40 năm đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc: "Vua lốp", "Lời khai của bị can" gây chấn động (Bài 2)

Bút pháp điển hình và sự gai góc của ngòi bút xứ Nghệ

“Thứ thiệt thì ít mà thứ rởm thì nhiều”; “Cái đau của nỗi oan lâu ngày cũng qua, nhưng định kiến thì cứ tăng dần”... Đó là những đúc rút của nhà văn Trần Huy Quang từ chính cuộc sống thật, từ nước mắt và cả những nghịch lý đến “nghẹt thở” về số phận con người trong những năm đầu Đổi mới để đưa vào “Câu chuyện về ông vua lốp” (sau này các đồng nghiệp gọi tắt là “Vua lốp”) và “Lời khai của bị can” (Văn nghệ, 1987).

Sức nặng của hai tác phẩm này tạo hiệu ứng xã hội sâu rộng, tác động mạnh mẽ vào những tư duy bao cấp lúc bấy giờ. Bằng chứng là lời khẳng định của nhà báo lão thành Trần Bạch Đằng sau phóng sự “Lời khai của bị can” phản ánh hiện thực “khiến tất cả những ai còn chút lương tri đều nhức nhối...” (Báo Văn nghệ số 17, 1988).

Đến nhiều năm sau, nhìn nhận lại bản lĩnh của người đồng nghiệp - một trong những ngòi bút "chiến đấu" quả cảm thời điểm những năm đầu đổi mới, nhà báo Trường Giang (chủ biên cuốn “Một thập kỷ Bài báo hay”, NXB Thanh Niên, 1999) đưa ra đánh giá: “Nhà báo Trần Huy Quang được coi là một cây bút có tính chiến đấu cao. Anh viết bài phản ánh trung thực, có chính kiến rõ ràng; người đọc cảm nhận được và dễ dàng đồng tình với tư tưởng phê phán của anh. Không ít sự thật diễn ra ngang tai chướng mắt và cũng không ít người bỏ mặc, quay lưng với nó. Trần Huy Quang đã xông vào, kiên trì tìm hiểu và viết... Người trong cuộc dũng cảm, người viết cũng dũng cảm”.

Nói về vị thế của những tác phẩm gây chấn động này, sinh thời, nhà báo lão thành Hữu Thọ từng kể lại thời điểm ông là đại biểu Quốc hội đã phát biểu công khai tại Hội trường Ba Ðình trong khóa IX, biểu dương ba bài báo gồm: “Cái đêm hôm ấy… đêm gì?”, “Người đàn bà quỳ” và “Lời khai của bị can” để khẳng định đóng góp to lớn của báo chí trong những ngày đầu đất nước chuyển dịch sang kinh tế thị trường, dũng cảm đứng lên chống tiêu cực.

“Câu chuyện về ông vua lốp (Văn Nghệ – 1986) gây chấn động làng báo và tạo một hiệu ứng tương tác xã hội tích cực. Phóng sự của nhà văn Trần Huy Quang tạo luồng dư luận nóng bỏng bởi tính phản biện sắc sảo, dám chịu trách nhiệm khi dùng ngòi bút bênh vực và bảo vệ người lao động. Đó cũng là tín hiệu sự bùng nổ của con chữ đứng trước thử thách của thời kỳ đổi mới”, nhà báo, Vương Tâm – cây bút nội lực với hơn 60 đầu sách ở nhiều thể loại – khẳng định với PV Dân Việt.

Đề cập đến phong cách và phương pháp tiếp cận nhân vật mang đậm chất văn học của nhà văn Trần Huy Quang, nhà báo Trường Giang phân tích thêm: “Bài viết của nhà báo Trần Huy Quang thường là ký hoặc phóng sự về những người thật việc thật, có địa chỉ cụ thể, nhưng cũng lại rất văn, có sức cuốn hút mạnh mẽ. Đi tìm đề tài viết báo, nhưng anh rất lưu ý đến số phận con người với những bi kịch và những nghịch lý trong cuộc sống. Bài viết thường có những tình tiết đắt, làm cho tác phẩm báo chí của anh thêm sống động”.

Giá trị dự báo và bài học cho thế hệ cầm bút tương lai

Để rút ra bài học cho mỗi người làm báo trong thời đại công nghệ số, nhà báo, nhà văn Vương Tâm cho rằng, “Câu chuyện về ông vua lốp”, “Lời khai của bị can” đã khuấy động mạnh mẽ giai đoạn đầu của cuộc đổi mới kinh tế nhờ sự dũng cảm của Trần Huy Quang khi dám đi sâu vào những mối quan hệ phức tạp giữa bộ máy quản lý và người lao động. Phóng sự của nhà báo xứ Nghệ chạm đến những trăn trở, bế tắc của con người trước làn sóng kinh tế thị trường sơ khai.

“Trần Huy Quang chính là một tác giả báo chí thực thụ. Điều đó có nghĩa là mỗi bài báo của ông là một tác phẩm nghệ thuật, chứ không dừng lại ở một bài phản ánh hay mô tả sự kiện chống tiêu cực bình thường. Trường hợp người viết chỉ chạy theo sự kiện, quyết liệt chống tiêu cực nhưng không dựng lên được số phận nhân vật, không làm nổi bật được hoàn cảnh điển hình của xã hội thì tác phẩm sẽ nhanh chóng bị quên lãng.

Tuy nhiên, “Vua lốp”, “Lời khai của bị can” đến nay vẫn có sức sống lâu bền bởi nhân vật có tính điển hình cao. Đọc lại tác phẩm của Trần Huy Quang, Phùng Gia Lộc và các tác giả thời kỳ đầu Đổi mới, chúng ta vẫn thấy sôi nổi, hồi hộp và hấp dẫn vì những "hình bóng cũ", tính nhân văn ấy hiện nay vẫn hiện hữu”, nhà báo Vương Tâm nhấn mạnh.

Lấy những tác phẩm kinh điển của nhà văn Trần Huy Quang làm dẫn chứng cho vị thế "tác giả báo chí", nhà báo kỳ cựu Vương Tâm đưa ra lời khuyên cho các nhà báo trẻ thời nay cần phải có trách nhiệm cao về thông tin và cảm xúc của mình. "Bởi đó là sự chân thật cả về cảm xúc, thông tin và trí tuệ của người cầm bút. Nhà báo phải có nhận định, đánh giá mang phong cách riêng và ngôn ngữ thể hiện của chính mình. Những yếu tố đó mới tạo nên chân dung và cái thật của một người làm báo", tác giả bài thơ "Phôn cho anh" nhấn mạnh.

Ngoài "Vua lốp" và "Lời khai của bị can", tôi cho rằng những tác phẩm tiểu thuyết “Bến không chồng” (Dương Hướng), “Mảnh đất lắm người nhiều ma” (Nguyễn Khắc Trường); hay các hiện tượng sân khấu chấn động dư luận một thời của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ như “Tôi và chúng ta”, “Bệnh sĩ”... được báo Dân Việt lựa chọn trong loạt bài "40 năm đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc" là rất thỏa đáng, có tầm ảnh hưởng lớn.Thỏa đáng vì đó là những tác phẩm mang tính điển hình nhất của giai đoạn 10 năm đầu đổi mới - 10 năm chống tiêu cực, 10 năm trăn trở với những vấn đề xã hội còn tồn đọng và cả những mặt trái chiều. Đó là những tác phẩm có giá trị lớn về mặt xã hội, đồng thời mang giá trị văn học nghệ thuật rất bền vững, trải dài từ điện ảnh, phim truyện, sân khấu cho đến tiểu thuyết, bút ký, phóng sự... Những tác phẩm này vừa mang tính điển hình, vừa khái quát được cả một giai đoạn lịch sử, đồng thời nói lên được những mâu thuẫn, những tồn đọng của cơ chế bao cấp cũ đang cản trở sự phát triển, và để đổi mới thì bắt buộc phải bứt phá, phải giải quyết những mâu thuẫn này. Những tác phẩm này đã tạo ra một không gian cần phải đổi mới, thiết lập một trường dư luận.Ngoài việc vạch trần sự thật trong đời sống, các tác phẩm này đều mang tính dự báo về con đường phát triển của xã hội. Những nhân vật sống động bước ra từ tiểu thuyết, từ sân khấu hay từ các bài báo đều mang dấu ấn không thể phai mờ của một thời kỳ bao cấp cần phải vượt qua. Chúng đánh động toàn bộ xã hội về việc sự đổi mới cần phải diễn ra như thế nào. Giai đoạn đó quá sôi động, tạo nên một bầu không khí thôi thúc toàn bộ đội ngũ cầm bút dấn thân, không ngừng bứt phá để đồng hành cùng sự đổi mới của đất nước.

Tiếp nối loạt bài “40 năm Đổi mới - những tác phẩm đánh thức cả dân tộc”, Báo Dân Việt giới thiệu đến độc giả những kiệt tác đi cùng năm tháng ở các kỳ tiếp theo. Đó là phim “Tướng về hưu” (1988, đạo diễn Nguyễn Khắc Lợi); các tiểu thuyết đỉnh cao “Bến không chồng” (Dương Hướng), “Mảnh đất lắm người nhiều ma” (Nguyễn Khắc Trường); hay các hiện tượng sân khấu chấn động dư luận một thời của nhà viết kịch Lưu Quang Vũ như “Tôi và chúng ta”, “Bệnh sĩ”; hay cùng lắng nghe giai điệu tình yêu được "cởi trói" đầy lãng mạn trong “Lời tỏ tình của mùa xuân” của nhạc sĩ Thanh Tùng…

Để dòng cảm xúc về loạt bài được lan tỏa và tiếp nối, Báo Dân Việt trân trọng mọi góc nhìn và mong nhận được những bình luận, phản hồi từ quý độc giả xa gần. Mọi ý kiến xin gửi về địa chỉ email: baodanvietntnn@gmail.com.

Báo Dân Việt xin phép đăng lại toàn “Câu chuyện về ông vua lốp” (Văn Nghệ, 1986) và “Lời khai của bị can” (Văn Nghệ, 1987) của nhà văn Trần Huy Quang.

***

Câu chuyện về ông vua lốp

Vào một ngày khoảng giữa tháng Ba năm nay, tôi thẩn thơ dạo một vòng giữa các phố phường Hà Nội mà không hề có ý định để tâm vào bất cứ một việc gì cả. Các cửa hàng, cửa hiệu tư nhân và quốc doanh vẫn mở cửa đều đặn, trên các bậc cửa luôn luôn có dăm người vào ra, bên trong có mươi khách lê dép loẹt quẹt lượn qua các gian hàng. Chỉ có dăm cửa hàng gây được chú ý bởi những cái biển mới như cửa hàng dịch vụ, ký gửi, cửa hàng liên doanh tư nhân và quốc doanh; còn chưa thấy một sắc thái mới cho phố phường của đất kinh kỳ vào những ngày tháng này. Ở một cửa hàng lớn bề thế, hàng hóa lại quá lèo tèo, thậm chí gian hàng dài thăm thắm, cửa kính sáng loáng, thế mà chỉ bày dăm ba mặt hàng, trông mà thấy giật mình: "Hàng hóa đâu nhỉ?"

Trong cái đà nghĩ về hàng hóa không có, t­­ôi rẽ ngoặt sang phố Huế, và xuôi xuống chợ giời Hòa Bình. Thời xưa con đường này là con đường đi vào xứ Huế, có lẽ vì thế mà có tên phố Huế. Thời Pháp chiếm thủ đô Hà Nội, nó vẫn có tên đó, phố Huế vẫn là phố không buôn bán chuyên một ngành hàng gì cả, mỗi cửa hiệu một mặt hàng. Cơm phở bình dân có, cà phê, bách hóa có, hiệu may có, và cả thuốc lào... Thế mà trong vòng dăm năm nay, phố Huế trở thành phố phụ tùng xe đạp. Tự nhiên cứ nổ lên như thế! Cũng như nhiều phố của Hà Nội, bây giờ Khâm Thiên thành phố thợ may, Hà Trung phố quần "bò", hàng Cháo phố vòng bi...

Theo các đồng chí cán bộ phường phố Huế cho biết thì số người đăng ký kinh doanh buôn bán phụ tùng xe đạp, xe máy có gần một nghìn. Một nghìn cho một đoạn phố ngắn. Nhưng bên cạnh họ có một đội quân đông gấp ba lần như thế mà phường và quận không quản lý được, đó là các mẹt hàng. Một mẹt hàng mấy thứ lèo tèo, ngồi giữa vỉa hè hoặc trong ngõ, nhưng xê dịch, cơ động và biến hóa cực kỳ mau lẹ. Xin đừng coi thường những mẹt hàng này! Nó không có biển cũng như không có sạp, nhưng về doanh số mua vào bán ra không chịu thua kém bất kỳ một bậc đàn anh nào có cửa hàng bề thế nhất. Hoặc: "Côn trục chứ gì, một ngàn bộ hả? Vào nhà trong lấy!" Dân các tỉnh hoặc ngoại vi thường đến mua cất hàng tạ như thế. Đó là người mua. Còn người cung ứng hàng hoa cho phố Huế phụ tùng là các lò thủ công cá thể, các tổ sản xuất, các hợp tác xã tiểu - thủ công nghiệp, nếu không có họ thì thị trường chợ trời lấy đâu ra mỗi năm hàng vạn tấn phụ tùng để bán đi các tỉnh, dù trong báo cáo tổ nào, hộ nào, hợp tác xã nào cũng nói giao nộp một trăm phần trăm sản phẩm cho Nhà nước. Nhìn vào bộ mặt thị trường ở đây phải công băng mà nói, phong phú và đa dạng lắm lắm! Líp xe đạp có đủ các hãng trên thế giới sản xuất: Nhật, Hồng Kông, Đài Loan, Xuân Hòa, Công cụ số 1, Giải Phóng... Rồi màu sắc bao bì cũng bóng bẩy, sặc sỡ và hấp dẫn lắm! Nhưng chao ơi, ai có nhu cầu cần mua thì hãy coi chừng: thứ thiệt thì ít mà thứ rởm thì nhiều. Khá khen cái nghệ thuật làm hàng rởm đã đến mức tinh vi. Và lốp xe nữa, hãy nhìn xem, đủ các cỡ, các màu và cũng đủ các hàng trong và ngoài nước. Chọn thoải mái, các bạn ạ.

Có cái háo hức trong lòng, tôi sờ vào nắn thử một chiếc lốp. Cô bán hàng trẻ măng, nõn nà, mắt xanh, môi đỏ, trong bộ đồ ngủ hàng xoa màu xanh cổ vịt thêu ren cầu kỳ, đon đả chào với cái âm vực ngọt lừ:

- Ông anh cần gì ? Sao Vàng chính phẩm thứ thiệt loại một đấy. Mành gạn gà, má bóng, đều tăm tắp, giá rất mềm.

Hay ông anh chơi cái hai màu Đài Loan này? À, ông anh lại muốn mua lốp xích-lô hả?

- Vâng, xe thồ và xe xích-lô đi cùng một loại, phải không cô?

- Cùng một loại thôi, ông anh ạ. Anh chọn Nguyễn Thái Học chứ gì? Đây, có mác hắn hoi, nghiêm chỉnh, chữ Nguyễn Thái Học rõ ràng rất nét đấy, ông anh nhá!

Cô bán hàng xinh đẹp chia chiếc lốp xe thồ đến gần mắt tôi, tôi công nhận với cô hàng chữ Nguyễn Thái Học rõ ràng lắm, mà trong bụng không thể hiểu ra sao.

Cô bán hàng lại liến thoắng:

- Lốp của hàng em bán là lốp thứ thiệt hết. Đúng Nguyễn Thái Học sản xuất, ông anh không tin cứ đến tận nơi hỏi.

- Nguyễn Thái Học là xí nghiệp mới xây dựng hay sao?

Cô bán hàng cười nửa miệng:

⁃ Không phải là của xí nghiệp mà là của "vua lốp".

⁃ Vua lốp? Vua lốp là thế nào nhỉ?

Đến đây thì cô cười nắc nẻ:

- Ha ha... Ông anh đúng là mới vào nghề xích-lô rồi. Vua lốp là ông Chẩn, chỉ có lốp của ông ấy đi mới bảo đảm.

Đúng là có ở trong nghề nào thì mới biết ngóc ngách của nghề đó. Nghe cái tiếng "vua lốp" ở miệng cô gái, thật tôi không hiểu gì cả. Nhưng rồi tôi cứ nghĩ một cách thông thường. Có lẽ mỗi nghề đều có một ông tiên tổ, thủy tổ, cho nên giới kinh doanh và người tiêu dùng bây giờ gọi một cách không chính thống những bậc hào kiệt trong nghề là "vua".

Cũng như thời chống Mỹ người ta gọi đùa ông chủ nhiệm hợp tác xã sản xuất thuyền lưới thép xi-măng là "vua", vì đây là nơi sản xuất tàu thuyền băng lưới thép xi-măng đầu tiên mà bây giờ được phổ biến ra cả mọi miền và trở thành một để tài khoa học cấp Nhà nước. Có lẽ đại loại như vậy. Hôm sau, tôi hỏi chuyện một ông xích-lô quen biết khi tôi tìm đến số nhà X phố Nguyễn Thái Học, mới hiểu rằng đó là chuyện hoàn toàn có thật. Cơ sở này chuyên sản xuất lốp xe thô, có tên là tổ sản xuất "Quyết Thắng" do ông Nguyễn Văn Chẩn làm tổ trưởng. Nó có hai địa điểm, một nơi tôi đang tới; nơi nữa, tít trong làng Ngọc Hà trồng hoa. Song tiếc thay, cái cơ sở tài giỏi ấy đã phải nghỉ sản xuất hơn bốn năm nay rồi, cái thời vàng son của nó không còn để lại một dấu tích nào nữa cả!

⁃ Nhưng hôm nay tại sao vẫn còn những chiếc lốp sản xuất ở đây đem bán đầy ngoài chợ giời kia kìa? - Tôi vẫn cứ tò mò hỏi và cố dẹp bớt sự chán nản.

⁃ Đó là bọn giả danh làm láo, của rởm đấy, anh ạ. Trước đây cái tổ này làm tốt lắm, có tín nhiệm. Bây giờ các nơi khác làm theo, phải có chữ Nguyễn Thái Học mới bán được, người mua mới tin. Vả lại, cũng có một số nơi chính thợ ở đây làm.

Sau khi thầy trò tan tác thì mỗi người một ngả, một số lập cơ sở mới. Mấy năm nay có anh Kết, trước là kỹ thuật giỏi của tổ, làm chủ nhiệm hợp tác xã Văn Tiến, cũng theo nghề lốp.

Nghe có vẻ hơi lạ. Vì sao một tổ làm lốp xe thồ có tín nhiệm và đắt hàng đến thế, lại phải bỏ nghề, thầy thợ tạn tác ? Mấy năm nay, đâu phải lốp xe đã dư dật, nhu cầu đã bão hòa, đâu phải đội ngũ xe thồ, xích-lô giảm đi, mà ngược lại đội ngũ xe thồ, xích-lô ấy còn tăng thêm, xích-lô Hà Nội đã đông mà người tứ chiếng đến đạp xích-lô, sống không hộ khẩu ở đất kinh kỳ cũng nhiều. Và các lò làm lốp mọc lên nhan nhản, chứng tỏ nhu cầu đâu đã thỏa mãn? Vậy tại sao?

*

Tôi lần theo bờ sông Tô Lịch, hăm hở dấn bước trên con đường không rải đá, đất thịt đỏ au, lần đến cái địa chỉ mà ông xích-lô ở phố Nguyễn Thái Học đã kỹ càng dặn tôi để tìm anh Kết, chuyên gia lốp xe thồ, hiện giờ làm chủ nhiệm hợp tác xã Văn Tiến.

Anh Kết tuổi trạc ba mươi lăm đến bốn mươi, anh hơi nặng cân, đã có bụng, người tầm thước trông càng bệ vệ. Tuy thế, anh vẫn có cái dáng vẻ khoáng đạt, nhanh nhẹn, tự tin. Anh nói chuyện mạch lạc, khúc chiết, ý tứ được anh cân nhắc kỹ. Khi nói, đôi mắt, cái miệng và những nếp nhăn trên mặt đều được huy động để biểu cảm nội dung. Có lẽ anh từng nhiều lần phát biểu ở các hội nghị, hoặc cũng mòn cùi tay ở các diễn đàn.

- Trông cơ ngơi, lại nhìn những người thợ của anh làm việc, tôi nghĩ cơ sở anh làm ăn khá thuận lợi.

Anh Kết nhìn tôi hơi chăm chú, con mắt thoáng chút đắn đo. Ánh mắt chỉ lướt trên mặt tôi như vô tình, nhưng đó là ánh mắt dò xét và cảnh giác của một người từng trải, đã từng chịu nhiều thiệt thòi hoặc nghiêng ngả. Nhưng chắc là không có gì đáng ngại, mắt anh trở lại tin cậy và giọng rất vui vẻ:

- Bây giờ thì có dễ thở hơn. Mà đáng lý ra người sản xuất phải được thuận lợi mới đúng, thuận lợi để làm ra của cải, chứ có phải để chơi đâu. Nghị quyết Đại hội VI nói rất nhiều về sản xuất. Lần đầu tiên các mục tiêu kinh tế được đưa lên thành chương trình, cơ chế quản lý cũng được nới ra phần nào - đó là những thuận lợi cho người sản xuất. Bởi vì thực tế đất nước ai cũng nhận thấy: kinh tế suy thoái, đời sống khó khăn, tiêu cực phát triển. Và đồng thời ai cũng nhận thấy cái nút của vấn đề là sản xuất chưa ốn định. Muốn gỡ nút là phải đấy sản xuất lên. Muốn sản xuất phát triển phải có nguyên liệu - nguyên liệu và cơ chế quản lý, những chính sách đi kèm. Nguyên liệu chúng ta thiếu - phải nhập, nhập - phải có ngoại tệ mạnh - khó giải quyết đã đành. Nhưng còn cái cơ chế được cụ thể hóa bằng chính sách, ta giải quyết được quá đi chứ, do ta đặt ra, trong tầm tay, thế mà không giải quyết được hoặc giải quyết rất chậm. Ai cũng nói tại cơ chế, từ ông to đến ông nhỏ, làm như cơ chế là do ông trời đặt ra, chứ không phải do chúng ta. Chính chúng ta trói buộc chúng ta...

⁃ Nhưng chúng ta đang đổi mới một loạt...

⁃ Vâng, nhưng những người thực hiện chính sách, họ chưa ưng cái đổi mới đó, họ đang suy nghĩ theo quán tính, tuy miệng họ hô hào đổi mới với mọi người. Bởi vì làm theo lối cũ có lợi cho họ hơn, họ có quyền lợi, quyền và lợi.

⁃ Thế họ có ảnh hưởng xuống tận cơ sở không?

⁃ Họ chi phối sản xuất. Như giá cả, hợp đồng kinh tế, vay vốn, nguyên liệu... Đáng lẽ ra tất cả phải phục vụ sản xuất để sản xuất phát triển.

⁃ Thì chúng ta vẫn thường nói: Tất cả cho sản xuất.

⁃ Đúng, ước gì câu ấy được thấm vào máu mọi người.

⁃ Hiện nay tất cả chúng ta đang làm như vậy.

Anh Kết lắc đầu :

⁃ Không, không phải là tất cả...

⁃ Anh cho một ví dụ?

Kết chần chừ một giây, rồi hạ giọng hăng hái:

- Nói như anh về cái gì nhỉ? Chà, vô thiên lủng! Tôi cứ nhặt một cái trong cái đống vô lý đó. Ví dụ: nhân dân đang thiếu bát, nhưng giữa tôi - người sản xuất - và cơ quan thương nghiệp - đại diện người tiêu dùng, có những cơ quan trung gian, những công ty, tổng công ty, xí nghiệp thuộc loại gia công, thu mua... và họ được Nhà nước cho nắm nguyên liệu và đi ký hợp đồng sản xuất với các cơ sở kinh tế. Chỗ này là chỗ phát sinh tiêu cực. Người sản xuất chi ra một khoản gọi là lót tay, thường là 10% giá trị hợp đồng cho cơ quan gia công thu mua, nếu không thì nghỉ. Một việc cụ thể nhất gần đây đối với tôi: gần Tết, ông điện cầm công văn đòi nộp, mà phải tiền mặt, hai mươi ngàn đồng. Tiền gì, anh có biết không? Tiền điện hao phí trên đường dây! Trên thế giới không biết có ai thu tiền điện kiểu này không? Hợp đồng dùng điện tôi có, dùng bao nhiêu có đồng hồ và thanh toán sòng phẳng rồi. Còn từ đồng hồ đến nhà máy phát điện qua bao nhiêu cơ quan đường phố, làng mạc... Sự tiêu hao này đã tính vào đơn giá rồi còn gì! Thấy vô lý, tôi không nộp. Kết quả là hôm sau, điện hai trăm hai mươi vôn tự dưng nhảy vọt lên bốm trăm và một loạt mô-tơ máy móc cháy lụi hết.

Đấy, anh thấy chưa, chúng ta thì tất cả cho sản xuất phát triển, còn họ thì tất cả cho sản xuất ngừng lại. Họ là những kẻ rất cụ thể... Nhưng nói chuyện tiêu cực chán lắm, mất vui đi. Thôi, ta nói chuyện khác.

- Vâng, anh Kết này, hình như trước đây anh ở tổ Quyết Thắng, lốp xích-lô phải không?

⁃ Có, nhưng lâu rồi! Mà tổ đó đã giải tán rồi.

⁃ Tôi gặp anh cũng chỉ muốn biết điều đó. Vì sao sản phẩm của họ tốt như vậy lại phải bỏ?

- Chuyện này rắc rối vô cùng. Cho đến bây giờ vẫn chưa xong. Tôi có thể phát biểu quan điểm của mình và tường trình sự việc cho anh được, nhưng tốt hơn, nếu anh đã quan tâm thì anh nên tìm hiểu cho đến ngọn ngành. Anh nên gặp ông Chẩn, cái ông vua lốp ấy. Là thủy tổ, là thành hoàng của làng lốp thủ công nghiệp miền Bắc đấy. Người đầu tiên ở Hà Nội biết dùng mành thực bóc từ lốp ô-tô hỏng, cùng với cao-su bãi rác hốt ở cổng nhà máy cao-su Sao Vàng, với bí quyết nghề nghiệp, tạo ra những chiếc lốp xe thồ được Hội chợ triển lãm kinh tế kỹ thuật toàn quốc lần thứ nhất tặng huy chương bạc. Dân thồ muối, thồ vôi ở Thái Bình, Hà Nam Ninh, thồ củi, ở Hà Bắc, Vĩnh Phú, dân xích-lô Hà Nội mê tít lốp Quyết Thắng. Thế mà...

*

Tôi gặp ông Chẩn, khi ông ngồi giữa những đống rễ cây, lá cây, thứ đã được phơi khô, sao vàng hạ thổ, đang đong đong đếm đếm với cái vẻ say sưa và uy nghi hiếm có. Trời chưa nóng, nhưng mồ hôi mồ kê ông nhễ nhại. Ông chưa có vẻ già, tuy đã sáu mươi, tóc còn xanh nguyên, da dẻ hông hào. Đôi mắt ông nhìn có vẻ gì cương quyết khó nói.

- Chào bác! - Tôi nói.

Bác nhìn tôi, vui vẻ:

- Chỉ toàn lá cây, rễ cây thôi, ai cũng hái được, thế mà chữa khỏi được khối thứ bệnh tây y bó tay đấy. Anh bị đau cái gì?

- Tôi không đau cái gì, tôi chỉ đến thăm bác.

Ông Chẩn dừng phắt công việc đang làm, đứng dậy trừng trừng nhìn tôi. Con mắt ông lại giống Kết, dò xét và lạnh lùng.

⁃ Thế anh là ai? Phòng thuế à?

⁃ Không.

⁃ Cảnh sát kinh tế?

⁃ Không.

⁃ Quản lý thị trường?

⁃ Không.

⁃ Thế anh là ai? Đến đây tìm gì?

Trước khi đến đây, tôi đã được biết ông Chẩn là người cương trực, tính rất cương và vài năm nay lại thêm khó tính nữa. Biết vậy, nên tôi cố kiên nhẫn, không những không tự ái mà còn thích thú trước những câu hỏi gắt gỏng một cách thô bạo của ông.

- Bác đừng lấy làm phiền, tôi là người làm báo, một nhà báo, đến đây để thăm bác.

Ông ngồi xuống ghế đối diện với tôi, thở dài, nhưng vẫn có vẻ không hiểu:

- Nhà báo? Thăm tôi? Nhưng không phải để viết bài chứ?

⁃ Cái đó thì chưa biết.

⁃ Nếu thế thì xin thôi. Thôi, tôi xin đủ các anh. Chính các anh là đầu mối làm khuynh gia bại sản nhà tôi một lần rồi!

- Bác nói cái gì mà tôi chưa được biết, tôi không hiểu, nhưng chắc rằng bác thiếu khách quan.

Có lẽ thấy oan cho tôi, nên giọng ông Chẩn dịu lại.

- Anh đã tìm đến đây, tức là anh phải hiểu chút ít về tôi.

Từ lúc mười lăm tuổi tôi đã làm nghề cao-su, tôi sống chết vì nghề, nên tôi mày mò học hỏi không tiếc công tiếc của mới nắm được bí quyết nghề nghiệp. Biết biến cái đống cao-su bãi rác và những chiếc lốp ô-tô bỏ đi thành chiếc lốp xe đạp có ích. Ai cũng phải công nhận là hay. Thế là các anh lao đến phỏng vấn chụp ảnh, viết bài đăng ở nhiều tờ báo chắc anh cũng biết. Báo Hà Nội mới, báo Nhân Dân, báo Tiểu thủ công nghiệp, rồi phát trên Đài tiếng nói Việt Nam, phát trên bản tin Thông tấn xã Việt Nam. Người ta còn làm cả một bộ phim tài liệu khoa học về công nghệ làm lốp của tôi.

⁃ Điều đó thì tốt thôi, bác ạ, một việc làm có lợi như thế cần được cổ vũ và phổ biến là đúng. Chứ làm gì có đầu mối nào? Làm sao lại là đầu mối chứ?

⁃ Đúng là anh chưa hiểu gì. - Ông Chẩn nói. - Hàng của tôi làm ra đặt như tôm tươi mà nguyên liệu chỉ đi nhặt hoặc mua rẻ (ngày ấy lốp ô-tô hỏng vứt đầy đường, còn cao-su bãi rác thì nhà máy mong có người hốt đi cho rảnh). Công ty vật tư quân ký mua năm, sáu ngàn chiếc một tháng. Làm ăn như thế cầm băng hốt được của. Báo chí các anh không nói là tôi hốt của, nhưng cứ khen nức khen nở, nào là kỹ thuật giỏi, nào là tận dụng phế liệu, vân vân.

Nhưng người khác thì chỉ nhìn vào khía cạnh lợi nhuận, họ biết tôi lãi lớn, chính thông qua bài báo của các anh, mà họ biết chỗ cần lao đến. Thế là nhiều tổ lốp mọc lên, muốn ăn thật, nhưng lại làm rởm, rởm là vì họ không có kỹ thuật, mà lại muốn lãi nhiều, nên bán không được. Mà muốn bán được, thì phải xóa sổ tôi đi bằng con đường dựng chuyện tố cáo và mua chuộc cơ quan điều tra. Đấy, tôi chỉ nói thế là rõ.

Chuyện đã rồi. Anh đừng hỏi gì tôi nữa. Tôi không cần gì cả và các anh cũng không có gì cần ở tôi nữa. Từ xa đến có mệt thì anh cứ ngồi nghỉ một lát rồi về, tuỳ anh.

- Ở gần đây có ai có điện thoại không nhỉ? - Tôi đứng dậy hỏi.

Ông Chẩn lại ngạc nhiên:

⁃ Anh định gọi về đâu, việc gì?

⁃ Có tí việc thôi. Tôi cần hỏi xem bộ phim tài liệu khoa học về bác hiện lưu trữ ở đâu.

⁃ À, anh sang cơ quan bên đường.

Tôi đi hỏi và gọi về Xí nghiệp phim tài liệu, nhưng người ta hẹn một tiếng nữa mới trả lời chính xác được. Tôi quay về nhà ông Chẩn.

- Tôi tưởng anh về luôn.

Ra ông Chẩn cũng có tính thích khôi hài. Tôi đáp:

- Không ạ, tôi cũng chưa đến nỗi nản chí, dù bác có lấy làm khó chịu thì tôi cũng phải nán lại độ một tiếng nữa để chờ họ trả lời... Đáng lý ra người có kỹ thuật giỏi, lại trực tiếp sản xuất như bác phải được khuyến khích lắm chứ, hoặc tốt hơn nữa thì phải được khen thưởng. Người ta truy tố bác về tội gì?

- Chuyện dài dòng lắm, anh có kiên nhẫn để nghe không?

- Bác cứ nói.

- Bây giờ sau Đại hội VI, rồi có một loạt quy định của thành phố khuyến khích sản xuất tôi mừng quá, tuy tôi không được làm. Nhưng cách đây dăm năm, người ta nghĩ khác và làm khác, có đâu được như bây giờ. Đã có một thời người ta ghen ghét những người làm ăn phát đạt: Bất chính thì đã đành, nhưng những người làm ăn trung thực, bỏ công lao động chính đáng ra, cũng bị bỏ vào một rọ. Thế là người ta truy tố tôi. Ba tội: một, ăn cắp điện; hai, đầu cơ kinh tế; ba, tiêu thụ tài sản xã hội chủ nghĩa bị chiếm đoạt. Bắt giam tôi và tịch thu hết công cụ, nguyên liệu sản xuất và toàn bộ tài sản. Cho anh xem đây.

Ông Chẩn mở tủ, lục tìm rất lâu mới ra mấy tờ giấy, rội giở ra, chỉ cho tôi xem từng dòng chữ Quyết định thu. Và ông đọc luôn:

⁃ Tủ chè, tủ chùa, sập gụ, cúp, tếch, xe đạp Peugeot, ti-vi, tủ lạnh... mười một thứ.

⁃ Quả thật bác có một tài sản khá đấy.

- Nhưng tôi không đi buôn. Tôi và năm thằng con trai làm lốp mười mấy năm, tôi phải giàu chứ! Đấy là tôi không mua ô-tô đấy, chứ nếu muốn tôi cũng mua được. Hoặc muốn tôi cũng có thể có ba mươi cái cúp trong nhà. Vì thế này: ở tỉnh nọ, người ta yêu cầu xây dựng cho họ một tổ làm lốp, dạy cho họ thành nghề, truyền bí quyết cho họ, họ sẽ trả công tôi một cái Cúp. Đây mới chỉ là một tỉnh, ngoài ra còn nhiều tỉnh khác. Mua kỹ thuật là đắt lắm. Tôi mà nhận lời hoặc tôi tham, thì tôi sẽ có ba mươi cái Cúp, chứ không nói phét. Họ truy tố tôi ba tội, ví dụ như tội đầu cơ kinh tế... nhưng dài dòng lắm, anh có thì giờ nghe không?

⁃ Hay lắm, tôi đang muốn nghe. - Tôi trả lời.

⁃ Tức là cái tội mua mười bốn tấn cao-su bãi rác mà nhà máy cao-su bán. Tôi mua một bãi như thế, ước lượng mười bốn tấn, nhà máy bán có chứng từ với giá bảy hào một cân. Thuê xe chở về. Tôi bán một tấn cho Công ty vật tư quận với giá hai đồng bảy một cân. Thế là người ta khép tôi vào tội đầu cơ kinh tế.

⁃ Rồi bán tất cả mười bốn tấn?

⁃ Không phải, tôi sẽ dẫn giải cho anh nghe. Tôi bán bảy tấn cho một hợp tác xã láng giềng không thèm lấy lãi một xu.

Còn bảy tấn chọn lựa, bỏ đất bỏ đá, được ba tấn. Để hai tấn sản xuất, còn một tấn bán đối lưu với Công ty vật tư quận với giá hai đồng bảy một cân. Thế là mắc tội mua bảy hào bán hay đồng bảy, là tội đầu cơ!

⁃ Nhưng tại sao bác không nói hai đồng bảy là phải tính tiền vận chuyển, chọn lựa, tức là phải đầu tư lao động vào đó; vả lại còn bốn tấn đất đá phải đổ đi...

⁃ Vâng, vâng, đó là điều tôi khiếu nại. Và Viện Kiểm sát nhân dân tối cao, qua một năm phúc tra đã minh oan cho tôi rồi đấy. Đây là Quyết định đình chỉ điều tra.

Tôi mừng quá đến nỗi hấp tấp giật lấy tờ giấy ở tay ông Chẩn. Đấy là tờ Quyết định đình chỉ điều tra về ba tội: ăn cắp điện, đầu cơ kinh tế, tiêu thụ tài sản xã hội chủ nghĩa bị chiếm đoạt đối với công dân Nguyễn Văn Chẩn và đồng thời khôi phục toàn bộ quyền lợi hợp pháp về chính trị và kinh tế cho công dân Nguyên Văn Chẩn để tiếp tục sản xuất, do ông Viện phó ký cách đây hơn một năm.

Thú thật từ nãy đến giờ tôi như người nín thở, bây giờ thì tôi thở phào. Tôi cứ lo, nếu như một người sản xuất giỏi như ông Chẩn mà vướng vào tội thì đáng phàn nàn, hoặc nếu chính quyền mà xử lý oan một người dân vô tội thì đáng tiếc.

Nhưng bây giờ thì chân lý lại đã được tôn trọng rồi! Ông Chẩn là người vô tội, còn cơ quan điều tra có vội vàng tí chút thì cũng được cơ quan kiểm sát pháp luật sửa lại. Như vậy pháp luật vẫn hiện hữu, chân lý được bảo vệ, niềm tin được duy trì, điều thiện chiến thắng.

⁃ Đã hơn một năm rồi, tại sao bác không trở lại hành nghề?

⁃ Tại sao lại một năm? Hơn bốn năm.

⁃ Không, kể từ khi có quyết định phục hồi quyền lợi hợp pháp về kinh tế, chính trị cho bác của Viện kiếm sát tối cao cơ mà!

À... à... thế đấy! Quyết định của cơ quan kiểm tra pháp luật tối cao là như thế đấy, nhưng cấp dưới chẳng ai đứng ra thi hành; phép vua thua lệ làng. Tôi chẳng hề được khôi phục lấy một thứ gì cả, có lẽ vì nó tan tác đi không thu lượm được!

Tôi buột miệng kêu lên:

- Chà, chả lẽ người ta nói: Tất cả cho sản xuất suông thôi ư?

⁃ Tôi cũng mong làm sao cho sản xuất phát triển. Tôi rất mừng, dù tôi chưa được làm, tôi cũng mừng. Này, anh nhà báo, tôi chưa biết tên anh, nhưng tôi hỏi: lần này anh về có viết không?

⁃ Có, tôi sẽ cố gắng.

⁃ Nếu anh dám thì anh phải viết cho đúng sự thật. Dân nguyện như thế, chỉ mong được sản xuất. Mà ý Đảng cũng vậy. Thế mà những cấp trung gian, những người thừa hành, thực hiện lại có khó khăn.

Ở đây có sự trùng hợp. Ý anh Kết cũng gần như thế này.

- Bác yên trí. - Tôi nói. - Tôi cố gắng viết cho đúng sự thật, để cho bác hiểu rằng: thứ nhất - nếu trước đây có những nhà báo, người làm phim đã nhiệt liệt cổ vũ tiến bộ kỹ thuật của bác để người khác lợi dụng thì đó là ngoài ý muốn của họ; thứ hai - báo chí bây giờ không phải chỉ truyền đạt một chiều những gì từ trên xuống, mà còn phải đưa tâm nguyện của người dân lên trên để bớt dần những nỗi oan khiên.

(Văn nghệ, 1986)

***

Lời khai của bị can

Xem xong lá số tử vi, tôi mới nghiệm thấy đúng: tôi là người thích phiêu lưu và không chịu lùi bước trước một gian nan nào cả. Ngay từ thời trẻ, tay không đến đất kinh kỳ, cái tính phiêu lưu có từ thời đó.

Tôi bán ao rau cần được bảy đồng. Để cho vợ tôi ba đồng, tôi cầm bốn đồng, vừa đủ tiền mua một vé xe đi Hà Nội. Biết rằng ba đồng, vợ tôi với một đứa con chỉ sống được một tuần trong khi nhà không còn gì. Nhưng cô ấy là người tháo vát có thể sông tạm. Còn bây giờ mọi thứ đang ở phía trước: cơm ăn, hy vọng và tuyệt vọng. Đất kinh kỳ, tôi không quen một ai, không nghề, không tiền. Biết thế mà tôi đâu có sợ.

Tôi cứ đi lang thang từ phố này đến phố khác, không sợ lạc bởi vì chưa có định hướng, cứ đi, đến đâu thì đến. Thỏa thích ngắm xem các cửa hàng, cửa hiệu. Hàng cắt tóc. Hàng gò hàn. Hàng phở. Hiệu thuốc lào. Hàng hương. Đồ điện. Cứ đi và nhìn ngắm, thèm khát. Khi thích thì đứng lại hàng tiếng. Đến chợ hàng Da. Có năm bảy cửa hiệu làm dép lốp. Mới hòa bình, sau kháng chiến chống Pháp, dép lốp Bình Trị Thiên đang thịnh. Ngày bé, tôi cũng đã mấy năm làm dép thuê ở Thanh Hóa. Tôi ngồi lại ngắm cánh thợ bóc lốp. Mỗi hiệu, một hoặc hai anh thợ bóc lốp, cắt đế, đóng quai. Chủ, khi có khách, mới ra bán, bán lẻ hoặc bán buôn. Các bà chủ khoảng độ ba mươi, bốn mươi, đầu còn chít khăn nhiễu, áo dài gấm, sang và lạnh lùng. Có hiệu thật sang, quầy dép lốp bên ngoài, bên trong là sập gụ, tủ chùa, xa-lông mặt đá; dưới cái màu ong ong của đèn dài, trộng thâm nghiêm và sờ sợ. Có nhà giản dị hơn, bà chủ hiệu cũng chỉ áo cộc, búi tóc, guốc mộc.

Tôi nấn ná, rồi bắt chuyện một anh thợ. Anh thợ thật tài hoa, dao đưa mềm mại và đẹp như múa, lớp nào vào lớp ấy. Bóng nhẵn. Cắt đế, dao đi ngọt lịm, liền mạch, gọt như gọt dưa. Tôi hỏi chuyện lung tung, nhưng mắt dán chặt vào lưỡi dao, phải nhớ như đóng đinh vào đầu cái đường dao anh thợ múa, để mai kia tôi có thể xin vào làm thuê cho một hiệu nào đó.

Có một người đàn ông, chắc là chủ hiệu, săm soi nhìn tôi, đứng một lúc, đi ra khỏi nhà, rồi về. Bàn tay vỗ vào vai tôi:

- Anh vào đây!

Tôi hơi hoảng:

- Vào đây uống nước! - Anh ta nói. Ánh mắt khuyến khích hơn.

Tôi muốn vào, nhưng lại sờ sợ. Chủ nhà chỉ cỡ tuổi tôi, cái vai, cái ngực, cái tay hơi thô. Là dân quê, dân ruộng hơn là người thị thành. Những chi tiết bề ngoài ấy làm cho tôi bớt ngại. Chủ và khách nói chuyện, chủ yếu là ông ta hỏi mà tôi trả lời. Tôi thật thà nói tình cảnh của tôi lúc này. Đã lâu mà anh ta vẫn chưa muốn chấm dứt câu chuyện. Và tôi, vì thế, cũng chưa phải đi và cũng không muốn đi. Cái nhìn của anh ta, khi hỏi chuyện, tôi biết đó là người có tình, có lòng thương người. Hết ấm nước, anh ta đứng dậy, tôi cũng đành phải đứng dậy, đã đến lúc phải đi. Tôi định cất tiếng chào, thì cánh tay anh ta bất ngờ quàng lấy vai tôi:

- Nói thật, - anh ta nói khi thấy tôi ngơ ngác, - bây giờ thì anh không đi đâu được đâu. Tối rồi. Ở đây ăn cơm với tôi, cơm gia đình. Tôi có cái gác xép bỏ không, anh cứ ngủ ở đấy. Mai đi xin việc, rồi về đây ăn cơm, đừng ngại.

Tôi nhìn người chủ nhà mà không hiểu. Nhưng đó là thật.

Sau này nghĩ lại, tôi mới thấy tôi như người sắp chết đuối, mà anh ấy là người vớt lên. Tôi mãi mãi nhớ ơn anh ấy. Tôi đang ngần ngại, tuy cùng đường nhưng còn biết tự trọng. Người chủ nhà hình như hiểu tôi, nên cứ lôi tôi vào dùng cơm. Tôi ở nhờ nhà anh ấy mấy năm, rồi mới mua được nhà. Đối với tôi, anh ấy lúc đầu là chủ, sau là bạn, bạn chí cốt từ bấy đến nay, ba chục năm. Nay anh ấy đã có cháu nội, cháu ngoại, hiện ở Sinh Từ.

Sáng hôm sau, chủ nhà giới thiệu cho tôi mấy chỗ có thể xin được việc và cũng lại dặn tôi, như hôm qua, cứ về chỗ anh mà ăn cơm, đừng ngại, lúc khó khăn mới phải thế.

Tôi đến mấy chỗ do anh chủ nhà giới thiệu. Toàn những cửa hàng xuềnh xoàng. Đến đâu, tôi cũng ngại ngùng, e dè.

- Ông có thuê người làm không ? - tôi hỏi.

⁃ Có. Anh có biết làm không ?

⁃ Có.

⁃ Làm thử coi.

Chủ nhà dẫn tôi vào sân sau chỉ cho tôi đống lốp ô-tô cũ.

Tôi cầm lấy dao, lúc đầu thì hăng hái, sau lo sợ. Đã vã mồ hôi ra, nhưng cứ loay hoay mà không bóc nổi. Tôi rất nhớ cái cách thức bóc của các anh thợ mà tôi đã xem, nhưng vẫn chịu. Thì ra nhìn, nhớ mới chỉ là lý thuyết. Chủ nhà có người dễ tính thấy thế, chỉ cười, bảo tôi đi, không thuê thợ chưa biết làm. Thế là nhà đầu tiên: trượt. Nhà thứ hai, thứ ba, thứ tư, cũng trượt, họ không nhận, nhưng qua bốn nhà ấy là được bốn lần tập dượt, tôi rút được kinh nghiệm. Đến nhà thứ năm, tôi làm đã gần được, nhưng có điều trông nham nhở, xấu xí.

Ông chủ giao việc đã đi đâu, còn bà chủ trông hàng, làm việc vặt, khi trông thấy đống cao-su nham nhở, kêu trời lên, bảo đi ngay đi, không thì ông ấy về bắt đền đấy! Tôi tái mét mặt vì xấu hổ và thất vọng.

Cũng trưa rồi, và đói, tôi không đi hỏi việc nữa, trở về ăn cơm chịu anh chủ nhà. Thấy cái thần xác tôi, có lễ anh ấy đoán hiểu, nên không đả động đến chuyện công việc. Ai ngờ con người dáng vẻ thô kệch, thế mà tính tình lại tế nhị ra trò, cám ơn anh. Cơm xong, tôi lại đi ngay.

Qua các nhà buổi sáng, tôi không dám nhìn vào. Qua nhà thứ năm, tôi còn thấy khổ sở hơn, vừa xấu hổ vừa sợ bị bắt đền. Tôi ngó lơ sang bên kia đường và bước thật nhanh. Thế mà chỉ mới được một đoạn, đã có tiếng gọi : "Anh gì ơi, này...” Lại gọi nữa, đích thực là tiếng bà chủ hồi sáng. Nhất định tôi không quay lại, như không nghe thấy. Bây giờ thì không có gì mà đền cho bà đâu, nhưng khoan cho ít lâu, khi tôi kiếm được việc, tôi sẽ đến và đền. Nhất định tôi không để ai phải nghĩ xấu về tôi.

- Này, anh thợ lốp, quay lại đã...

Lần này thì tôi không thể không quay lại, vì chị ta đuổi gần đến.

⁃ Nhà tôi thuê đấy, anh quay lại đi! - Chị ta nói thêm. ⁃ Vào đây!

Anh chồng thấy "tội phạm", chỉ vào đống lốp hỏng, bảo:

- Mấy cái hỏng bỏ đấy, làm cái khác. Có hỏng mới thành nghề được, ai giỏi ngay được đâu!

Tôi cố nén để khỏi rơi mấy giọt nước mắt biết ơn. Ôi... Một thời sao có nhiều người tốt đến thế, và vì có nhiều người tốt, nên mới làm nên một thời tốt đẹp.

Tôi lành nghề làm dép lốp ở đó. Bây giờ chúng tôi vẫn đi lại với nhau rất thân tình, vẫn như những ngày hàn vi, Một ngày sống, mọi mối quan hệ với nhau đều thấm đậm tình người, đâu dễ quên được? Sau này trong một lần vui chuyện, người chủ nhận tôi vào làm hồi đó có nói, khi anh về, nghe vợ bảo: "Cái anh chàng nhận làm thợ mà không biết làm gì cả". Anh bảo: "Hay nó giả vờ để thó cái gì rồi?" Vợ chồng cuống cuồng lên soát lại của nả. Mất cái bút "Parker" rồi, không còn ở túi áo vét nữa. Vợ chồng chạy bổ ra đường đuổi theo, nhưng không bắt được kẻ trộm. Trở vào, chính anh chợt nhớ ra cái bút bỏ trong ngăn kéo. Hối hận vì nghi oan cho một người vô tội, mà vợ chồng anh thuê tôi làm, sòng phẳng ra thì anh không thuê thợ như tôi.

Được sáu tháng tôi có một ít tiền, trả tiền cơm một nửa, một nửa chịu, tôi về quê. Làng đang vụ giáp hạt, đói lắm. Tôi biếu bà con nội ngoại không sót ai, người một đồng, người vài đồng, rồi dắt díu vợ con ra ở nhờ cái gác xép ấy ở Hàng Da.

Năm ấy là năm 1958.

*

Rồi đến lúc hết thời dép lốp. Người ta chạy theo "sa-pô", "tông", nhựa, gỗ, "Adidas". Nhựa thịnh hành nhất. Dép lốp thoái vị, nhựa lên ngôi. Hàng họ cứ ế dần và đã đến lúc phải bỏ nghề. Làm gì để mà sống? Một hôm, thằng con tôi đi học về mếu máo: "Bố ơi, bố mua cho con cái bút khác, chứ cái bút đang dùng vỡ cổ rồi, mực chảy nhòe nhoẹt cả tay". Tôi đi khắp các cửa hàng mậu dịch quốc doanh không nơi nào có, hoặc có thì bán phân phối. Tôi đành phải bỏ ra sáu đồng mua cho cháu một cái "Trường Sơn" mà giá phân phối chỉ có ba đồng. Tôi căm ghét cái ba đồng ngoài giá mậu dịch ấy. Vì tôi yêu đồng tiền kiếm được bằng mồ hôi hơn cả bản thân tôi, hơn cả cuộc đời tôi. Tờ giấy bạc vào tay tôi thì khó tuột ra, vì tay tôi nhiều chai, ráp và dâm dấp mồ hôi.

Tôi cầm cái vật nhỏ nhoi mà phải mua đắt thêm ba đồng kia, tháo tung ra. Nó là cái quái gì, chỉ có bảy bộ phận đơn giản, ba loại chất liệu mà chẳng phải trên trời cao hay dưới đất sâu, hay bên Tàu bên Tây nhập vào mới có, nó vương vãi đầy ngõ chợ. Mình không làm được chẳng qua là mình chưa chịu làm. Ý nghĩ đó tự nhiên kích thích tôi, làm tôi quay cuồng, người ngợm ngứa ngáy giống như tôi vừa nhiễm phải một chất kích thích nào đó. Ngay buổi trưa, tôi tuyên bố cho cả nhà biết là kể từ chiều nay tôi sẽ không làm bất cứ một việc gì khác, mẹ con chúng mày tự xoay xở lấy công việc, được đồng nào ăn đồng ấy. Còn tao làm gì mặc tao, cấm đứa nào hỏi. Cả nhà lo lắng, đến nỗi có đứa làm rơi cả bát cơm. Nhưng thây kệ, "quyết nghị" đã ban bố rồi, không được thay đổi.

Và chiều hôm đó tôi đã đạp xe lượn khắp xó xỉnh các khu lao động, thấy các loại đồ nhựa hỏng vứt lay lắt không thiếu.

Ngày ấy chưa ai mua đến cái mà ngày nay người ta giành nhau gọi là nhựa phế phẩm, nên chưa ai đi gom nhặt. Đó là nguyên liệu, xong một khâu. Khuôn mẫu đặt thợ cơ khí là xong ngay, không bàn gì nhiều. Các chi tiết kim loại đi gia công, cũng đơn giản. Cái khó là sản xuất thử. Pha chế nhựa rất khó. Phải qua hàng trăm công thức. Cái thì mềm, cái thì giòn. Cuối cùng cầm trong tay cái bút hoàn chỉnh do mình làm ra thật sung sướng như mình chết rồi được sống lại. Cả đêm không ngủ được. Sáng ra cầm đơn và tá bút máy lên phòng thủ công nghiệp quận xin đăng ký sản xuất. Sáng hôm ấy không hiểu sao, đi đứng như trên mây trên gió, hai lần suýt bị ô-tô cán, ba lần định đâm vào xe người khác. Phòng thủ công vắng ngắt, những cái khóa nằm lù lù, to như cục gạch, nó cứ im ỉm, lạnh lùng trước mặt tôi đến gần hai tiếng đồng hồ mới có người tra chìa cho nó. Hóa ra bây giờ mới đến giờ làm việc, lúc tôi ra đi có lế chưa đến năm giờ.

Tôi được mời vào phòng. Và nghe tôi đề đạt nguyện vọng, ai cũng tròn mắt ngạc nhiên, có chị há hốc mồm nhìn tôi từ đầu chí chân xem có là người bình thường hay không. Vâng, tôi rất bình thường, chỉ có điều tôi muốn được phép sản xuất bút nghiêm chỉnh.

Mười hai cái bút đem theo, tôi xin được trình làng. Chúng cùng một lúc được bơm mực và thi nhau chạy trên mười hai tờ giấy. Xong việc viết thử, đến phần giải phẫu. Phần này hơi lâu, nhưng rồi cũng xong. Kết luận đầu tiên bằng miệng nhưng cũng đáng mừng: Bút máy kiểu "Trường Sơn" không "mác" đạt yêu cầu sử dụng.

⁃ Tuy nhiên để có kết luận chính thức thì phải qua một thời gian sử dụng đã, ít nhất là ba tháng. - Họ bảo tôi.

⁃ Còn đăng ký sản xuất ? - Tôi hỏi.

⁃ Để xem sản phẩm có dùng được không, rồi mới nói đến đăng ký. Nhưng ông là cá thể hay hợp tác xã? Thủ công gia đình.

⁃ Tức là cá thể. Nói trước để ông khỏi phải chờ: Chưa có lệnh cấp đăng ký kinh doanh cho cá thể.

Thế là sự lao tâm khố tứ gần một năm trời ném xuống sông. Thôi, đành cứ chờ đợi... Cũng may, sau khi dùng thử thấy được, người ta cho đăng ký sản xuất. Đang làm ăn được, mỗi ngày ra hai trăm chiếc không đủ bán cho khách, thì bất ngờ các ông ở phòng tài chính quận Hoàn Kiếm đến khám nhà, kiểm tra đăng ký sản xuất. Tôi trình giấy tờ đầy đủ, nhưng họ vẫn tịch thu toàn bộ công cụ, nguyên liệu, sản phẩm, thuê xe đưa về quận Hoàn Kiếm. Tôi khiếu nại, vì sao tôi ở quận Ba Đình mà Hoàn Kiếm lại bắt! Hoàn Kiếm thấy bí, bèn thương lượng với quận Ba Đình, nhưng Ba Đình, nghe đâu không làm. Thế là Hoàn Kiếm lại xe các thứ trả lại.

Sản xuất ra hàng hóa, bỏ sức lao động ra mà làm, kiếm việc cho con cháu làm, chứ đâu phải buôn lậu, tàng trữ của trộm cắp gì đâu, mà sao họ làm khó dễ đến thế? Làm mà cũng khó, hình như không ai muốn cho mình làm. Sản xuất ra của cải, bằng các loại phế liệu rõ ràng ra đó, thế mà cũng gần như phạm tội.

Sau vụ phòng tài chính Hoàn Kiếm làm cái việc vô nguyên tắc ấy rồi, tôi tưởng sẽ được làm ăn yên ổn, được thảnh thơi mà nghiên cứu và cải tiến kỹ thuật để hàng hóa tốt hơn. Ai ngờ, đó chỉ là một khúc dạo đầu thôi, một cái đường viền. Sau đó, tôi còn phải trải qua những đận gian lao, tù tội gấp trăm ngàn lần như thế. Sau này, nghĩ lại mới thấy sợ. Những tai họa cứ liên tiếp, cứ dắt dây nhau, cái trước làm tiền đề cho cái sau, tất cả như có thiên định.

Năm ấy là năm tuổi, tôi có hạn. Đầu năm, Tài chính Hoàn Kiếm khám nhà. Thu mười trả hai, chả nghĩ đến đòi. Cuối năm, Ba Đình lại khám nhà, bắt người. Tịch thu mô-tơ, khuôn mẫu, mấy tạ dép đứt, mấy cân phụ gia và hàng ngàn chi tiết bút. Vụ án được khởi tố. Tòa án Hà Nội xử 30 tháng tù vì tội tàng trữ, đầu cơ, sản xuất trái phép, vân vân...

Tôi chống án, nhưng không được xử phúc thẩm. Ngồi "Hoa Lò" 18 tháng, ở trại Yên Bái 12 tháng, thân tù tội cũng qua được ba mươi tháng. Nghĩ mà sợ. Tôi đâu phải là người phản nước hại dân, chỉ làm ra của cải cho mọi người tiêu dùng một cách chính đáng. Ra tù, tôi vẫn ấm ức, thấy mình oan uổng.

Tôi kêu oan, được Tòa án tối cao xử phúc thẩm ngày 25-5-1972, án số 22, xử Nguyễn Văn Chẩn phạm tội đầu cơ! Phạt: cảnh cáo và nộp phạt một trăm đồng. Tôi thưa tòa rằng như vậy tôi bị tù oan hai năm rưỡi, tôi chống án, tại sao tòa không xét? Ông chánh án trả lời tôi giữa phiên tòa là người ta quên.

Như vậy tội chỉ đáng cảnh cáo mà phải ngồi tù ba mươi tháng!

Tôi ra tù không có nghề nghiệp gì làm. Đào ngó sen bán một thời. Làm thuê ở Công ty vệ sinh mấy tháng. Nối săm xe đạp thuê ở Công ty xe đạp. Đành quay lại với nghề dép lốp, có cải tiến tí chút, nên dép bán được. Lốp xe hơi cũ không còn dư dật và dễ kiếm như thời trước, cách đây trên chục năm. Có những chiếc lốp mòn vẹt, lớp cao-su bong ra, không ai mua, tôi mua về nghĩ cách dán lại. Dán thì phải có nhựa tốt, do vậy mà tôi ngẫu nhiên có một cái nghề mới: sản xuất nhựa vá săm. Lúc đầu thì làm nhựa để dán những cái đế dép bị bong như trên đã nói. Nhựa bình thường không ăn thua gì, đi vài tháng bong. Tôi cứ mày mò pha chế nhiều cách, cuối cùng được một loại nhựa "cực kỳ". Dán đế dép còn chắc thì vá săm xe đạp, xe máy có thể nói là vĩnh cửu. Sáng dậy, mở cửa ra đã thấy khách xếp hàng chai lọ đầy cả vỉa hè. Nhà tôi rót nhựa vào từng chai, khách trở lại lấy, tính tiền. Khách đông nghịt, khách ở tỉnh xa lấy từng can.

Sự thịnh vượng ấy kéo dài chỉ được hai năm. Đầu năm 1974, Công an Ba Đình lại đến khám nhà bắt người. Hàng họ, nhà cửa tan tác. Tôi bị giam ở Công an quận. Một hôm, có người đàn ông to béo, mặc áo va-rơi vào phòng giam bảo tôi: "Tôi ở trên Bộ Nội vụ, tôi muốn gặp anh". Người ta cho tôi ra và dẫn lên gác hai. Anh ta bảo: "Tôi đề nghị anh cho biết công thức nhựa vá săm của anh". Tôi đọc cho anh ta ghi.

Tất nhiên, đó là công thức một loại nhựa bình thường, không phải là nhựa đặc biệt. Có lẽ vì thế mà số phận tôi không thay đổi.

Tôi đệ đơn khiếu tố lên Viện Kiểm sát tối cao và sau ba tháng giam thì được tha. Trong bản QUYẾT ĐỊNH THA, TẠM THA in ty-pô, công an giao cho tôi, lúc đầu họ xóa chữ tha ở giữa. Tôi hỏi vì sao tôi chỉ được tạm tha, anh công an lại xóa tiếp chữ tạm cạnh đó, cuối cùng còn BẢN QUYẾT ĐỊNH (cách mỗi quãng) THA. Bản quyết định tha đề ngày 30-3-1974, không có số, do ông Nguyễn Khắc Linh ký, mục Can tội để trống. Đáng lý phải ghi "Không có tội", nhưng còn ba tháng tù. Nếu ghi tội gì cũng không được, vì tôi không có tội. Nên bỏ trống.

Năm mươi tuổi... Hai lần ngồi tù. Ra tù lần này, tôi không cảm thấy xấu hổ. Dạn dày rồi. Trải qua nhiều nhục nhã, bất công, quen cả với sự khinh bỉ, hằn học của những người có quyền. Và cũng đủ tỉnh táo để nhìn nhận nhân tình thế thái, cũng sẵn sàng để đón nhận những bất công mới. Gần ba năm tù mà vô tội! Oan uổng ấy qua rồi, nhưng may còn người, còn sống và sống thì còn phải làm ăn. Cái đau của nỗi oan lâu ngày cũng qua, nhưng có những định kiến, ác cảm với những người có của không ai cho qua, mà cứ tăng dần. Tôi nói sẵn sàng chờ đón những bất công mới, không ngoa đâu.

Một thời chúng ta rất căm ghét những người giàu, dù họ giàu có bằng lao động thực sự. Làm ăn phát đạt, nhưng chỉ được phát đạt đến một giới hạn nào đó thôi, quá là sinh sự. Giàu thì phải có giới hạn, một giới hạn nghiêm ngặt, nhưng nghèo khổ thì không có giới hạn, được phép xuống tận cùng. Ai đâu có biết rằng dân nghèo thì làm sao nước mạnh được?

Lần bắt giam thứ hai đơn giản lắm: thằng Chẩn làm ăn trúng thế này chắc phải có gian lậu. Và tống giam nó thì không khó, nó là phần tử có tiền án, tiền sự, dù bị oan đấy, nhưng hồ sơ vẫn "đã hai lần vào tù, có tiền án, tiền sự".

*

Sau hai lần tù oan, tôi định không làm gì nữa. Mở hàng nước, "phe" tem phiếu hoặc "chỉ trỏ" nhì nhằng. Hoặc rong chơi. Ở đời, rong chơi, ăn bám là kẻ giá áo, túi cơm lại thường được coi là thanh liêm, trong sạch. Còn làm ăn cật lực, ngày mười lăm, mười sáu tiếng lại bị phê là làm giàu, kẻ ghen ăn ghét ở vu oan, lại trở thành người có tội. Tôi vốn keo kiệt, tham lam, con mượn cái xe đạp cũng hẹn giờ; kỹ thuật không hở cho một ai, kể cả con cái, bỏ đồng tiền ra khỏi hầu bao cảm thấy mệt nhọc khổ sở lắm. Nhưng đó không phải là yếu tố cấu thành tội phạm.

Một hôm tôi gặp lại người bạn cũ chữa xe đạp ở phố Nguyễn Thái Học. Chúng tôi nói chuyện làm ăn, ông ta khuyên tôi nên đi chữa xe đạp. Tôi thấy được và mua ngay cái khuôn hấp lốp mà ông bạn muốn bán. Tôi về mở hàng hấp lốp chín. Đến lúc ấy mới biết mình mua phải cái khuôn tiết diện bé, rất khó làm. Tôi nghĩ mãi mới tìm ra cách lót thêm một vòng đệm. Không ngờ được cái khuôn vạn năng. Hấp và vá lốp được thì có lẽ làm hẳn một chiếc lốp mới cũng được. Nhựa dán của tôi tuyệt vời. Crếp sống ở bãi thải của Nhà máy cao-su rất nhiều. Còn tanh và vải?

Tôi xin nói lại: Tôi làm nghề cao-su từ hồi còn nhỏ, từng mổ xẻ nhiều loại lốp ô-tô, cấu tạo nó như thế nào tôi biết. Và đó là sự gợi ý có tính chất quyết định nhất: tanh và mành bóc từ lốp ô-tô. Nhưng khi làm phải hỏng tới vài chục chiếc lốp mới tìm ra được cách bóc thành từng tấm mành như bây giờ ta thấy. Chiếc đầu tiên tôi để mép gấp ra bên ngoài, vì như thế dễ làm. Chiếc lốp ra đời cùng đẹp lắm, tôi nhờ một ông xích-lô lắp vào đi hộ. Bơm thật căng. Không ngờ ông ấy đi được đến Kim Liên thì mành bật ra. Tanh ra tanh, lốp ra lốp, ông xích-lô cầm một nhúm ném toẹt vào nhà. Tôi không buồn, ngược lại, rất vui nữa đằng khác. Vì tôi biết nó hỏng cái gì! Như vậy gấp mép ra không được mà phải gấp vào, đúng là phải gấp vào trong.

Làm ra chiếc lốp không khó, nhưng đạt đến độ bền như lốp "Quyết Thắng" của tôi thời tám mươi, tám mốt đó thì tôi phải qua năm năm tìm kiếm pha chế. Cái nhà mươi mét vuông ở phố Nguyễn Thái Học chật quá, năm bảy lăm tôi mua một mảnh đất trong làng Ngọc Hà. Năm bảy sáu xin giấy phép, năm bảy bảy làm một ngôi nhà bốn gian, lợp ngói, tường con kiến.

Ở đây pha chế, tìm kiếm thật yên tĩnh.

Năm tám mốt, tám hai, tám ba, những năm lốp tôi bán rất chạy, khách cứ đùa tôi là "vua lốp". Mỗi năm sản xuất hai ngàn đôi cho Nhà nước.

Sau khi được tặng Huy chương đồng tại triển lãm Giảng Võ, báo chí động viên. Tiếng tăm, theo sau nó là tai họa, chữ tài liền với chữ tai. Giữa năm tám ba, tai họa ập xuống. Lại khám nhà. Lại niêm phong. Tôi bị bắt phải thao diễn kỹ thuật trong ba ngày trước hàng chục quan sát viên trong nghề. Không đưa bí quyết nghề nghiệp ra thì lốp không được như lốp đã bán, người ta kết tội là không phải dùng phế liệu mà dùng cao-su chính phẩm, vật tư Nhà nước quản lý, để sản xuất. Sẽ rũ tù. Muốn khỏi tội thì phải tung bí quyết nghề nghiệp ra. Tôi chọn cách thứ hai và cũng là cách trung thực nhất. Thế là những bí quyết phải tung ra giữa bàn dân thiên hạ, và ai đã lợi dụng dịp này để móc kỹ thuật, tôi biết cả.

Ngày 8-7-1983, lục soát, kê biên tài sản.

Ngày 25-7-1983, khởi tố vụ án và bắt giam Chẩn.

Ngày 27-8-1983, xử lý hành chính, đặc biệt thu nhà, tài sản, công cụ, nguyên liệu, bằng một quyết định do ông Nguyễn Đông ký sẵn. Vợ chồng con cái tôi tay không ra khỏi nhà. Tôi có tội xin được trừng trị bằng pháp luật. Nhưng một công dân dù có tội gì, thì họ cũng không thể chịu nổi hai hình phạt thi hành cùng một lúc được. Treo cổ thì thôi chém đầu, chứ chém đầu thì không còn cổ để treo.

Tôi lại không mệt mỏi gửi đơn khiếu nại đến nhiều cơ quan pháp luật và chính quyền. Tôi được phúc tra và xem xét lại. Viện Kiểm sát tối cao yêu cầu Hà Nội ra quyết định đình chỉ điều tra Nguyễn Văn Chẩn. Nhưng Sở Công an Hà Nội ra quyết định miễn tố. Miễn tố là có tội, nhưng miễn cho. Ai cũng biết chỉ có Viện Kiểm sát mới có quyền ra quyết định miễn tố, hay đình chỉ điều tra. Nhưng Sở Công an cứ ra. Tại sao lại làm thế, chả nhẽ Sở Công an Hà Nội không biết luật định tổ chức? Có lẽ Sở Công an mới trả lời được. Cuối cùng Viện Kiểm sát tối cao phải ra quyết định hủy bỏ quyết định miễn tố của Sở Công an Hà Nội và ra quyết định đình chỉ điều tra, thừa nhận tôi vô tội và yêu cầu Hà Nội trả lại tài sản để tôi sản xuất. Thế nhưng bên dưới vẫn "im lặng một cách đáng sợ”.

Rồi tôi nhận được thư trả lời của ông Phương Minh Nam đề ngày 16-12-1986 nói rằng việc Hà Nội thu nhà của ông bà là đúng đắn và từ nay không có cơ quan nào giải quyết đơn khiếu tố của ông bà nữa. Lại một cái thư được ký tên và đóng dấu sẵn. Thế là tôi hết quyền khiếu tố, không biết như thế có đúng luật khiếu tố không?

*

Năm nay tôi trên sáu mươi, tuổi Dần, Bính Dần, Bính biến vi tù, tử vi nói vậy. Nhà tôi ngoài cái bàn thờ tổ tiên có thêm một bàn thờ nữa để thần Công lý và Pháp luật. Mồng một, ngày rằm tháng nào tôi cũng cúng: lạy Thánh, lạy Thần, xin thánh thần phù hộ độ trì cho các ông quận, ông thành, ông công an, tài chính khỏe mạnh, sáng láng để làm việc cho đúng pháp luật, đừng bắt oan người dân vô tội: xin Pháp luật soi sáng mọi nhà, trừng trị những kẻ nhân danh cái thiện mà làm cái ác. Tôi tuy tính có keo kiệt, cầm đồng tiền đổ mổ hôi tay, nhưng cũng là người lao động cật lực. Nghĩ lại đời tôi nhiều gian truân quá, có lẽ do tôi ương ngạnh. Có người khuyên tôi "chạy", nhưng tôi không, cương quyết không, tôi không sai, việc gì phải "chạy".

Vừa tin ở Công lý, cũng vừa tiếc tiền, cả hai đều có trong tôi, mỗi bên một nửa. Có một bà quen biết, vừa được Z.30 trả nhà, mắng tôi mà tôi thấy không giận được: "Phải thì bác phải hơn em, bác sản xuất, em buôn bán, bác nhà nhỏ, em nhà to, nhưng bác là người keo kiệt (bác đừng giận); bác cậy bác phải; bác đi đằng trước, em hơi trái, em biết cái thân em phải lụy đường nào...".

Tôi đang là bị can của một vụ án, vụ Z.30. Đây là lời khai của bị can. Hôm nay bị can mới được nói về số phận của "cái kiến". Ai cho phép "cái kiến" quyền được nói? Tôi xin được quỳ xuống đất và xin được vái hai vái: một cho đồng chí N.V.L và một cho Báo Chí...

(Văn nghệ, 1987)

Nhà văn Trần Huy Quang (1943-2022) tại xã Quỳnh Minh, huyện Quỳnh Lưu, tỉnh Nghệ An. Ông tốt nghiệp khoa Sử Trường Đại học Tổng hợp Hà Nội. Trong những năm quân ngũ, Trần Huy Quang được giao phụ trách thanh niên xung phong, dạy văn hóa... Năm 1987, ông làm báo Văn Nghệ cho đến lúc nghỉ hưu năm 2008.

Giải thưởng văn học: Giải Nhì cuộc thi truyện ngắn tạp chí Văn nghệ Quân đội với truyện ngắn “Khe cò” (1980); Giải Nhất cuộc thi bút ký của báo Văn nghệ và Đài Tiếng nói Việt Nam (1986); Giải thưởng báo chí của Hội Nhà báo Việt Nam với “Lời khai của bị can” (1987); Tặng thưởng của Hội Nhà văn Việt Nam cho tiểu thuyết “Những cô gái Đồng Lộc" (1998); giải Nhì bút ký tạp chí Nhà văn cho Người lái đò trên hồ “Vực Mấu” (2008)…

×