80 năm ngành Nông nghiệp và Môi trường: Những vùng quê “thay da, đổi thịt” và mục tiêu xây dựng nông thôn hiện đại

Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới là một chủ trương đúng đắn, hợp lòng dân, vừa mang tính chiến lược, vừa có ý nghĩa nhân văn sâu sắc. Sau 15 năm triển khai, chúng ta có thể khẳng định, diện mạo nông thôn Việt Nam đã thay đổi căn bản, đời sống người dân được nâng lên rõ rệt; nhiều vùng quê trở thành những miền quê đáng sống, văn minh, hiện đại, đậm đà bản sắc dân tộc.

Những vùng quê nông thôn “thay da đổi thịt”

Là người gắn bó với Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, Nguyên Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và PTNT Hồ Xuân Hùng nhận thấy có sự thay đổi về hạ tầng, bộ mặt nông thôn rất rõ ràng.

Theo ông Hùng, trong những năm gần đây, đặc biệt từ khi Nghị quyết số 26-NQ/TW của Hội nghị Trung ương 7 khóa X, ban hành ngày 5/8/2008 về nông nghiệp, nông dân, nông thôn thì thay đổi trong nông nghiệp, nông thôn còn nhiều cái đổi mới hơn.

“Tôi đã đi về huyện Vũ Quang (Hà Tĩnh) - huyện biên giới miền núi đầu tiên của cả nước đạt chuẩn nông thôn mới. Đồng bào dân tộc miền núi nơi đây có cụm dân cư, nhà văn hoá làng, xã, đời sống kinh tế phát triển và gần như không còn hộ nghèo. Các xã vùng biên giới Tây Nam Bộ cũng thế” – ông Hùng nói.

Theo ông Hùng, từ khi có Nghị quyết 26 và đặc biệt là Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới đã tạo ra phong trào thi đua “Cả nước chung sức xây dựng nông thôn mới”, làm thay đổi hạ tầng, bộ mặt nông thôn rất rõ ràng. Từ miền xuôi đến miền ngược, từ Nam ra Bắc đời sống nông thôn tăng vọt cả về vật chất và tinh thần và giữ được bản sắc văn hoá dân tộc.

Bản Ven, xã Xuân Lương, tỉnh Bắc Ninh - nơi còn lưu giữ nguyên vẹn cảnh quan thiên nhiên xanh mát, bản sắc văn hóa dân tộc Cao Lan cùng những nếp nhà sàn truyền thống được công nhận là bản nông thôn mới kiểu mẫu. Nơi đây từng được biết đến là điểm du lịch cộng đồng OCOP tiêu biểu đầu tiên của tỉnh Bắc Giang trước đây.

Đến với bản Ven, du khách được trải nghiệm sinh hoạt cộng đồng, thưởng thức chè Bản Ven – sản phẩm OCOP 4 sao nổi tiếng với hương thơm dịu, vị đậm ngọt đặc trưng của vùng núi cao. Bên cạnh đó, thịt lợn gác bếp Cao Lan – một trong những sản phẩm nông sản chủ lực của tỉnh Bắc Ninh – được chế biến theo bí quyết truyền thống, mang đậm hương vị vùng cao.

Sự kết hợp giữa du lịch trải nghiệm, sản phẩm OCOP và nông sản đặc trưng đã tạo nên thương hiệu riêng cho Bản Ven, góp phần nâng cao thu nhập, xây dựng hình ảnh nông thôn mới gắn với du lịch sinh thái và bảo tồn văn hóa Cao Lan.

Ông Nguyễn Ngọc Toàn – Phó Chủ tịch Thường trực UBND xã Xuân Lương, tỉnh Bắc Ninh cho biết, xã Xuân Lương mới được thành lập trên cơ sơ hợp nhất 3 xã: Xuân Lương, Canh Nậu và Đồng Tiến. Xã có diện tích tự nhiên 99,67 km2, quy mô dân số là 19.157 người, đồng bào dân tộc thiểu số chiếm 54%.

Trước khi hợp nhất các xã, bằng nguồn vốn Nhà nước hỗ trợ và sự đóng góp của nhân dân xã Xuân Lương đã đạt chuẩn nông thôn mới cuối năm 2020. Bộ mặt nông thôn ở Xuân Lương thay đổi nhanh chóng khi hơn 80% tuyến đường giao thông nông thôn được cứng hóa, sạch đẹp, thuận tiện đi lại; 100% thôn, bản có nhà văn hóa đạt chuẩn; thu nhập bình quân đầu người đạt 43,28 triệu đồng/năm, tăng hơn 20 triệu đồng so với thời điểm bắt đầu chương trình.

Tỉnh Bắc Ninh trước khi hợp nhất với tỉnh Bắc Giang là 1 trong 12 tỉnh, thành được Thủ tướng Chính phủ công nhận hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới với 100% số xã đạt chuẩn nông thôn mới. Nhờ quá trình công nghiệp hoá, đô thị hoá gắn với xây dựng nông thôn mới, nhưng xã nông thôn mới ở Bắc Ninh khoác lên mình diện mạo mới, năng động và hiện đại hơn bao giờ hết.

Sau khi hợp nhất với tỉnh Bắc Giang, tính đến cuối tháng 9/2025, tỉnh Bắc Ninh mới có 51/66 xã đạt chuẩn nông thôn mới và 432 thôn đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu; có 773 sản phẩm OCOP được công nhận đạt hạng từ 3 sao trở lên.

Bộ mặt nông thôn thay đổi căn bản, toàn diện và mang dấu ấn lịch sử

Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến cuối tháng 6/2025, cả nước có 79,3% xã đạt chuẩn nông thôn mới (6.084/7.669 xã), 42,2% xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao, 12,3% xã đạt chuẩn nông thôn mới kiểu mẫu và 51% đơn vị cấp huyện đạt chuẩn hoặc hoàn thành nhiệm vụ xây dựng nông thôn mới. Đặc biệt, 12 tỉnh, thành phố đã được Thủ tướng Chính phủ công nhận hoàn thành chương trình.

Tổng nguồn lực huy động cho Chương trình xây dựng nông thôn mới đến tháng 5/2025 đạt khoảng 3,7 triệu tỷ đồng, trong đó vốn tín dụng chiếm 60,8%, ngân sách nhà nước 8,8%, và doanh nghiệp, người dân đóng góp 23,1%. Nhờ đó, hạ tầng kinh tế – xã hội ở nông thôn được đầu tư đồng bộ và mạnh mẽ: 98% số xã đạt tiêu chí thủy lợi, 96,5% đạt tiêu chí điện và gần 88% đạt tiêu chí giao thông.

Từ chỗ thu nhập bình quân khu vực nông thôn năm 2010 chỉ 12,8 triệu đồng, đến nay đã đạt 54 triệu đồng, dự kiến cuối năm 2025 là 58 triệu đồng, tăng hơn 4 lần. Bên cạnh đó, chương trình mỗi xã, phường, thị trấn một sản phẩm (OCOP) phát triển mạnh mẽ với hơn 16.500 sản phẩm được công nhận, góp phần khơi dậy tinh thần sáng tạo, khởi nghiệp và xây dựng thương hiệu nông sản Việt Nam.

Phát biểu tại hội nghị tổng kết 15 năm Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới, diễn ra ngày 22/6/2025, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính nhấn mạnh vai trò, vị trí, tầm quan trọng của nông nghiệp, nông dân, nông thôn.

Thủ tướng Phạm Minh Chính nêu rõ, nông nghiệp là trụ đỡ của nền kinh tế, chúng ta lấy nông dân làm trung tâm, nông nghiệp làm động lực, nông thôn là nền tảng. Đa số người dân Việt Nam ở nông thôn, số lao động làm việc trong khu vực nông nghiệp chiếm tỉ trọng lớn.

Thủ tướng yêu cầu các địa phương phát huy tinh thần tự lực, tự cường, đoàn kết và sáng tạo của người dân nông thôn; gắn xây dựng nông thôn mới với phát triển nông nghiệp sinh thái, kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn, kinh tế tri thức; thực hiện hiệu quả chuyển đổi số, phát triển nông thôn thông minh.

Đặc biệt, trong bối cảnh chuyển sang mô hình chính quyền hai cấp, Thủ tướng lưu ý: “Phải có cách tiếp cận mới, linh hoạt và phù hợp thực tiễn từng vùng, từng địa phương; bảo đảm không để ai bị bỏ lại phía sau trong quá trình phát triển nông thôn mới.”

Thủ tướng Chính phủ giao Bộ Nông nghiệp và Môi trường tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách; xây dựng bộ tiêu chí nông thôn mới giai đoạn 2026–2035 phù hợp với yêu cầu phát triển bền vững và xu thế hội nhập quốc tế; đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, đi đôi với tăng cường giám sát, kiểm tra, hướng dẫn thực hiện.

Theo Thủ tướng, giai đoạn tới, xây dựng nông thôn mới sẽ hướng tới mô hình “nông nghiệp sinh thái – nông thôn hiện đại – nông dân văn minh”, góp phần hiện thực hóa khát vọng phát triển đất nước phồn vinh, hạnh phúc.

Phó Chủ tịch Quốc hội Lê Minh Hoan cho rằng, bước sang giai đoạn phát triển mới, xây dựng nông thôn không thể chỉ dựa vào tiêu chí cứng, mà phải tạo ra không gian phát triển văn hóa, xã hội, cộng đồng, lấy người dân làm trung tâm của quá trình đổi mới.

“Xây dựng nông thôn mới với không gian cấp tỉnh, cấp xã rộng lớn hơn, phải có tiếp cận khác hơn. Cán bộ cấp cơ sở không chỉ dựa vào các tiêu chí cứng mà cần có sự sáng tạo dựa trên đặc điểm của mỗi địa phương” – ông Hoan nhấn mạnh.

Theo ông, điều quan trọng nhất trong giai đoạn tới niềm tin, sự chủ động, sự sẵn lòng thích ứng với sự thay đổi của người dân đã trở thành nguồn lực mạnh mẽ nhất. Xây dựng nông thôn mới không còn là chương trình của nhà nước mà đã thực sự là chương trình của nhân dân, do nhân dân và vì nhân dân.

Phó Chủ tịch Quốc hội cũng đề xuất hướng tích hợp hai chương trình mục tiêu – xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững – nhằm tăng hiệu quả sử dụng nguồn lực và hướng tới mục tiêu chung: “Xây dựng nông thôn không chỉ giàu có mà còn hạnh phúc. Giảm nghèo bền vững không chỉ là trao cần câu thay vì con cá, mà còn hướng dẫn cách câu, khơi dậy tinh thần tự lực, tự chủ, không bỏ cuộc.”

Ông Phương Đình Anh – Phó Chánh Văn phòng điều phối nông thôn mới Trung ương cho biết, Chương trình mục tiêu quốc gia xây dựng nông thôn mới trong giai đoạn tới (2026-2030) sẽ có ba cấp độ rõ ràng: xã đạt chuẩn nông thôn mới, xã đạt chuẩn nông thôn mới nâng cao và xã đạt chuẩn nông thôn mới hiện đại.

Trong bối cảnh thực hiện chính quyền hai cấp, ông Phương Đình Anh nhận định đây vừa là thuận lợi, vừa là thách thức: không gian phát triển rộng hơn giúp địa phương tạo vùng nguyên liệu lớn, phát triển sản phẩm OCOP quy mô vùng, nâng cao giá trị sản xuất; song đồng thời đòi hỏi đội ngũ cán bộ nông thôn mới phải được đào tạo, bồi dưỡng để thích ứng với mô hình quản lý mới.

Theo định hướng của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, đến năm 2030, thu nhập bình quân người dân nông thôn tăng ít nhất 2,5 lần so với năm 2020, 80% số xã đạt chuẩn nông thôn mới, trong đó 35% đạt chuẩn nâng cao, 10% đạt chuẩn hiện đại, không còn xã dưới 15 tiêu chí. Đến năm 2035, tỷ lệ này dự kiến đạt 90%, trong đó 25% xã đạt chuẩn nông thôn mới hiện đại.
Song song với đó, chương trình hướng tới chuyển đổi xanh, chuyển đổi số, phát triển nông thôn thông minh, kinh tế tuần hoàn, gắn kết giữa xây dựng nông thôn mới và giảm nghèo bền vững, đảm bảo không ai bị bỏ lại phía sau.

×