùng Vịnh, chỉ cần Hormuz bị phong tỏa hoặc rải thủy lôi, toàn bộ nền kinh tế đất nước sẽ rơi vào khủng hoảng.

Chính vì vậy, ông thúc đẩy việc xây dựng đường ống Đông - Tây nối các mỏ dầu phía đông với cảng Yanbu trên Biển Đỏ. Tuyến đường ống này đi vào hoạt động năm 1982 với chi phí tương đương khoảng 4-5 tỷ USD theo giá trị hiện nay.

Vào thời điểm đó, nhiều người cho rằng đây là một dự án quá đắt đỏ và không cần thiết. Nhưng theo thời gian, nó đã trở thành một trong những khoản đầu tư chiến lược quan trọng nhất lịch sử Ả Rập Xê Út.

Vua Fahd cũng dự đoán Iran cuối cùng sẽ tìm cách tấn công trực tiếp vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ của Saudi Arabia. Vì thế, đường ống Đông - Tây được chôn ngầm toàn bộ thay vì đặt nổi trên mặt đất như nhiều hệ thống khác. Thiết kế này giúp đường ống tránh được phần lớn thiệt hại trong các cuộc tấn công gần đây, ngay cả khi các trạm điện và cơ sở phụ trợ bị ảnh hưởng.

Tầm nhìn chiến lược đó không chỉ nhằm bảo vệ hoạt động xuất khẩu dầu, mà còn để đảm bảo Ả Rập Xê Út luôn duy trì vai trò trung tâm trong thị trường năng lượng toàn cầu bất kể biến động địa chính trị.

Hệ thống năng lượng tích hợp lớn nhất thế giới

Vua Fahd không xem Saudi Aramco đơn thuần là một công ty khai thác dầu mỏ. Ông coi đây là đơn vị vận hành một hệ thống năng lượng tích hợp hoàn chỉnh, trải dài từ khai thác, vận chuyển, lọc dầu, hóa dầu cho tới xuất khẩu và lưu trữ toàn cầu.

Tư duy này dẫn tới việc thành lập Ủy ban Hoàng gia Jubail và Yanbu năm 1975, mở đường cho sự phát triển của hai thành phố công nghiệp chiến lược nằm ở hai bờ biển đối diện của đất nước.

Jubail bên bờ Vịnh Ba Tư trở thành trung tâm lọc dầu, hóa dầu và xuất khẩu công nghiệp hướng ra vùng Vịnh. Trong khi đó, Yanbu trên Biển Đỏ đóng vai trò đối trọng chiến lược, kết nối trực tiếp với đường ống Đông - Tây và duy trì xuất khẩu ngay cả khi Hormuz bị gián đoạn. Hai thành phố này dần trở thành nền tảng cho quá trình công nghiệp hóa của Ả Rập Xê Út và giúp SABIC vươn lên thành một trong những tập đoàn hóa dầu lớn nhất thế giới.

Cùng với đó là một nguyên tắc xuyên suốt chính sách năng lượng Saudi Arabia suốt nhiều thập kỷ: Saudi Aramco phải luôn duy trì vị thế là nhà sản xuất dầu lớn nhất thế giới với công suất dự phòng lớn nhất.

Hiện Saudi Aramco có năng lực sản xuất ổn định khoảng 12 triệu thùng/ngày và có thể tăng lên 12,5 triệu thùng/ngày nếu cần thiết. Con số này lớn hơn tổng công suất sản xuất của Iraq, Kuwait, UAE và Iran cộng lại. Điều đó giúp Riyadh không chỉ là nhà xuất khẩu dầu lớn, mà còn là “bộ giảm xóc” của thị trường năng lượng toàn cầu. Khi nguồn cung từ nơi khác suy giảm, Saudi Aramco có thể nhanh chóng tăng sản lượng để ổn định giá dầu.

Ổn định thị trường toàn cầu

Khả năng phục hồi của Saudi Aramco từng được thể hiện rõ sau vụ tấn công vào cơ sở xử lý dầu Abqaiq năm 2019. Abqaiq là cơ sở xử lý và ổn định dầu thô lớn nhất thế giới, nơi xử lý khoảng 7 triệu thùng dầu mỗi ngày, tương đương khoảng 5% nguồn cung toàn cầu. Vai trò của cơ sở này là loại bỏ hydro sulfua, tách khí khỏi dầu thô, ổn định dầu và chuẩn bị cho quá trình vận chuyển tới các cảng xuất khẩu hoặc nhà máy chế biến tiếp theo.

Vụ tấn công đã khiến khoảng 5,7 triệu thùng/ngày tạm thời bị gián đoạn. Tuy nhiên, Aramco khôi phục khoảng một nửa sản lượng chỉ trong vài ngày và trở lại công suất tối đa trong vòng vài tuần. Lý do là các phụ tùng thay thế như van, máy nén, đường ống, thiết bị tách, hệ thống đo lường và điều khiển đã được chuẩn bị sẵn từ trước.

Những dây chuyền xử lý bị hư hại được cô lập, trong khi các dây chuyền không bị ảnh hưởng vẫn tiếp tục hoạt động. Dầu dự trữ từ Yanbu, Ras Tanura và các cơ sở khác được nhanh chóng đưa vào hệ thống xuất khẩu. Trong đó, cảng Ras Tanura với công suất khoảng 6,5 triệu thùng/ngày vẫn là cảng xuất khẩu dầu ngoài khơi lớn nhất thế giới. Abqaiq và Ras Tanura tạo thành “trung tâm trọng lực” của hệ thống dầu mỏ Saudi Arabia: một bên xử lý dầu thô, một bên đảm nhiệm xuất khẩu.

Điều khiến Saudi Aramco khác biệt với hầu hết các nhà sản xuất dầu khác nằm ở triết lý vận hành. Nhiều quốc gia tối đa hóa sản lượng trong thời bình và gần như không còn dư địa ứng phó khi khủng hoảng xảy ra.

Ngược lại, Saudi Aramco chủ động duy trì công suất dự phòng, hệ thống sao lưu, tuyến đường thay thế, mạng lưới kho chứa khổng lồ cùng một trong những lực lượng kỹ sư và bảo trì lớn nhất thế giới. Vì vậy, các cuộc tấn công nhằm vào cơ sở hạ tầng dầu mỏ của Ả Rập Xê Út thường ngay lập tức làm giá dầu tăng mạnh và thu hút sự chú ý của toàn cầu, nhưng hiếm khi tạo ra hậu quả chiến lược kéo dài.

Lợi thế lớn nhất của Saudi Arabia không chỉ nằm ở việc họ sở hữu trữ lượng dầu khổng lồ, mà ở chỗ họ có thể tiếp tục sản xuất, xuất khẩu và ổn định thị trường toàn cầu ngay cả khi bị tấn công hoặc đối mặt với khủng hoảng tại eo biển Hormuz.

Theo nguồn: Tomorrows Affairs; Hãng tin Saudi Press Agency; Reuters

×