NGUYỄN QUANG VĂN (Tập hợp từ các sử, sách viết về Tây Ninh, từ triều Nguyễn đến nay)
Thứ sáu, ngày 21/03/2025 10:25 GMT+7
Bình luận
0
Mỗi dinh đều đặt các chức lưu thủ, cai bạ, ký lục và các cơ, đội thuyền thuỷ bộ tinh binh và thuộc binh…”. Đất Tây Ninh lúc ấy thuộc huyện Tân Bình.
Đến năm 1757, việc xác lập địa giới vùng đất mới (Nam bộ ngày nay) cơ bản đã xong. Người Việt từ các miền xuôi lên vùng Tây Ninh khai hoang lập ấp ngày càng nhiều, nhất là sau khi quân đội nhà Tây Sơn đánh đuổi quân Nguyễn Ánh, chiến tranh liên miên khắp các dinh, trấn miền đồng bằng Gia Định.
Tháng 10 mùa đông năm Kỷ Hợi (1799), sau khi khôi phục được hầu hết đất Gia Định, Nguyễn Ánh cho sắp xếp lại các đơn vị hành chính và quốc phòng, thành lập đạo Quang Phong trên địa bàn Tây Ninh nay, thuộc dinh Phiên Trấn.
Đạo sở đặt tại thôn Cẩm Giang. Một số thôn cũng được thành lập như: Cẩm Giang Tây, Thạnh Đức, Thanh Phước, Bình Phú, Bình Tịnh (nay là An Tịnh). Đó chính là tổ chức hành chính đầu tiên có trên địa bàn Tây Ninh.
Đạo là một đơn vị hành chính khá đặc biệt và không bắt buộc (phải có) trong hệ thống hành chính thời nhà Nguyễn.
Đứng đầu đạo là Quản đạo, có trách nhiệm chủ yếu là việc coi giữ an ninh quốc phòng. Vì thế sau khi lên ngôi vua, các thôn của đạo Quang Phong đều được đặt thuộc tổng Bình Cách, huyện Thuận An, phủ Tân Bình. Lúc này, phủ Gia Định đã trở thành trấn Phiên An quản một phủ, bốn huyện và tám tổng.
Bản đồ An Nam đại quốc hoạ đồ của giám mục Jean Louis Taberd vẽ năm 1838 có đạo Quang Phong và Núi Chiêng (Bà Đen, tỉnh Tây Ninh ngày nay).
Mùa xuân năm Minh Mạng thứ 17 (1836), triều đình mở cuộc kinh lý Nam kỳ do hai quan khâm sai đại thần là Trương Đăng Quế và Trương Minh Giảng phụ trách.
Một trong hai mục tiêu của kinh lý này là đo đạc ruộng đất đã khai phá trên toàn miền đất mới. Mùa thu năm ấy (1836), căn cứ kết quả kinh lý mà triều đình cho lập phủ Tây Ninh. Phủ nằm về phía Tây Bắc thành Gia Định.
Phía Bắc giáp ranh giới Chân Lạp. Phía Nam đến giáp huyện Bình Dương phủ Tân Bình và huyện Cửu An, phủ Tân An. Phía Đông đến ranh giới huyện Bình Long, phủ Tân Bình. Phía Tây đến ranh giới nước Chân Lạp.
Phủ Tây Ninh có hai huyện Tân Ninh và Quang Hoá. Phủ lỵ đặt tại TP Tây Ninh hiện nay, đến năm 1838 cho xây thành phủ tại vị trí Bộ Chỉ huy Quân sự tỉnh ngày nay. Phủ kiêm lý (trực tiếp cai quản) huyện Tân Ninh. Thành huyện Quang Hoá đặt tại thôn Cẩm Giang, trên vị trí bảo Quang Hoá cũ (có từ năm 1824).
Ở chi tiết này, cả tác giả sách “Đại Nam nhất thống chí” và tác giả Nguyễn Đình Tư (bài Tây Ninh xưa và nay, Tạp chí Xưa Nay số 96, năm 2001) đều bị lầm lẫn. Đó là chi tiết: “huyện Quang Hoá ở về phía Tây Bắc phủ cách 29 dặm (khoảng 16 km)”. Cự ly thì đúng nhưng hướng thì sai. Thực tế huyện Quang Hoá (Cẩm Giang hiện nay) nằm ở hướng ngược lại, tức phía Đông Nam của phủ.
Thời Pháp thuộc, sau hoà ước Nhâm Tuất (1862), ngày 12.8 chính quyền thực dân lập lại phủ Tây Ninh. Phủ gồm 3 huyện: Tân Ninh, Quang Hoá, Bình Long.
Trước đó Bình Long thuộc phủ Tân Bình. Huyện Tân Ninh gồm 3 tổng: Hoà Ninh, Hàm Ninh, Mỹ Ninh với 27 làng. Huyện Quang Hoá gồm 2 tổng: Triêm Hoá, Giai Hoá với 26 làng. Ngày 3.2.1866, chính quyền Pháp giải thể 2 huyện Tân Ninh, Quang Hoá để lập hai Sở Thanh tra Tây Ninh và Quang Hoá. Huyện Bình Long đã giải thể và nhập về Sở Thanh tra Sài Gòn.
16.8.1867, Sở Thanh tra Quang Hoá đổi thành Sở Thanh tra Trảng Bàng. Bộ máy cai trị cũng được chuyển tới làng Gia Lộc.
5.6.1871, Sở TT Trảng Bàng bị giải thể, nhập với Sở Thanh tra Tây Ninh, trở thành một đơn vị hành chính mới có tên là hạt Tham biện Tây Ninh.
Đến ngày 20.12.1899, toàn quyền Đông Dương ban hành nghị định, kể từ ngày 1.1.1900, các hạt Tham biện ở Nam kỳ đều đổi thành tỉnh. Đơn vị hành chính tỉnh Tây Ninh xuất hiện từ đó đến ngày nay (theo Vương Công Đức trong “Trảng Bàng phương chí”. Còn theo Nguyễn Đình Tư, ông lại viết các Sở Thanh tra là Hạt Thanh tra; và Hạt Tham biện là Sở Tham biện).
Năm 1903, Pháp cho thành lập quận Trảng Bàng gồm 4 tổng: Hàm Ninh Hạ (6 làng), Mỹ Ninh (5 làng), Triêm Hoá (5 làng) và Giai Hoá (6 làng).
Đến năm 1930, lại lập thêm quận Thái Bình gồm 7 tổng Hoà Ninh (9 làng), Hàm Ninh Thượng (4 làng), Giai Hoá (6 làng) chuyển từ quận Trảng Bàng qua, Khán Xuyên (5 làng), Bang Chrum (2 làng); Tabel Jul (3 làng) và Chơn Bà Đen (4 làng). Năm 1942, quận Thái Bình đổi tên là Châu Thành.
Năm 1948, chính quyền lập thêm quận Gò Dầu Hạ, sau đó giải thể (9.1954), rồi lập lại (3.1955). Cho đến tháng 1.1957, các đơn vị hành chính tỉnh Tây Ninh gồm 3 quận: Châu Thành (6 tổng, 29 xã), Gò Dầu Hạ (có 3 tổng, 16 xã), Trảng Bàng (1 tổng, 7 xã).
Đến tháng 4.1959 lại chia quận Châu Thành làm hai quận: Phước Ninh và Phú Khương. Tháng 5.1959, đổi tên quận Gò Dầu Hạ và Trảng Bàng thành hai quận mới Hiếu Thiện và Khiêm Hanh. Tháng 7.1961 tách quận Khiêm Hanh, lập thêm quận Phú Đức.
Đến tháng 10.1963, tách quận Phú Đức (Trảng Bàng) về tỉnh Hậu Nghĩa, đổi lại tên cũ Trảng Bàng. Năm 1965 xoá bỏ cấp tổng; tới trước năm 1975, Tây Ninh còn 45 xã thuộc 4 quận: Hiếu Thiện, Khiêm Hanh, Phú Khương và Phước Ninh.
Về phía chính quyền cách mạng, kể từ sau Nam bộ kháng chiến ngày 23.9.1945 chính quyền cách mạng (vẫn tồn tại song song với các chính quyền thân Pháp, Mỹ) đã bãi bỏ cấp quận, cấp tổng. Về quy mô vùng, miền thì năm 1951, Xứ uỷ Nam bộ cho sáp nhập một số huyện của tỉnh Gia Định và Chợ Lớn vào Tây Ninh thành tỉnh Gia Định Ninh.
Thành phố Tây Ninh, tỉnh Tây Ninh hôm nay.
Tháng 5.1951, huyện căn cứ địa Dương Minh Châu được thành lập gồm 5 xã, với dân số khoảng 10.000 người.
Năm 1950, thị xã Tây Ninh được thành lập trên cơ sở các xã khu vực tỉnh lỵ. Một số xã ở các huyện Trảng Bàng, Châu Thành cũng được nhập thành liên xã như: Đôn Thuận Lợi (từ Đôn Thuận và Thuận Lợi), Hảo Đước, Hoà Hội, Thái Bình thành xã Đước Hoà Bình.
Tháng 10.1954, Liên khu uỷ miền Đông lại quyết định tách Tây Ninh trở lại theo ranh giới cũ.
Năm 1956, khu vực các xã vùng Toà thánh Tây Ninh có đông chức sắc tín đồ đạo Cao Đài được thành lập huyện gọi là huyện Toà Thánh; có lúc huyện này sáp nhập với huyện Dương Minh Châu nhưng đến tháng 3.1961 lại tách ra, chính thức thành lập huyện Toà Thánh gồm 4 xã: Trường Hoà, Ninh Thạnh, Long Thành và Hiệp Ninh.
Cũng năm 1961, Ban Cán sự Bến Cầu được thành lập và đến đầu năm 1962, chính thức có thêm huyện Bến Cầu. Và huyện Gò Dầu thì tách khỏi Trảng Bàng.
Kể từ đây, chính quyền cách mạng có 5 huyện, một thị xã gồm: Trảng Bàng, Gò Dầu, Bến Cầu, Dương Minh Châu, Toà Thánh và thị xã Tây Ninh. Đến tháng 6.1972, huyện Tân Biên được thành lập gồm 5 xã: Hoà Hiệp, Sóc Thiết, Mỏ Công, Kà Tum và Tân Hưng.
Sau 30.4.1975, bộ máy hành chính tỉnh Tây Ninh được sắp xếp lại. Huyện Toà Thánh lấy tên theo tên quận cũ là huyện Phú Khương, đến 14.3.1979 lại đổi tên thành Hoà Thành. Toàn tỉnh có một thị xã và 7 huyện, 68 xã phường, thị trấn. Đến 13.5.1989 huyện mới Tân Châu được thành lập (tách ra từ 2 huyện Tân Biên và Dương Minh Châu).
Năm 2016, Tây Ninh tiếp tục xây dựng và khi cần thiết lập thêm các xã mới. Đến nay đã có một thành phố (đô thị loại 3), 8 huyện trong đó có 6 thị trấn (đô thị loại 5) và hai thị trấn vừa được công nhận đô thị loại 4 làm tiền đề để nâng cấp hai huyện lên thị xã. Tiến trình biến động các đơn vị hành chính, cụ thể hơn khi có dịp sẽ xin trở lại.
Tại ĐHĐCĐ 2026, Chủ tịch Phạm Nhật Vượng gây chú ý khi chia sẻ nhịp sống giản dị và quan niệm về “quốc gia giàu có”. Cùng lúc, Vingroup đặt mục tiêu tăng trưởng mạnh, nhưng tiếp tục không chia cổ tức để dồn lực đầu tư.
Chia sẻ
Bạn có thể tự tay làm heo quay giòn bì chuẩn vị ngay tại nhà mà không cần lò nướng chuyên dụng hay nguyên liệu cầu kỳ, còn vô cùng đơn giản.
Chia sẻ
Thuốc lá lậu làm thất thu ngân sách nhà nước từ 5.000 đến 6.000 tỷ đồng mỗi năm và xu hướng này còn gia tăng. Trong khi đó, mức xử phạt hiện nay đối với hành vi buôn bán thuốc lá nhập lậu từ 1-3 triệu đồng là quá thấp, chưa đủ sức răn đe.
Chia sẻ
Nơi vùng đất lưu đày xa xôi ở Bắc Phi, cuộc đời của Hàm Nghi lặng lẽ trôi qua trong nỗi nhớ quê hương da diết, bên cạnh chỉ còn một người Việt trung thành hầu cận. Câu chuyện không chỉ hé lộ những năm tháng cô quạnh của vị vua yêu nước, mà còn khắc họa nỗi đau mất nước và khát vọng trở về chưa bao giờ nguôi trong trái tim ông.
Chia sẻ
Trung tâm Đổi mới sáng tạo và Chuyển đổi số, tỉnh Hưng Yên đang triển khai các lớp tập huấn chuyển giao tiến bộ khoa học công nghệ cho nông dân trên địa bàn tỉnh (gồm địa phận Thái Bình trước đây). Các lớp tập huấn kỹ thuật tập trung vào các loại cây đặc sản, cây trồng, vật nuôi chủ lực như cây vải trứng, chuối tiêu hồng...
Chia sẻ
Năm 2026, lịch nghỉ Giỗ tổ Hùng Vương kéo dài 2–3 ngày và ngày 30/4 – 1/5 nghỉ từ 2 đến 4 ngày, thậm chí có nơi linh hoạt dạy trực tuyến hoặc điều chỉnh kế hoạch học tập để ghép thành kỳ nghỉ 9 ngày liên tiếp.
Chia sẻ
Bộ trưởng Lâm Thị Phương Thanh cho biết, hiện nay Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đang phối hợp với Bộ Tài chính và các cơ quan có liên quan để xác định rõ cơ cấu của 2% ngân sách nhà nước cho văn hóa. Đảm bảo để việc chi cho văn hóa đúng mục tiêu và đúng ưu tiên trọng tâm.
Chia sẻ
Góp mặt trong đại nhạc hội “Âm vang Tổ quốc” sẽ diễn ra tối 28/4 tại Sân vận động Quốc gia Mỹ Đình (Hà Nội), nữ ca sĩ Hòa Minzy không giấu được niềm tự hào khi trở thành mắt xích kết nối giữa các thế hệ nghệ sĩ, cùng khơi dậy niềm tự hào dân tộc trong kỷ nguyên mới.
Chia sẻ
Doanh nghiệp Nhật phát minh bột tempura đầu tiên trên thế giới - Showa Sangyo, vừa đưa vào vận hành một nhà máy tại TP.HCM. Nhà máy có vốn đầu tư 21 triệu USD, đặt tại phường Tân Phước, TP.HCM.
Chia sẻ
Tại ĐHĐCĐ 2026, đề xuất Vingroup thực hiện “siêu dự án 1.000 năm” quy hoạch toàn lãnh thổ gây chú ý. Chủ tịch Phạm Nhật Vượng khẳng định đây là nhiệm vụ của Nhà nước, đồng thời làm rõ định hướng chiến lược và các lĩnh vực tập đoàn không tham gia.
Chia sẻ
Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh Lê Xuân Lợi vừa ký Công văn số 3734/UBND-KTN yêu cầu các sở, cơ quan, đơn vị, địa phương liên quan triển khai phương án tháo dỡ, hoàn trả các công trình thuỷ lợi liên quan đến dự án Cảng hàng không quốc tế Gia Bình. Theo đó, sẽ có 9 công trình trạm bơm và 6 kênh tiêu thủy lợi phải tháo dỡ để nhường mặt bằng thi công dự án.
Chia sẻ
Trên trang facebook cá nhân, Nguyễn Đức Anh vừa chia sẻ nỗi mất mát khi bà nội mình qua đời. Rất nhiều đồng nghiệp, bạn bè, NHM đã vào chia buồn cùng trung vệ thuộc biên chế SHB Đà Nẵng.
Chia sẻ
Đà Nẵng xây dựng "Tộc văn hoá" bao gồm tiêu chí tộc họ đoàn kết giúp đỡ nhau phát triển kinh tế; tộc họ vận động con cháu chấp hành tốt đường lối, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước...Việc xây dựng, nhân rộng mô hình "Tộc văn hóa" thực hiện trong năm 2026 trong bối cảnh thực hiện chủ trương sắp xếp thôn, sáp nhập tổ dân phố.
Chia sẻ
Lộ trình chuyển gần như toàn bộ chuyến bay quốc tế từ Tân Sơn Nhất sang Long Thành từ năm 2027 không chỉ là bài toán hạ tầng mà còn là bước ngoặt tái định hình thị trường hàng không phía Nam, từ mạng bay, chi phí khai thác đến trải nghiệm hành khách.
Chia sẻ
Theo đại biểu Quốc hội Nguyễn Phạm Duy Trang, Bí thư T.Ư Đoàn, cần tập trung vào phát triển văn hóa gắn với thế hệ trẻ bởi nếu thiếu nền tảng về nhận thức văn hóa, đạo đức và bản lĩnh cá nhân thì sự phát triển sẽ thiếu bền vững, tiềm ẩn hệ lụy xã hội.
Chia sẻ
Sở Y tế Hà Nội cho biết, trong thời gian tới sẽ tăng cường công tác giám sát, thanh tra, kiểm tra việc chấp hành quy định pháp luật về giá; xử lý nghiêm các hành vi vi phạm như không niêm yết giá, bán không đúng giá niêm yết, kinh doanh thuốc không rõ nguồn gốc…
Chia sẻ
Họa sĩ trẻ Nguyễn Duy Hưng đang tạo dấu ấn với bộ truyện tranh “Ếch Ộp” nhờ phong cách đen - trắng tối giản nhưng đầy sức hút. Không chạy theo kỹ thuật cầu kỳ, anh chinh phục độc giả bằng lối kể chuyện riêng biệt, qua đó khẳng định dấu ấn cá nhân sau hành trình gần 10 năm bền bỉ.
Chia sẻ
Tinh Khánh Hòa (gồm địa phận Ninh Thuận trước đây) hội tụ đầy đủ các yếu tố "vàng": cảnh quan thiên nhiên tuyệt đẹp, di sản văn hóa phong phú, hạ tầng du lịch hiện đại và kinh nghiệm tổ chức thành công nhiều cuộc thi nhiếp ảnh quy mô lớn.
Chia sẻ
Việt Nam dự kiến xây dựng sân bay đầu tiên hoàn toàn trên mặt nước, mở ra hướng phát triển hạ tầng hàng không mới lạ và táo bạo. Trên thế giới, nhiều công trình tương tự đã trở thành biểu tượng kỹ thuật hiện đại, cho thấy tiềm năng lớn nhưng cũng đi kèm không ít thách thức về chi phí và kỹ thuật.
Chia sẻ
Ghi nhận của PV Dân Việt cho thấy, đoạn xây dựng đường sắt đô thị (metro) số 5, đoạn Văn Cao - Hòa Lạc xảy ra xung đột, trùng nhiều hạng mục công trình (theo bản vẽ thiết kế đã được duyệt) khi giao cắt với dự án đầu tư xây dựng đường Vành đai 1, đoạn Hoàng Cầu - Voi Phục, tại nút giao Nguyễn Chí Thanh thường xuyên xảy ra tình trạng ùn tắc giao thông thời gian vừa qua.
Chia sẻ
Trong 1 buổi sáng, xã Trà Linh, TP Đà Nẵng ghi nhận liên tiếp 4 trận động đất, địa phương chưa ghi nhận thiệt hại, tình hình đời sống người dân vẫn ổn định.
Chia sẻ
Trong vụ án Công ty Hoàng Dân ở Ninh Bình trúng thầu sai quy định, Tòa đã nhận được kháng cáo của 3 bị cáo, tòa chưa nhận được kháng cáo của cựu Thứ trưởng Hoàng Văn Thắng - người bị tuyên phạt 4 năm tù về tội Nhận hối lộ.
Chia sẻ
Đang đi du lịch cùng bạn bè, người đàn ông 60 tuổi quốc tịch Hàn Quốc bất ngờ đau ngực, ngã quỵ và ngưng tim ngưng thở, được cứu sống nhờ sự can thiệp của ê-kíp bác sĩ Việt Nam.
Chia sẻ
Ngày 21/4/2026 tại Hà Nội, Đại hội đồng cổ đông thường niên năm 2026 của Công ty Cổ phần Phát triển Nông nghiệp Hòa Phát (HPA) thông qua kế hoạch doanh thu 7.200 tỷ đồng và lợi nhuận sau thuế 1.005 tỷ đồng cho năm 2026. Quý I/2026, HPA ghi nhận lợi nhuận sau thuế 345 tỷ đồng, hoàn thành 34,3% kế hoạch lợi nhuận năm, tương đương 25,2% kế hoạch doanh thu năm. HPA dự kiến chi trả cổ tức tiền mặt tổng cộng 36% trong năm 2026. Trong đó có 21% còn lại của năm 2025 và dự kiến tạm ứng 15% cổ tức của năm 2026.
Chia sẻ
Sau hành trình tranh tài kéo dài 5 tháng với sự góp mặt của 40 đội thi đến từ 25 trường đại học trên toàn quốc, Cuộc thi Giải quyết Tình huống Kinh doanh HSBC đã khép lại với chiến thắng thuộc về đội thi đến từ Trường Đại học Ngoại thương Hà Nội.
Chia sẻ
Nếu trồng cây lộc vừng sai cách hoặc đặt không đúng vị trí, nhiều gia đình có thể gặp phải những bất tiện không đáng có trong sinh hoạt hàng ngày.
Chia sẻ
Dự án cảng Mỹ Thủy 15.000 tỷ đồng vướng mặt bằng, UBND tỉnh Quảng Trị lập tức cử cán bộ giỏi của tỉnh hỗ trợ xã để giải phóng mặt bằng.
Chia sẻ
Hãng tàu CMA – CGM (Pháp) dự kiến chọn cảng Gemalink làm trung tâm trung chuyển, dịch chuyển hàng từ Singapore, Malaysia về Cái Mép, thúc đẩy Cái Mép – Thị Vải thành trung tâm hàng đầu khu vực.
Chia sẻ
Một tàu cá ở Huế chuẩn bị ra khơi thì bị cháy rụi trong đêm. Vụ hỏa hoạn không gây thiệt hại về người nhưng khiến phương tiện gần như bị thiêu rụi hoàn toàn.
Chia sẻ
Hoàng Đức Huy cho người phụ nữ vay số tiền 20 triệu đồng với lãi suất “cắt cổ”, người vay phải trả hơn 400 triệu đồng, Huy bị cảnh sát khởi tố bắt giam.
Chia sẻ
Thời sự 
Thế giới 
Nhà nông 
Hội và Cuộc sống 
Đại đoàn kết dân tộc 
Kinh tế 
Thể thao 
Văn hóa - Giải trí 
Xã hội 
Bạn đọc 
Nhà đất 
Media 
Chuyển động Sài Gòn 
Pháp luật 
Dân Việt trò chuyện 
Gia đình 
Đông Tây - Kim Cổ 
Khoa học Công nghệ 
Radio Nông dân 
Doanh nghiệp 
Đăng nhập
