Vì sao thực dân Pháp vội vã xây đường ngay sau khi dập tắt phong trào Cần Vương?

Vì sao thực dân Pháp vội vã xây đường ngay sau khi dập tắt phong trào Cần Vương?

Qua các nguồn tư liệu có thể khẳng định, sự hình thành hệ thống đường thuộc địa (đường bộ) Việt Nam nằm trong cuộc khai thác thuộc địa của thực dân Pháp, bắt đầu từ năm 1897. Trước đó 1 năm, phong trào Cần Vương chính thức bị dập tắt, thực dân Pháp mới căn bản hoàn thành công cuộc bình định bằng quân sự và thiết lập nên bộ máy thống trị tại Việt Nam.

Việc nâng cấp hệ thống đường bộ nói riêng, giao thông nói chung trở nên cấp thiết. Theo quan điểm của người Pháp: “Không có những đường bộ, những đường sắt và những kênh đào, các doanh nghiệp chắc sẽ không tiến hành được hoạt động sản xuất và người dân bản xứ chắc sẽ gặp nhiều vấn đề về con người và kinh tế.

Ngày 22/3/1897, một dự án “Chương trình hành động” đã được chính quyền thực dân Pháp chính thức khởi động với 7 điều khoản, trong đó, Điều khoản 3 (chú ý xây dựng thiết bị to lớn cho Đông Dương, như xây dựng hệ thống đường sắt, đường bộ, sông đào, bến cảng… những thứ cần thiết cho việc khai thác) được xem là một trong những điều kiện cần thiết và căn bản, giúp giao thông, vận tải đường bộ Việt Nam có điều kiện phát triển.

Năm 1912, toàn quyền Albert Sarraut ký quyết định xây dựng mạng lưới đường bộ toàn Đông Dương (bao gồm Việt Nam, Lào và Campuchia). Ngày 18/6/1918, Toàn quyền Đông Dương tiếp tục ra nghị định xếp loại các tuyến đường bộ chính Đông Dương và gọi tên lần lượt là đường thuộc địa, đường hàng xứ (riêng đối với Nam Kỳ thành đường hàng tỉnh) và đường thâm nhập. Ngoài ra còn có các con đường ở nông thôn được gọi tên là đường hàng xã.

Để xếp hạng một tuyến giao thông là đường thuộc địa, Toàn quyền Đông Dương sẽ có sự bàn bạc, thống nhất với một Hội đồng tư vấn (hoặc Ban Thường vụ của Hội đồng này). Về tầm quan trọng và ảnh hưởng, Pouyanne trong cuốn Các công trình giao thông công chính Đông Dương khẳng định: Đường thuộc địa tương ứng với đường quốc gia bên Pháp có tác động trực tiếp tới kinh tế, chính trị, chiến lược phát triển trên toàn cõi Đông Dương. Đường thuộc địa trở thành trục chính của hệ thống đường bộ Việt Nam nói riêng, Đông Dương nói chung. Việc xây dựng và bảo trì do ngân sách Đông Dương đài thọ.

Sau thời điểm Nghị định ngày 18/6/1918 được ban hành, 18 đường thuộc địa trên toàn Đông Dương gồm có:

Sau Chiến tranh thế giới lần thứ Nhất, đây là thời kỳ mà “các tập đoàn tư bản bên pháp càng ngày càng quan tâm đến sản phẩm nông ngiệp nhiệt đới ở Đông Dương. Cao su, cà phê lúc bấy giờ được xem là sản phẩm chính. Chè, mía, cây có dầu, cây có sợi đều được xem là các loại cây có thể mở mang trồng trọt trên diện tích rộng”, đó chính là những “vùng đất đỏ” (chỉ những vùng đất thuộc Tây Nguyên và một phần Đông Nam Bộ của Việt Nam.

Ở Đông Dương trung tâm của vùng đất này tương đường với khu vực “nằm giữa sông Mê Công và dãy Trường Sơn”) ở Việt Nam. Do đó, việc mở hệ thống đường bộ đi sâu vào các vùng dự định khai thác (cà phê, cao su…) đồng thời vận chuyển sản phẩm về các hải cảng để xuất khẩu được xem là công việc đầu tiên và quan trọng của ngành công chính Đông Dương thời kỳ này.

Trên cơ sở ấy, thực dân Pháp nâng cấp 4 tuyến đường bộ thành đường thuộc địa, đó là các tuyến giao thông sau:

- Đường số 19: Quy Nhơn - Pleiku, Bù Đốp với đường nhánh 19bis (đường 19 kéo dài) đi Kon Tum.

- Đường số 20: Di Linh - Xuân Lộc.

- Đường số 21: Ban Tua - Biên Hòa.

- Đường số 22: Kompong Cham - Gò Dầu Hạ.

Sau khi xếp hạng và khẳng định vai trò là hệ thống đường bộ quan trọng nhất, các tuyến đường thuộc địa liên tục được tu bổ, nâng cấp. Mỗi năm ngân sách đầu tư từ 600.000 đồng đến 1 triệu đồng Đông Dương để tiến hành việc cải tạo, sửa chữa (năm 1913, 1 đồng Đông Dương tương đương 2,5 francs - Pháp).

Như vậy có thể thấy, hệ thống đường thuộc địa Việt Nam thời Pháp thuộc đã được xây dựng hoàn chỉnh trong những năm đầu sau chiến tranh thế giới thứ nhất. Trong hệ thống giao thông đường bộ thời kỳ này, đường thuộc địa là loại đường có quy mô lớn nhất, dài nhất và là tuyến đường vận tải chính kết nối các tỉnh, các xứ.

Về bản chất, hệ thống đường thuộc địa là sự kế thừa các tuyến đường bộ đã có từ trước, được sự chỉnh sửa, đào đắp, xây dựng thêm do người Pháp chỉ đạo.

Hệ thống đường thuộc địa và tầm ảnh hưởng quan trọng của nó đối với kinh tế, chính trị, văn hóa - xã hội thời Pháp thuộc chính là tiền đề cần thiết và căn bản để chúng trở thành các tuyến đường quốc lộ đương đại.

×