Đại biểu Quốc hội: Không biến đầu tư công là "chùm khế ngọt" để hợp thức hóa các khoản tiêu cực tham nhũng

"Điểm nghẽn" lớn nhất là quy trình thủ tục đầu tư còn phức tạp

Chiều 21/4, Quốc hội khóa XVI tiếp tục thảo luận ở Hội trường về Kế hoạch đầu tư công trung hạn giai đoạn 2026 - 2030; Kế hoạch tài chính 05 năm quốc gia giai đoạn 2026-2030; Kế hoạch vay, trả nợ công giai đoạn 2026 - 2030; Phê chuẩn quyết toán ngân sách nhà nước năm 2024.

Tại Hội trường, Đại biểu Nguyễn Duy Minh (Đà Nẵng) đã chỉ ra tồn tại một số hạn chế về sử dung nguồn vốn đầu tư.

Cụ thể, nguồn vốn đầu tư lớn, nhưng giải ngân chậm, khả năng hấp thụ vốn còn hạn chế, nhiều dự án kéo dài, điều chỉnh nhiều lần làm giảm hiệu quả đầu tư.

Hiện nay, một trong những điểm nghẽn lớn nhất là quy trình thủ tục đầu tư còn phức tạp, thiếu liên thông.

Thực tế, để triển khai một dự án đầu tư công phải đi qua nhiều bước, theo các luật khác nhau như Luật Đầu tư công, Luật Quy hoạch, Luật Đất đai, môi trường, xây dựng và đấu thầu, chưa liên thông dẫn đến thời gian chuẩn bị cho dự án thường kéo dài.

Quy trình này, gần như áp dụng giống nhau cho mọi dự án không phân biệt quy mô. Một dự án chỉ vài tỷ đồng nâng cấp cơ sở cũng phải thực hiện đầy đủ các bước như một dự án hàng trăm, hàng nghìn tỷ đồng.

“Có những công trình nhỏ nhưng mất 1 đến 2 năm để hoàn tất thủ tục, trong khi thi công chỉ mất vài tháng, làm chậm tiến độ, làm cho tăng chi phí và giảm hiệu quả đầu tư”, ông Minh phân tích.

Từ những khó khăn trên, ông Minh đề nghị Chính phủ: 

Một là, ưu tiên sửa đổi đồng bộ các luật liên quan trực tiếp đến đầu tư công trong năm 2026, theo hướng là thiết lập một quy trình thống nhất, liên thông, giảm tối đa các thủ tục trung gian và cho phép triển khai song song các bước cách phù hợp.

Hai là, tiếp tục cải cách thủ tục hành chính, đặc biệt là phân loại dự án theo quy mô và mức độ rủi ro. Đối với các dự án nhỏ cần đơn giản hóa quy trình, rút ngắn thủ tục, đồng thời đẩy mạnh phân cấp phân quyền cho địa phương đi đôi với cơ chế tăng cường kiểm tra giám sát.

Ba là, tiếp tục rà soát và kiên quyết đưa ra khỏi danh mục đối với các dự án mang tính chất giữ chỗ. Trên thực tế, có nhiều dự án ghi vốn ở nhiều kỳ kế hoạch đầu tư công trung hạn nhưng đến nay vẫn chưa giải phóng mặt bằng xong, người dân trong vùng dự án hàng chục năm sống trong điều kiện rất khó khăn và thiếu thốn về chỗ ở.

Đối với vấn đề nguồn nguyên vật liệu phục vụ các dự án đầu tư công như là đất, cát và đá, ông Minh cho rằng, theo quy định, tài nguyên khoáng sản thuộc sở hữu toàn dân do nhà nước quản lý.

Tuy nhiên, khi triển khai các dự án đầu tư công đều phải mua nguyên vật liệu qua cơ chế thị trường, tạo ra một vòng lặp chi phí theo bất lợi cho ngân sách.

“Nhà nước đang phải dùng ngân sách để mua lại chính tài nguyên của mình với giá cao”, ông Minh trình bày.

Theo ông Minh, nghịch lý này làm tăng tổng mức đầu tư, tình trạng khan hiếm vật liệu gây chậm tiến độ giải ngân, ảnh hưởng đến hệ số ICOR. Bên cạnh đó, giá nguyên vật liệu tăng cao cũng gây ảnh hưởng đến người dân khi có nhu cầu sửa chữa và xây dựng nhà ở.

Mặc dù, đã có quy hoạch về tài nguyên khoáng sản, trong đó có các mỏ vật liệu xây dựng, nhưng thực tế cho thấy cách tiếp cận vẫn mang tính xử lý tình thế, chưa trở thành một chiến lược chủ động phục vụ đầu tư công.

Nhiều trường hợp khi dự án triển khai mới bắt đầu tìm nguồn vật liệu, xin phép cấp mỏ, điều chỉnh quy hoạch. Khi thiếu thì tháo gỡ, khi vướng thì xử lý nhưng chưa thực sự có một sự chuẩn bị từ trước theo nhu cầu của từng dự án và từng vùng.

Từ thực tế này, ông Minh chỉ ra quy hoạch hiện nay mới chỉ dừng ở quản lý tài nguyên, chưa gắn chặt với quy hoạch và kế hoạch đầu tư công.

Để giải quyết vấn đề này, trong bối cảnh nhu cầu đầu tư rất lớn cho giai đoạn 2026-2030, ông Minh đề nghị Chính phủ xem xét một số giải pháp:

Một là, rà soát lại cơ chế đấu giá quyền khai thác khoáng sản và nghiên cứu quy định các mỏ khoáng sản dùng cho các dự án đầu tư công cũng thuộc đối tượng nhà nước thu hồi đất để khai thác vật liệu xây dựng.

Hai là, cần có cơ chế điều tiết giá hoặc là dự trữ chiến lược như cách làm đối với xăng dầu hay lương thực.

Ba là, hiệu quả sử dụng vốn trong bối cảnh chúng ta phải sử dụng cả vốn vay và vay nước ngoài. Khi dự án chậm tiến độ, kéo dài nhiều năm thì vốn không được đưa vào sử dụng hiệu quả, trong khi nghĩa vụ trả nợ vẫn phải phát sinh.

Như vậy, dự án phải trả chi phí cho nguồn vốn nhưng chưa tạo ra giá trị tương ứng cho nền kinh tế. Tình trạng này còn kéo dài sẽ ảnh hưởng đến kỷ luật tài chính và dư địa phát triển trong tương lai.

Do đó, ông Minh đề nghị đối với các dự án sử dụng vốn vay cần siết chặt kỷ luật đầu tư, lựa chọn kỹ lưỡng dự án, rút ngắn thời gian để triển khai để giảm chi phí vay và nâng cao hiệu quả sử dụng vốn vay.

Quy định rõ trách nhiệm cá nhân quyết định chủ trương đầu tư

Cũng góp ý tại Hội trường, Đại biểu Lê Hữu Trí (Khánh Hòa) cho biết, dự thảo nghị quyết dự kiến bố trí 254.000 tỷ đồng vốn đầu tư công trung hạn từ nguồn ngân sách nhà nước trung ương giai đoạn 2026 - 2030 để thực hiện 5 chương trình mục tiêu quốc gia.

Ông Trí kiến nghị: Thứ nhất, đề nghị Chính phủ vẫn phải tiếp tục rà soát, kiên quyết loại bỏ những dự án chưa thực sự cần thiết, cấp bách, kém hiệu quả, chưa bảo đảm thủ tục đầu tư theo quy định, để ưu tiên vốn cho các dự án trọng điểm, cấp bách, tạo động lực cho phát triển nhanh và bền vững của đất nước.

Thứ hai, Chính phủ và các địa phương phải thực hiện đồng bộ, quyết liệt trong đổi mới tư duy và hành động. Xóa bỏ triệt để cơ chế xin - cho và biến đầu tư công là "chùm khế ngọt" đã và đang là hình tượng phổ biến, sinh động của tiêu cực, tham nhũng.

Thứ ba, việc giảm tối thiểu 30% số lượng dự án so với giai đoạn 2021 - 2025 là cần thiết. Tuy nhiên, quan trọng là sử dụng mỗi đồng vốn đầu tư công phải đạt hiệu quả kinh tế - xã hội.

Vì vậy, nếu dự án đầu tư chưa hiện rõ chủ trương, hiệu quả đầu tư thì cũng phải kiên quyết cắt, nhưng cũng phải làm rõ trách nhiệm người đề xuất hoặc quyết định chủ trương đầu tư dự án. Cũng không nên đánh đổi sự tăng trưởng bằng mọi giá để chấp thuận các dự án không rõ mục tiêu, kém hiệu quả.

Thứ tư, cần phải đánh giá tính hiệu quả của dự án công trình từ khâu thẩm định, quyết định chủ trương đầu tư, chứ không chờ bố trí vốn rồi giữa kỳ mới đánh giá tổng thể để điều chỉnh cơ cấu vốn.

"Quy định rõ trách nhiệm cá nhân người quyết định chủ trương đầu tư và người thẩm định dự án đưa vào kế hoạch bố trí vốn ngay từ khâu này", ông Trí đề xuất.

Đồng thời, phải có cơ chế giám sát từ xa, từ sớm, xác định rõ trách nhiệm và xử lý trách nhiệm nghiêm minh trong việc lựa chọn tư vấn khảo sát, thiết kế, lập dự toán, phê duyệt dự toán và nhà thầu thi công.

Theo ông Trí, đây là mảnh đất màu mỡ để nâng khống khối lượng, áp sai định mức, đơn giá, đẩy giá vốn dự án công trình lên cao so với thực tế giá trị thực của công trình để hợp thức hóa các khoản tiêu cực tham nhũng. Do vậy, cơ chế quản trị đầu tư công quốc gia phải cần siết chặt và không để khoảng trống pháp lý về trách nhiệm ở các khâu này.

"Nếu chúng ta để khi xảy ra sai phạm rồi qua thanh tra, kiểm tra, kiểm toán mới phát hiện thì vừa mất cán bộ, vừa mất đủ thứ và trên thực tế cũng không thể thanh tra, kiểm tra, kiểm toán hết tất cả các dự án công trình", đại biểu nói.

×