Những bài báo rung động mở đầu thời kỳ “40 năm Đổi mới”

Cuộc “cởi trói” lịch sử về tư duy

Từng trực tiếp tham gia xây dựng và chỉ đạo thông tin trên mặt báo, và từng kinh qua những trọng trách như Trợ lý Tổng Bí thư, nhà báo Hà Đăng - nguyên Tổng Biên tập Báo Nhân Dân hồi tưởng về bước chuyển mình đầy quyết liệt thời điểm bấy giờ, mà ông cảm nhận rõ rệt một sự thay đổi trong không khí tác nghiệp của báo chí: Mạnh dạn hơn, trung thực hơn và đầy trách nhiệm.

“Viết bài về hoàn thiện khoán sản phẩm ở Thái Bình, xã luận về tam nông, tôi và anh em trong tòa soạn đều có cảm giác như được “cởi trói” khỏi những ràng buộc cũ kỹ. Viết báo phải khuyến khích phản ánh thực tiễn, dám nói thẳng những bất cập, dám đề xuất cái mới – tất nhiên vẫn trong khuôn khổ nguyên tắc của báo chí cách mạng” - ông kể.

Theo nhà báo Hà Đăng, sự “cởi trói” ấy là trải nghiệm chung của thế hệ nhà báo kỳ cựu như Hữu Thọ, Thái Duy, Nguyễn Khắc Viện… Với tinh thần đổi mới, họ có điều kiện tiếp cận thực tế sâu sát hơn, như chuyện “khoán chui”, khoán sản phẩm vốn là vấn đề rất nóng và phức tạp lúc bấy giờ. “Ngoài việc phản ánh hiện tượng đơn thuần về lĩnh vực tam nông, báo chí còn góp phần định hướng dư luận, thúc đẩy chính sách trong quá trình phát triển đất nước. Cách thể hiện bài viết cũng đổi khác: Sinh động hơn, cụ thể hơn và có chiều sâu hơn về phân tích chính sách, về vai trò của người nông dân như chủ thể thực sự trong sản xuất” - nguyên Tổng Biên tập Báo Nhân Dân khẳng định.

Tính đến dịp kỷ niệm 101 năm ngày Báo chí Cách mạng Việt Nam (21/6/2026), nhà báo Hà Đăng đã gắn bó với nghề gần 80 năm. Từ bài báo đầu tay “Tâm sự đồng bạc trong két sắt” viết năm 18 tuổi, đến tác phẩm để đời “Ba lần đuổi kịp trung nông” (1961) đã tạo tiếng vang lớn, từng được Bác Hồ khen ngợi là “một điển hình tốt”.

Trong loạt bài “10 tác phẩm báo chí kinh điển về đề tài tam nông trong 40 năm Đổi mới” gần đây, Báo NTNN đã đề cập bài viết “Hoàn thiện khoán sản phẩm ở Thái Bình” (Báo Nhân Dân, 1987) của nhà báo Hà Đăng. Đây cũng được xem là một trong những “viên gạch” đầu tiên góp phần xây dựng nên diện mạo của báo chí thời kỳ đầu Đổi mới, đặt nền móng cho dòng chảy của những trang viết dấn thân vì nông dân sau này.

Cùng chung mạch hồi ức, nhà báo, nhà văn Nguyễn Uyển – Nguyên Tổng Biên tập Báo Vĩnh Phú kể lại với phóng viên NTNN lần ông phỏng vấn Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh tại Nông trường Tam Đảo (Vĩnh Phú cũ): “Sau khi trò chuyện với bà con nông dân, Tổng Bí thư có nói về công lao lớn của đồng chí Kim Ngọc và cho rằng cần phải dựng tượng để tỏ lòng biết ơn những người như đồng chí Kim Ngọc. Bởi nhờ có “khoán chui” mà người nông dân mới thật sự mở mày mở mặt”.

Trực tiếp chứng kiến giai đoạn đầy sóng gió này, nhà báo Nguyễn Uyển bộc bạch chân thực về những rào cản gắt gao từ tư duy cũ. Từng kinh qua thời kỳ “khoán chui” và có cơ hội đi cùng đồng chí Kim Ngọc - người vô cùng sâu sát với người dân, nhà báo Nguyễn Uyển đã có nhiều bài viết, xã luận trên báo ca ngợi nông dân ở các huyện Vĩnh Tường, Yên Lạc, Bình Xuyên…

Nguyên Tổng Biên tập Báo Vĩnh Phú không tránh khỏi việc đối mặt với sự phản kháng dữ dội đến mức ông từng bị chính anh trai của vợ mình - ông Nguyễn Văn Ngạn, Phó Trưởng ban Nông nghiệp Trung ương lúc bấy giờ tới tận nhà nói như “tra khảo”: “Chú là nhà báo mà viết lách như vậy? Chống lại quan điểm của Đảng, ruộng đất, tư liệu sản xuất là của Nhà nước, của tập thể...”.

Đến khi nghe nhà báo Nguyễn Uyển lý giải về việc bám sát thực tiễn theo chỉ đạo của Tỉnh ủy, ông Ngạn đã phải thừa nhận: “Tất cả là Kim Ngọc, vì Kim Ngọc”. “Dù ‘khoán hộ’ khi ấy phải tạm dừng trên văn bản, nhưng nông dân vẫn âm thầm ‘làm chui’ vì năng suất cao hơn, nồi cơm gia đình đầy đặn hơn và có thêm thóc gạo tiếp ứng cho tiền phương” - nhà báo Nguyễn Uyển kể.

Đánh cược sự nghiệp, chọn đứng về phía “luống cày”

Với tinh thần “nhìn thẳng vào sự thật, nói rõ sự thật”, luồng gió mới từ "Những việc cần làm ngay" của Tổng Bí thư Nguyễn Văn Linh (tác giả N.V.L.) đã thôi thúc thế hệ cầm bút đồng loạt chọn đứng về phía “luống cày”, công khai nói thẳng, nói thật, vạch trần những bất công bóp nghẹt sức sản xuất ở nông thôn, trực diện phê phán hành vi quan liêu, vô trách nhiệm, tham nhũng, ức hiếp quần chúng của một bộ phận cán bộ có chức quyền.

Theo đó, báo chí giai đoạn 1987 - 1988 tiếp tục tiến thêm một bước dài khi thực sự trở thành “diễn đàn của nhân dân” – nơi những góc khuất được gọi tên để tìm ra lối thoát. Bên cạnh những tác phẩm của nhà báo gạo cội Hà Đăng, hay “Làng có chuyện” – câu chuyện có thật tại làng Quân Khê của nhà báo Nguyễn Uyển, đó còn là nỗi đau đến thắt lòng trong "Người đàn bà quỳ" của nhà văn Lê Văn Ba (bút danh Trần Khắc) đăng trên báo Văn Nghệ năm 1987. Hình ảnh bà Khang quỳ xuống để đấu tranh chống lại sự bất công của những "cường hào mới" đã trở thành biểu tượng đau xót về sự tha hóa quyền lực ở nông thôn.

Đề cập đến tác phẩm này, nhà báo Hữu Thọ từng thẳng thắn kể lại thời điểm ông là đại biểu Quốc hội khóa IX đã phát biểu công khai tại Hội trường Ba Ðình, biểu dương ba bài báo gồm: “Cái đêm hôm ấy… đêm gì?” của Phùng Gia Lộc, “Người đàn bà quỳ” của Lê Văn Ba và “Lời khai của bị can” của Trần Huy Quang để nói lên sự đóng góp của báo chí trong thời kỳ đổi mới, trong đấu tranh chống tiêu cực, tham nhũng.

Tiếng kêu xé lòng trong “Cái đêm hôm ấy... đêm gì?” (1988) của Phùng Gia Lộc đến nay vẫn vẹn nguyên sức nóng. Nhà báo Hồ Quang Lợi – nguyên Phó Chủ tịch Thường trực Hội Nhà báo Việt Nam nhận định: “Đó là những tác phẩm sâu sắc, mang chất văn chương nhưng không mất đi sự sắc bén của báo chí điều tra, kết hợp giữa sự thật và cảm xúc nghệ thuật. Người viết đã lăn xả vào cuộc sống, cảm được người nông dân nghĩ gì trên luống cày của mình để viết đúng, viết trúng những vấn đề bức thiết nhất”.

Theo ông Lợi, các cây bút Phùng Gia Lộc, Lê Văn Ba, Phan Quang, Thái Duy... đều hội tụ đủ sự trải nghiệm thực tế và tài năng. “Họ như nếm trải được những gì ở trong lòng đất và nhờ khả năng về ngôn ngữ cao nên đã viết ra những tác phẩm có độ rung cảm đến thế. Đặc biệt, để những bài báo gai góc ấy đến được với công chúng không thể thiếu vai trò của Tổng Biên tập “dám đăng”. Họ thậm chí đã phải đặt cược cả sự nghiệp, chịu trách nhiệm trước cấp trên và pháp luật. Đó là sự dấn thân cùng bản lĩnh, tinh thần “chiến đấu” của nhà báo vì lợi ích của nhân dân” - nhà báo Hồ Quang Lợi nhấn mạnh.

Ngoài những bút ký điều tra, báo chí ghi dấu ấn bởi những phân tích chính sách sắc sảo. Nhà báo Nguyễn Khắc Viện với bài “Mơ ước về nông thôn” (Báo Nhân Dân, 1988) đã thẳng thắn phê phán hệ thống quản lý nông nghiệp quan liêu: “Người nông dân bỗng nhiên trở thành một người làm thuê... Có cởi trói cho nông dân, có trả lại quyền làm chủ cho họ mới mong nông nghiệp phát triển”.

Ghi nhận những cống hiến của tác giả “Mơ ước về nông thôn”, nhà văn Nguyễn Khắc Phê trong bài “Nguyễn Khắc Viện – Người lao động không biết mệt mỏi” (Báo Tiền Phong, 2007), từng viết: “Nhiều điều "gay gắt" trong gần 30 bản kiến nghị của anh đã hiện diện trong đường lối của Đảng và Nhà nước ta, và đang dần trở thành hiện thực".

Đặc biệt là Thái Duy – nhà báo được mệnh danh "hăng hái xông pha trận mạc nhất" với hàng trăm bài báo gây tiếng vang như: “Bằng mọi giá bảo vệ khoán việc"; "Ủy viên bộ chính trị cũng làm chui"; Cơ chế mới, con người mới”; “Ngọn gió Hải Phòng”, “Phá thế độc canh ở Thái Bình"… Sau này, các tác phẩm ấy được tập hợp in thành cuốn sách tư liệu quý giá “Khoán chui hay là chết” (NXB Trẻ, 2013) - một pho sử liệu sống bằng báo chí về hành trình Đổi mới.

Trong đó, “Khoán chui hay là chết” của nhà báo Thái Duy được nhà báo Hồ Quang Lợi nhận định: “Là một trong những bài báo tác động mạnh mẽ nhất đến những chủ trương quan trọng trong sản xuất nông nghiệp, nông dân, nông thôn. Đồng thời, góp phần tháo gỡ nhiều vướng mắc cho người nông dân để họ được sống trên cánh đồng của mình”.

Với văn phong sắc sảo, không khoan nhượng, ông ghi lại bước chân quả cảm của hàng triệu nông dân – những người thực hiện đổi mới trước cả khi có chủ trương chính thức. Tâm thế của ông luôn nhất quán là đứng về phía sự thật và người dân. Câu nói nổi tiếng của nhà báo Thái Duy cho đến nay vẫn còn vang vọng: “Tôi mà viết văn thì dân khổ”.

Tiếp nối tinh thần ấy, những năm sau này, Báo NTNN ghi dấu ấn với loạt bài “Một hạt thóc 40 khoản đóng góp” (2007) - tác phẩm đoạt Giải Báo chí Quốc gia lần thứ 2 - với nội dung phản ánh khó khăn của nông dân, vừa chỉ rõ những nút thắt cơ chế cần tháo gỡ. Sự tiếp nối qua các thế hệ nhà báo cho thấy một dòng chảy không ngừng nghỉ của tinh thần phản biện, khẳng định sứ mệnh báo chí đồng hành cùng nông dân xuyên suốt 4 thập kỷ qua.

Nhìn lại công cuộc Đổi mới toàn diện đất nước từ Đại hội VI (1986) đến nay, hành trình 40 năm từ những trang báo về “khoán chui” đến những diễn đàn số hiện đại vẫn chung một nhịp đập: Đó là lòng dân. Chừng nào báo chí còn nói được tiếng nói của người nông dân trên “luống cày” của mình, chừng đó báo chí còn giữ vững được sứ mệnh thiêng liêng với dân tộc.

Tại Phiên họp thứ tư Ban Chỉ đạo tổng kết 40 năm Đổi mới, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm từng nhấn mạnh cần thống nhất nhận thức về bối cảnh mới đang mở ra kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc Việt Nam. Với tinh thần là nhìn thẳng vào sự thật, đánh giá chính xác kết quả đạt được, thẳng thắn, khách quan chỉ ra những hạn chế, khuyết điểm và nguyên nhân, nhất là những điểm nghẽn, nút thắt đối với sự phát phát triển của đất nước chưa được hoặc chậm được tháo gỡ, khắc phục; tiếp tục kiên định sự nghiệp đổi mới đất nước, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm lưu ý, việc tổng kết một số vấn đề lý luận và thực tiễn về công cuộc Đổi mới theo định hướng xã hội chủ nghĩa trong 40 năm qua ở Việt Nam là một công việc hệ trọng đối với công cuộc đổi mới, xây dựng và phát triển đất nước.

Với nhà báo Hà Đăng, các tác phẩm báo chí này là những dấu mốc quan trọng của nền Báo chí Cách mạng Việt Nam. Việc nhìn lại những dấu mốc này là hết sức cần thiết để báo chí hôm nay tự tin tiếp bước sứ mệnh của mình: Là tiếng nói của nhân dân, là lực lượng tiên phong trong công cuộc đổi mới và phát triển đất nước trong kỷ nguyên vươn mình.

Cùng chung nỗi niềm, nhà báo Nguyễn Uyển nhắn nhủ thêm: “Những bài báo kinh điển trong 40 năm Đổi mới chính là động lực để người làm báo thêm tự hào và phụng sự Tổ quốc. Dù nền báo chí trong tương lai phát triển thế nào đi chăng nữa, chúng ta đừng quên nhìn lại thời gian khó”.

×