Giải mã ngôi chợ được một đại phú hào Sài Gòn xưa bỏ tiền xây dựng, nay nổi tiếng khắp cả nước

Chợ Bình Tây nay thuộc phường Bình Tây, TP.HCM. Ngôi chợ sầm uất này nằm giữa lòng Chợ Lớn, là nơi thu hút bạn hàng, giới buôn bán khắp nơi. Khách du lịch cũng đổ về đây để tìm hiểu câu chuyện đặc biệt về ngôi chợ này.

Chợ Bình Tây, ngôi chợ gần 100 năm lịch sử

Trong những năm 1776, vùng đất Sài Gòn (tức vùng Chợ Lớn ngày nay, còn Sài Gòn ngày nay trước kia được gọi là Bến Nghé) là nơi định cư của người Hoa ở Cù Lao Phố (tức Biên Hoà ngày nay) sau khi chạy lánh nạn do chiến tranh giữa Nguyễn Ánh và quân Tây Sơn.

So với Cù Lao Phố, Sài Gòn có nhiều lợi thế hơn hẳn do có giao thông thuỷ, bộ rất thuận lợi. Theo phong tục tập quán, người Hoa thường lập chợ khi đến nơi định cư mới nhằm có chỗ để trao đổi hàng hoá. So với chợ Tân Kiểng của người Việt thì chợ Sài Gòn (khu vực Bưu điện Chợ Lớn ngày nay) có lớn hơn nên được người dân nơi đây gọi là Chợ Lớn.

Theo tư liệu từ Ban Quản lý chợ Bình Tây, Chợ Lớn thời điểm đó ngày càng phát triển sung túc, nhiều người dân từ nơi khác tập trung đến làm ăn mua bán. Chợ trở nên chật hẹp không thể phát triển thêm. Chính quyền tỉnh Chợ Lớn thời đó cũng dự định xây dựng chợ mới nhưng chưa tìm được đất.

Hay tin, Quách Đàm - 1 trong những đại gia Hoa kiều giàu nhất Sài Gòn xưa, đã bỏ tiền ra mua mảnh đất sình lầy rộng trên 25.000m2 ở thôn Bình Tây và cho san lấp bằng phẳng, xây dựng chợ mới bằng bê tông cốt thép tặng nhà nước. Riêng ông chỉ xin xây dựng mấy dãy phố lầu xung quanh chợ và dựng tượng mình ở chính giữa chợ, sau khi ông qua đời.

Chợ được xây từ năm 1928. Khi được chính quyền tỉnh Chợ Lớn đồng ý, ông tổ chức xây chợ mới theo lối kiến trúc Trung Quốc và áp dụng kỹ thuật xây dựng hiện đại của Pháp thời bấy giờ.

Chợ mới sau khi xây xong rất khang trang, sạch sẽ trên khuôn viên đất khá rộng nên được người dân gọi là Chợ Lớn Mới. Ngay sau khi được đưa vào hoạt động, với lợi thế về giao thông thuỷ bộ cũng như tay nghề kinh doanh của bà con tiểu thương người Việt và người Hoa, Chợ Lớn Mới nhanh chóng trở thành khu kinh doanh sầm uất, giữ tính chất đầu mối bán buôn khắp Nam kỳ lục tỉnh, trong nước và các nước láng giềng cho đến ngày giải phóng miền Nam thống nhất đất nước.

Ngay sau ngày giải phóng, chính quyền cách mạng tiếp nhận quản lý, sắp xếp cho nhân dân tiếp tục mua bán phục vụ hàng hoá cho cả nước và các nước bạn Lào, Campuchia, Trung Quốc và đổi tên chợ là chợ Bình Tây cho đến ngày nay.

Chợ Bình Tây đã có 3 lần sửa chữa. Cuộc đại trùng tu đầu tiên vào năm 1992. UBND quận 6 (cũ) tổ chức sửa chữa nâng cấp nhà lồng chợ thêm một tầng lầu. Năm 2006, chợ tiếp tục được đầu tư cải tạo khu vực Trần Bình - Lê Tấn Kế khang trang sạch đẹp. Cuối năm 2016, chợ Bình Tây được sửa chữa với quy mô lớn một lần nữa, gần như nâng cấp, sửa chữa toàn diện và hoàn thiện vào cuối năm 2018.

Với lịch sử lâu đời, quy mô hoành tráng, chợ Bình Tây trở thành một trong những ngôi chợ lớn nhất Sài Gòn xưa và TP.HCM nay với hơn 2.000 sạp, khu vực nhà lồng chợ có hơn 1.000 sạp.

Các ngành hàng được bố trí, sắp xếp hợp lý, tập trung theo từng khu vực kinh doanh nhằm phát huy thế mạnh của từng ngành hàng. Bà con người Hoa tập trung về chợ làm ăn mua bán.

Gần 100 năm hình thành và phát triển, chợ Bình Tây ngày nay vẫn giữ được vị thế của một chợ đầu mối bán buôn lớn của TP.HCM dù có sự cạnh tranh khá quyết liệt của các hệ thống siêu thị, trung tâm thương mại hiện đại.

Với lối kiến trúc cổ xưa của Trung Quốc và bề dày lịch sử lâu năm nên chợ Bình Tây đang mở ra một hướng phát triển mới, đó là điểm du lịch tham quan mua sắm nhiều tiềm năng cho du khách trong và ngoài nước.

Theo thống kê, hàng năm, chợ thu hút trên 120.000 lượt khách quốc tế đến tham quan và mua sắm do các công ty du lịch của cả nước đưa tới. Đến với chợ Bình Tây, du khách vừa được ngắm nhìn kiến trúc cổ, tìm hiểu lịch sử của chợ và mua sắm với giá cả phù hợp.

Giải mã chợ Bình Tây: Quách Đàm - người bỏ tiền xây chợ Bình Tây là ai?

Theo nhà nghiên cứu Nguyễn Đức Hiệp, Quách Đàm là nhà đại tư sản người Hoa giàu có nhất nhì Sài Gòn xưa.

Ngoài câu nói “Nhất Sĩ, nhì Phương, tam Xường, tứ Định” để chỉ các nhân vật giàu có ở Sài Gòn - Chợ Lớn, còn có câu nói riêng về các người Hoa giàu có ở Sài Gòn - Chợ Lớn là “Nhất Hỏa, nhì Đàm, tam Xường, tứ Ích”, cho thấy Quách Đàm là nhân vật Hoa kiều giàu thứ thứ hai, chỉ sau chú Hỏa.

Trụ sở của nhà buôn Thông Hiệp của Quách Đàm nằm ở Quai de Gaudot cạnh rạch Chợ Lớn (sau này khi rạch lấp, Quai de Gaudot trở thành Boulevard Gaudot, sau thời Pháp là đường Khổng Tử và nay là Hải Thượng Lãn Ông). Tòa nhà này hiện nay vẫn còn.

Cuộc đời của Quách Đàm rất đáng lưu ý, khi nhiều tài liệu cho biết ông từng phải lượm ve chai, đêm ngủ vỉa hè nhưng nhờ mánh lới, có tài làm ăn nên nhanh chóng phất lên làm giàu.

Quách Đàm thương hiệu Thông Hiệp (1863 – 1927), vốn người Triều Châu, Trung Quốc. Ban đầu, ông cũng quàng trên vai đôi quang gánh đi khắp hang cùng ngõ hẻm khu vực Chợ Lớn để mua bán ve chai. Không nhà cửa, người thân thích, ông cứ đi mua bán cả ngày, tối về lại kiếm mái hiên ở Chợ Lớn ngủ.

Nghèo khổ nhưng Quách Đàm không bỏ ý định làm giàu. Ngày làm cật lực, đêm ngủ vỉa hè, ăn uống lại kham khổ nên sau một thời gian buôn bán ve chai, ông để dành được ít vốn. 

Bỏ nghề buôn bán ve chai, ông chuyển sang buôn da trâu, vi cá. Quách Đàm đi khắp Sài Gòn và các tỉnh lân cận thu mua mặt hàng này rồi xuất bán sang nước ngoài.

Trong cuốn Sài Gòn năm xưa, học giả Vương Hồng Sển kể một trong những mánh lới làm ăn giúp Quách Đàm phất lên nhanh chóng.

Một năm, ông sai mua lúa khắp miền Tây chở về dự trữ ngập trong các nhà kho chờ ngày xuất bán sang nước ngoài. Nhưng do nắm tin thị trường chưa kỹ, năm đó giá lúa quốc tế sụt giảm nặng. Với kho lúa hiện tại, Quách Đàm có thể lỗ nặng, phá sản nên người nhà, nhân công hết sức lo lắng.

Khi đó, ông vẫn bình tĩnh, ra mật lệnh cho nhân viên dưới miền Tây tiếp tục mua lúa giá như cũ. Không những thế, ông còn trả giá lúa cao hơn các thương lái khác để gom mua bằng hết. Mặt khác, Quách Đàm gửi thư cho đại diện ở nước ngoài tung tin đồn giá lúa sắp tăng vọt lên cao.

Mánh lới này của ông nhanh chóng khiến các thương lái “sập bẫy”. Họ đua nhau thu mua lúa trong nước với giá cao chờ bán kiếm lời. Lúc này, Quách Đàm mới âm thầm dừng mua lúa đồng thời xuất lúa chứa trong kho ra bán. Kho lúa vơi dần cũng là lúc các nhà buôn khác phát hiện bị lừa. Họ chia nhau gánh thay phần lỗ của ông.

Dù nhiều mưu mẹo trong làm ăn, nhưng về đời sống ông rất được dân chúng quý mến vì thường xuyên giúp đỡ người nghèo. Ông mở quỹ từ thiện rồi cùng gia đình phân phát khắp nơi. Do đó, được lòng dân chúng trong vùng.

Riêng tượng ông Quách Đàm bằng đồng được thuê đúc tận bên Pháp. Sau khi mất tượng ông Quách Đàm được gia đình ông dựng lên vào năm 1930 trên bệ cao, dưới chân tượng có kỳ lân chầu và rồng phun nước. Hiện nay, tượng của ông được lưu giữ và bảo quản tại Viện Bảo tàng Mỹ thuật TP.HCM.

×