49 cán bộ xã phục vụ hơn 66.000 dân: “Thủ tục đơn giản hơn nhưng cán bộ cơ sở chịu áp lực lớn hơn”

Sau gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, báo cáo "Đánh giá nhanh thực trạng cung ứng dịch vụ công trong bối cảnh chính quyền địa phương 2 cấp" khảo sát trên gần 5.000 người dân và nghiên cứu thực tế tại Bắc Ninh, Hưng Yên cho thấy nhiều tín hiệu tích cực trong cung ứng dịch vụ công. Để kịp phục vụ người dân tại cơ sở, áp lực lớn đang dồn xuống cấp xã.

Báo cáo do Học viện Chính trị quốc gia Hồ Chí Minh phối hợp với MDRI (Mekong Development Research Institute - Viện Nghiên cứu Phát triển Mekong) thực hiện. Theo báo cáo, người dân nhìn chung ủng hộ việc tinh gọn bộ máy, đặc biệt là việc bỏ cấp huyện. Đây cũng là kịch bản được đánh giá cải thiện mạnh nhất đối với dịch vụ hành chính công và khả năng liên hệ với chính quyền.

Một phó chủ tịch phường dẫn chứng thực tế, phòng Văn hóa - Xã hội chỉ có khoảng 12 người nhưng phải đảm đương khối lượng công việc tương đương 6 sở, ngành cấp tỉnh. Trong khi đó, phòng Kinh tế phải xử lý khối lượng nhiệm vụ tương tự 4 sở, ngành. Tại một phường ở Bắc Ninh, 49 cán bộ đang phục vụ hơn 66.000 dân, tương đương mỗi người phụ trách khoảng 1.347 dân...

PV Dân Việt đã có cuộc trao đổi với Đại biểu quốc hội - PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội để đưa ra những ý kiến, nhận định xung quanh vấn đề này.

“Thủ tục đơn giản hơn nhưng cán bộ cơ sở chịu áp lực lớn hơn”

Sau gần một năm vận hành mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, báo cáo cho thấy người dân nhìn chung ủng hộ việc tinh gọn bộ máy, đặc biệt là bỏ cấp huyện, nhưng áp lực rất lớn đang dồn xuống cấp xã. Ông đánh giá như thế nào về vấn đề này?

- Tôi cho rằng đây là một nhận định rất đáng chú ý, bởi nó phản ánh khá đúng giai đoạn chuyển tiếp của một cuộc cải cách lớn. Việc tổ chức lại chính quyền địa phương theo mô hình 2 cấp, trong đó bỏ cấp huyện, là một bước đi mạnh mẽ nhằm tinh gọn bộ máy, rút ngắn tầng nấc trung gian, đưa chính quyền gần dân hơn, phục vụ người dân nhanh hơn, trực tiếp hơn. Việc người dân nhìn chung ủng hộ chủ trương này cho thấy cải cách đã chạm tới một mong muốn rất căn bản của xã hội: một nền hành chính bớt rườm rà, bớt trung gian, rõ trách nhiệm và thuận tiện hơn cho người dân.

Tuy nhiên, điều đáng quan tâm là khi một cấp trung gian được bỏ đi, công việc không tự mất đi, mà phải được phân bổ lại. Và trên thực tế, một phần rất lớn khối lượng công việc đang dồn xuống cấp xã. Cấp xã từ chỗ chủ yếu xử lý các vấn đề gần dân, trực tiếp, nay phải đảm nhận thêm nhiều nhiệm vụ có tính chuyên môn sâu hơn, pháp lý phức tạp hơn, trách nhiệm lớn hơn. Vì vậy, có thể nói, mô hình mới đang làm cho người dân cảm thấy thủ tục đơn giản hơn, nhưng bộ máy thực thi ở cơ sở lại chịu áp lực lớn hơn.

Nhận định “thể chế đi trước, vận hành theo sau” là một cảnh báo rất xác đáng. Nếu chỉ chuyển thẩm quyền xuống mà chưa chuẩn hóa quy trình, chưa bố trí đủ nhân lực, chưa hoàn thiện công cụ số, chưa có hướng dẫn nghiệp vụ rõ ràng thì cấp xã rất dễ trở thành “điểm nghẽn mới” của cải cách. Cải cách hành chính không chỉ là thay đổi sơ đồ tổ chức, mà phải là tái thiết lại toàn bộ cách thức vận hành của bộ máy. Mục tiêu cuối cùng không phải là để bộ máy gọn hơn trên giấy, mà là để người dân được phục vụ tốt hơn trong thực tế.

Báo cáo cũng chỉ ra tình trạng vừa thừa, vừa thiếu công chức chuyên môn; cán bộ từ nhiều cấp được “lắp ghép cơ học” sau sắp xếp. Đáng chú ý, công nghệ không những chưa giải quyết được điểm nghẽn mà đôi khi còn làm phát sinh các tầng trung gian mới. Theo ông, để cải cách hành chính đạt hiệu quả bền vững cần làm gì?

- Tôi nghĩ trước hết phải nhìn cải cách hành chính như một quá trình cải cách con người, quy trình và công nghệ cùng lúc. Nếu chỉ sắp xếp lại tổ chức mà không sắp xếp lại quy trình, nếu chỉ đưa phần mềm vào mà không đơn giản hóa thủ tục, nếu chỉ chuyển cán bộ từ nơi này sang nơi khác mà không đánh giá lại năng lực theo vị trí việc làm, thì cải cách rất dễ rơi vào tình trạng “hình thức mới, khó khăn cũ”.

Tình trạng vừa thừa, vừa thiếu cán bộ là biểu hiện rất điển hình của giai đoạn sau sắp xếp. Có thể thừa về số lượng chung, nhưng lại thiếu người có chuyên môn về đất đai, quy hoạch, xây dựng, đầu tư, tài chính, pháp chế. Có người nhiều kinh nghiệm quản lý nhưng chưa quen việc cơ sở; có người gần dân nhưng lại thiếu kiến thức chuyên ngành. Vì vậy, không thể “lắp ghép cơ học” đội ngũ, mà phải rà soát lại toàn bộ vị trí việc làm, đánh giá năng lực thực chất, bố trí đúng người, đúng việc, đúng yêu cầu mới của chính quyền 2 cấp.

Về công nghệ, tôi cho rằng chúng ta phải tránh một sai lầm khá phổ biến: số hóa cái rườm rà thay vì cải cách cái rườm rà. Nếu một thủ tục vốn đã phức tạp, nay chỉ chuyển từ giấy sang phần mềm, thêm nhiều trường nhập liệu, nhiều lớp xác nhận, nhiều hệ thống không liên thông, thì công nghệ không giảm gánh nặng mà còn làm tăng gánh nặng. Khi cán bộ phải nhập cùng một thông tin trên nhiều phần mềm, khi người dân phải khai đi khai lại những dữ liệu Nhà nước đã có, thì đó chưa phải là chuyển đổi số đúng nghĩa.

Muốn cải cách bền vững, cần bắt đầu từ chuẩn hóa quy trình nội bộ, liên thông dữ liệu, thống nhất biểu mẫu, giảm tối đa thao tác lặp lại. Nguyên tắc rất quan trọng là: một thông tin chỉ khai một lần, một dữ liệu dùng nhiều lần, một hồ sơ được xử lý trên một quy trình thống nhất. Công nghệ phải làm cho công việc nhẹ đi, minh bạch hơn, nhanh hơn, chứ không được tạo thêm một “tầng hành chính số” mới.

Ngoài ra, năng lực giải quyết các vấn đề chuyên môn sâu như đất đai, quy hoạch, đầu tư hay bản lĩnh tham mưu độc lập còn bộc lộ những khoảng trống. Theo ông cần có những giải pháp nào?

- Đây là vấn đề rất quan trọng, bởi đất đai, quy hoạch, đầu tư, xây dựng không phải là những thủ tục hành chính đơn giản. Đằng sau mỗi hồ sơ là quyền lợi của người dân, tài sản của xã hội, trách nhiệm pháp lý của chính quyền và đôi khi là cả những xung đột lợi ích rất phức tạp. Nếu cán bộ cấp xã không đủ năng lực chuyên môn, không đủ bản lĩnh tham mưu, không có điểm tựa pháp lý rõ ràng, thì rất dễ rơi vào hai trạng thái: hoặc sợ sai, né tránh, đùn đẩy; hoặc xử lý máy móc, dẫn đến sai sót.

Theo tôi, trước hết cần xây dựng cơ chế hỗ trợ chuyên môn cho cấp xã. Không thể đòi hỏi xã nào cũng có đủ chuyên gia sâu về mọi lĩnh vực. Vì vậy, cần có các tổ công tác chuyên môn cấp tỉnh hoặc liên xã hỗ trợ thường xuyên cho cấp xã, nhất là trong các lĩnh vực khó như đất đai, quy hoạch, đầu tư công, pháp chế, tài chính. Cán bộ cơ sở phải có nơi để hỏi, có kênh để tham vấn, có hệ thống hướng dẫn tình huống cụ thể, chứ không thể bị đặt vào tình thế tự xoay xở trước những hồ sơ phức tạp.

Thứ hai, phải đổi mới cách đào tạo, bồi dưỡng cán bộ. Không nên chỉ tập huấn bằng văn bản, nghị định, thông tư theo cách truyền đạt một chiều. Cán bộ cần được đào tạo bằng tình huống thực tiễn: một hồ sơ đất đai có tranh chấp thì xử lý ra sao; một dự án đầu tư vướng quy hoạch thì tham mưu thế nào; một kiến nghị của người dân có yếu tố lịch sử, pháp lý phức tạp thì đối thoại thế nào. Đào tạo phải gắn với công việc thật, hồ sơ thật, áp lực thật.

Thứ ba, phải có cơ chế bảo vệ cán bộ dám làm, dám chịu trách nhiệm vì lợi ích chung. Nếu quy định chưa rõ, hướng dẫn chưa đầy đủ mà cán bộ chỉ lo bị quy trách nhiệm, thì họ sẽ chọn cách an toàn nhất là không làm hoặc làm rất chậm. Cần phân biệt rõ sai sót do cơ chế chưa hoàn thiện, do quy định chưa rõ, do năng lực cần được bồi dưỡng với hành vi cố ý làm trái, vụ lợi, tiêu cực. Có như vậy mới khuyến khích được bản lĩnh tham mưu độc lập và tinh thần chủ động của cán bộ cơ sở.

Khuyến khích, tạo động lực cho cán bộ trẻ

Có đề xuất cho rằng nên ứng dụng AI hay ChatGPT, có thể giúp cắt giảm tới 50% thời gian xử lý giấy tờ, giúp cán bộ tập trung vào phục vụ dân thay vì “quay cuồng” với báo cáo. Ông nghĩ sao?

- Tôi rất ủng hộ việc ứng dụng AI, ChatGPT hay các công cụ trí tuệ nhân tạo vào hoạt động hành chính công, nhưng cần tiếp cận một cách tỉnh táo. AI không phải là “cây đũa thần” có thể tự động giải quyết mọi điểm nghẽn của bộ máy. AI càng không thể thay thế trách nhiệm pháp lý, trách nhiệm chính trị và trách nhiệm công vụ của con người. Nhưng nếu được sử dụng đúng, AI có thể trở thành một trợ lý rất hữu ích cho cán bộ, nhất là trong những công việc lặp lại, tốn thời gian như tra cứu quy định, tóm tắt hồ sơ, soạn thảo văn bản, kiểm tra thành phần hồ sơ, gợi ý quy trình xử lý, tổng hợp báo cáo.

Điều quan trọng là phải xác định AI phục vụ con người, chứ không thay thế con người. Trong hành chính công, có những việc máy móc có thể làm nhanh hơn con người, nhưng cũng có những việc chỉ con người mới làm được: lắng nghe dân, giải thích chính sách, chia sẻ với hoàn cảnh cụ thể, xử lý những tình huống có yếu tố lịch sử, đạo lý, văn hóa, cộng đồng. Nếu AI giúp cán bộ bớt thời gian nhập liệu, bớt thời gian làm báo cáo, bớt thời gian tìm văn bản, để họ có thêm thời gian tiếp dân, đối thoại với dân, giải quyết những vấn đề thực chất của dân, thì đó là một hướng đi rất đáng khuyến khích.

Tuy nhiên, muốn AI phát huy hiệu quả phải có dữ liệu sạch, quy trình chuẩn, hạ tầng bảo mật, quy định rõ trách nhiệm và giới hạn sử dụng. Nếu dữ liệu sai, quy trình rối, phần mềm không liên thông, thì AI có thể chỉ làm cho cái rối ấy diễn ra nhanh hơn. Vì vậy, ứng dụng AI phải đi cùng cải cách quy trình, chuẩn hóa dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và nâng cao năng lực số cho đội ngũ cán bộ.

Hiện nay, chủ trương điều động các lãnh đạo, quản lý cấp phó vượt quy định của các cơ quan thuộc tỉnh về cấp xã được kỳ vọng bổ sung người có tầm nhìn vĩ mô, tư duy bản lĩnh cho cơ sở. Cùng với đó, cần mở các lớp bồi dưỡng chuyên môn và chú trọng chế độ, chính sách cho cán bộ khi chuyển từ cấp tỉnh về xã. Ông thấy sao về chủ trương này?

- Tôi cho rằng đây là một chủ trương cần thiết trong bối cảnh cấp xã đang được trao thêm nhiều nhiệm vụ và thẩm quyền mới. Khi cấp xã không còn chỉ là cấp giải quyết những việc nhỏ, mà trở thành một mắt xích rất quan trọng trong quản trị phát triển, thì cơ sở cần những cán bộ có tư duy tổng hợp, có kinh nghiệm điều hành, có khả năng phối hợp liên ngành, có bản lĩnh xử lý những vấn đề phức tạp. Việc điều động cán bộ có kinh nghiệm từ cấp tỉnh về xã, nếu được làm đúng, có thể bổ sung rất kịp thời cho năng lực quản trị ở cơ sở.

Nhưng tôi cũng muốn nhấn mạnh rằng, đưa cán bộ từ tỉnh về xã không đơn giản là đưa người từ “cấp trên” xuống “cấp dưới”. Cơ sở có logic vận hành riêng, áp lực riêng và văn hóa làm việc riêng. Ở cấp xã, cán bộ không chỉ xử lý văn bản, mà còn xử lý tâm tư, bức xúc, kỳ vọng, quan hệ cộng đồng, phong tục, tập quán và những vấn đề rất cụ thể của đời sống dân cư. Vì vậy, cán bộ được điều động về xã cần được bồi dưỡng không chỉ về chuyên môn nghiệp vụ, mà còn về kỹ năng tiếp dân, đối thoại, hòa giải, nắm bắt dư luận xã hội, xử lý khủng hoảng ở cơ sở.

Bên cạnh đào tạo, chế độ chính sách là điều không thể xem nhẹ. Nếu trách nhiệm tăng, khối lượng công việc tăng, áp lực tăng, điều kiện làm việc khó hơn, nhưng chế độ đãi ngộ không tương xứng thì rất khó tạo động lực lâu dài. Cần có chính sách phụ cấp phù hợp, hỗ trợ đi lại, nhà ở nếu cần thiết, cơ hội phát triển nghề nghiệp rõ ràng, tiêu chí đánh giá công bằng và cơ chế ghi nhận xứng đáng đối với cán bộ về cơ sở.

Tôi nghĩ cần nhìn chủ trương này như một phần của chiến lược xây dựng đội ngũ cán bộ cơ sở trong giai đoạn mới, chứ không chỉ là giải pháp tình thế để lấp khoảng trống nhân sự sau sắp xếp.

Để khuyến khích, tạo động lực cho cán bộ, theo ông nên làm gì?

- Theo tôi, muốn tạo động lực cho cán bộ thì trước hết phải làm cho họ cảm thấy được tin tưởng, được trao quyền, được bảo vệ và được ghi nhận. Cán bộ cấp xã hiện nay đang ở tuyến đầu của cải cách. Họ là người trực tiếp gặp dân, nghe dân, giải quyết việc của dân, đồng thời cũng là người chịu áp lực rất lớn từ báo cáo, chỉ tiêu, phần mềm, quy định và trách nhiệm pháp lý. Nếu chỉ yêu cầu cán bộ tận tụy mà không giảm tải cho họ, không bảo vệ họ, không đãi ngộ tương xứng, thì rất khó giữ được tinh thần phục vụ lâu dài.

Tôi cho rằng cần làm đồng thời mấy việc. Trước hết là giảm tải thật sự cho cán bộ. Những báo cáo trùng lặp, hình thức, những phần mềm không liên thông, những quy trình nội bộ rườm rà phải được cắt bỏ. Cán bộ không thể vừa tiếp dân, vừa xử lý hồ sơ, vừa nhập dữ liệu nhiều lần, vừa làm báo cáo cho nhiều nơi theo nhiều mẫu khác nhau. Muốn cán bộ phục vụ dân tốt hơn, phải giải phóng họ khỏi những việc không tạo ra giá trị phục vụ dân.

Thứ hai là có chính sách đãi ngộ phù hợp với tính chất công việc. Những vị trí chịu áp lực cao, rủi ro lớn, tiếp xúc trực tiếp với người dân, xử lý hồ sơ phức tạp như đất đai, xây dựng, hộ tịch, tiếp công dân, tài chính cần được quan tâm đúng mức. Đãi ngộ không chỉ là tiền lương, phụ cấp, mà còn là điều kiện làm việc, cơ hội đào tạo, cơ hội thăng tiến và sự tôn trọng của tổ chức.

Thứ ba là xây dựng văn hóa công vụ nhân văn và trách nhiệm. Đánh giá cán bộ phải dựa vào kết quả phục vụ người dân, nhưng cũng phải lắng nghe khó khăn của cán bộ. Yêu cầu cán bộ liêm chính, tận tụy, chuyên nghiệp là đúng, nhưng đồng thời phải tạo cho họ môi trường làm việc rõ trách nhiệm, rõ thẩm quyền, rõ quy trình và có cơ chế bảo vệ khi họ làm đúng, làm vì lợi ích chung.

Suy cho cùng, cải cách chính quyền địa phương 2 cấp không chỉ là câu chuyện tổ chức lại bộ máy. Đó là câu chuyện về niềm tin. Người dân sẽ tin hơn khi họ được phục vụ nhanh hơn, minh bạch hơn, tử tế hơn. Cán bộ sẽ có động lực hơn khi họ được trao đủ công cụ, đủ thẩm quyền, đủ năng lực và đủ sự bảo vệ để làm việc vì dân. Khi niềm tin của người dân và động lực của cán bộ gặp nhau, cải cách mới thật sự đi vào đời sống.

Xin trân trọng cảm ơn những chia sẻ của ông!

×