Giám sát, phản biện từ sớm, từ xa, "lá chắn mềm" không để bức xúc tích tụ thành “điểm nóng”

Hướng tới Đại hội đại biểu toàn quốc Mặt trận Tổ quốc (MTTQ) Việt Nam lần thứ XI, nhiệm kỳ 2024-2029, công tác Mặt trận đang đứng trước những vận hội và thách thức mới.

Để hiểu rõ hơn về những định hướng chiến lược và kỳ vọng về một nhiệm kỳ “Đoàn kết - Dân chủ - Đổi mới - Sáng tạo - Phát triển” đúng như chủ đề của Đại hội, Dân Việt có cuộc trao đổi với Tiến sĩ Nguyễn Quỳnh Liên, đại biểu Quốc hội khóa XVI, Ủy viên Ủy ban Pháp luật của Quốc hội, Ủy viên Đoàn Chủ tịch Ủy ban Trung ương MTTQ Việt Nam khóa X, nguyên Trưởng ban Ban Dân chủ, Giám sát và Phản biện xã hội.

3 nhiệm vụ đột phá của MTTQ trong nhiệm kỳ mới

Thưa bà, dự thảo Báo cáo chính trị Đại hội XI đã xác định 3 nhiệm vụ đột phá. Bà đánh giá như thế nào về tính trúng và đúng của các nhiệm vụ này trong bối cảnh hiện nay?

- Dưới góc độ một đại biểu theo dõi sát quá trình đổi mới của hệ thống Mặt trận Tổ quốc, có thể khẳng định 3 nhiệm vụ đột phá được nêu trong dự thảo Báo cáo chính trị là rất trúng và đúng, thể hiện rõ tư duy đổi mới, bám sát thực tiễn và yêu cầu phát triển trong giai đoạn hiện nay.

Trước hết, tính “trúng” thể hiện ở việc các nhiệm vụ đã “đi đúng vào những điểm nghẽn lớn nhất” của công tác Mặt trận. Thực tiễn thời gian qua cho thấy, mặc dù hệ thống Mặt trận đã có nhiều đổi mới, nhưng vẫn còn những hạn chế như: nội dung, phương thức hoạt động có lúc chưa theo kịp yêu cầu mới; việc nắm bắt tình hình Nhân dân có thời điểm còn bị động; hiệu quả giám sát, phản biện chưa đồng đều, chất lượng chưa cao, còn né tránh, ngại va chạm; chất lượng đội ngũ cán bộ chưa thực sự đồng đều, nhất là ở cơ sở... Ba nhiệm vụ đột phá lần này đã trực diện xử lý các vấn đề đó: từ cơ chế, phương thức hoạt động, đến chất lượng giám sát, phản biện và yếu tố con người - cán bộ.

Thứ hai, tính “đúng” thể hiện ở sự phù hợp với bối cảnh mới của đất nước và hệ thống chính trị. Đại hội XI của Mặt trận Tổ quốc diễn ra trong bối cảnh có nhiều thay đổi lớn như: sắp xếp, tinh gọn tổ chức bộ máy; yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số; gia tăng các vấn đề xã hội phức tạp (biến đổi khí hậu, già hóa dân số, bất bình đẳng, an ninh phi truyền thống…). Trong bối cảnh đó, việc đổi mới mạnh mẽ nội dung, phương thức hoạt động, hướng về cơ sở, lấy sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo là hoàn toàn đúng với yêu cầu “gần dân, sát dân, vì dân”. Việc nâng cao chất lượng giám sát, phản biện xã hội theo hướng từ sớm, từ xa là rất cần thiết để Mặt trận thực sự tham gia vào quá trình hoạch định chính sách, chứ không chỉ dừng ở góp ý văn bản. Và đặc biệt, xây dựng đội ngũ cán bộ chuyên nghiệp, có năng lực, tâm huyết là điều kiện quyết định để hiện thực hóa tất cả các mục tiêu đổi mới.

Thứ ba, điểm đáng chú ý là 3 nhiệm vụ này không tách rời mà có tính liên kết chặt chẽ: Đổi mới cơ chế, phương thức là “khung thể chế”; giám sát, phản biện là “công cụ thực thi quyền đại diện của Nhân dân”; cán bộ là “chủ thể vận hành”. Ba trụ cột này tạo thành một chỉnh thể thống nhất, bảo đảm cho Mặt trận thực hiện tốt vai trò cầu nối giữa Đảng, Nhà nước với Nhân dân.

Có thể nói việc xác định 3 nhiệm vụ đột phá như trong dự thảo là có tầm nhìn, có trọng tâm và có tính khả thi cao, đáp ứng đúng yêu cầu đổi mới tổ chức và hoạt động của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam trong giai đoạn phát triển mới của đất nước.

Theo bà, đâu là điểm mới nổi bật so với các nhiệm kỳ trước, đặc biệt là trong yêu cầu “hướng mạnh về cơ sở, gần dân, sát dân”?

- Điểm mới nổi bật của nhiệm kỳ này, theo tôi, không chỉ là nhấn mạnh yêu cầu “hướng mạnh về cơ sở, gần dân, sát dân”, mà quan trọng hơn là cách tiếp cận đã chuyển từ “khẩu hiệu” sang “cơ chế, phương thức và công cụ thực thi cụ thể”.

Trước hết, nếu như các nhiệm kỳ trước đã đề cập đến yêu cầu gần dân, bám cơ sở, thì ở dự thảo lần này, nội dung đó được nâng lên thành một định hướng mang tính cấu trúc lại toàn bộ hoạt động của hệ thống Mặt trận. Quán triệt sâu sắc, xuyên suốt quan điểm “dân là gốc” trong quá trình thực hiện vai trò, trách nhiệm của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam. Mặt trận không chỉ “xuống cơ sở” theo phong trào, mà phải tái thiết kế phương thức hoạt động lấy khu dân cư làm địa bàn trung tâm, lấy người dân làm chủ thể và đối tượng phục vụ. Điều này thể hiện rõ qua yêu cầu “hướng mạnh về địa bàn dân cư”, gắn với các thiết chế sẵn có như Ban Công tác Mặt trận, Ban Thanh tra nhân dân, Ban Giám sát đầu tư của cộng đồng - những “cánh tay nối dài” trực tiếp của Mặt trận ở cơ sở.

Thứ hai, điểm mới rất đáng chú ý là chuyển mạnh từ tuyên truyền, vận động một chiều sang tương tác hai chiều, thậm chí đa chiều với Nhân dân. Dự thảo cho thấy Mặt trận không chỉ truyền đạt chủ trương mà còn phải chủ động nắm bắt, phản ánh, xử lý ý kiến, nguyện vọng của Nhân dân một cách kịp thời, thường xuyên và có hệ thống, kể cả trên không gian mạng, thông qua các nền tảng số. Đặc biệt, một điểm mới rất đáng chú ý trong dự thảo Báo cáo chính trị lần này là việc đề xuất triển khai “Tháng nghe dân nói” ở tất cả các cấp, các vùng miền. Đây có thể coi là một sáng kiến mang tính đột phá, bởi lần đầu tiên yêu cầu “gần dân, sát dân” được cụ thể hóa thành một hoạt động định kỳ, có tổ chức, có trọng tâm, trọng điểm trong toàn hệ thống Mặt trận. Đây là một bước tiến quan trọng trong đổi mới phương thức hoạt động của Mặt trận, thể hiện rõ chuyển biến từ lắng nghe thụ động sang lắng nghe chủ động, có hệ thống và có trách nhiệm giải trình, góp phần củng cố niềm tin của Nhân dân đối với Đảng, Nhà nước và hệ thống Mặt trận.

Thứ ba, “gần dân, sát dân” lần này được lượng hóa bằng kết quả cụ thể, đặc biệt là yêu cầu “lấy sự hài lòng của Nhân dân làm thước đo”. Đây là điểm mới có tính chất quản trị hiện đại, đặt ra áp lực thay đổi thực chất đối với toàn hệ thống. Không chỉ làm đúng quy trình, mà phải giải quyết được vấn đề của người dân, tạo được niềm tin và sự đồng thuận xã hội.

Thứ tư, dự thảo cũng thể hiện rõ xu hướng “hành động hóa” vai trò của Mặt trận ở cơ sở. Không dừng ở vận động, Mặt trận tham gia sâu hơn vào các vấn đề cụ thể của đời sống như: giám sát thực hiện chính sách, tham gia giải quyết khiếu nại, hòa giải ở cơ sở, giám sát đầu tư cộng đồng, chăm lo an sinh, xây dựng khu dân cư đoàn kết, ấm no, hạnh phúc… Nghĩa là, “sát dân” không chỉ là gần về khoảng cách, mà là gắn với những vấn đề thiết thân của người dân.

Cuối cùng, một điểm mới mang tính nền tảng là gắn “hướng về cơ sở” với quá trình sắp xếp, tinh gọn bộ máy và chuyển đổi số. Khi tổ chức bộ máy được kiện toàn theo hướng tinh gọn, đồng thời ứng dụng công nghệ để nắm bắt dư luận, quản lý thông tin, thì khả năng “chạm tới từng người dân” sẽ thực chất và hiệu quả hơn, thay vì phụ thuộc chủ yếu vào phương thức truyền thống.

Như vậy, điểm mới nổi bật không chỉ nằm ở thông điệp “gần dân, sát dân”, mà ở chỗ đã có sự chuyển đổi từ tư duy vận động sang tư duy phục vụ; từ hành chính sang xã hội; từ hình thức sang hiệu quả thực chất - đây chính là bước tiến rất quan trọng của nhiệm kỳ này.

Nâng cao chất lượng giám sát, phản biện xã hội

Một trong những nhiệm vụ đột phá là nâng cao chất lượng giám sát, phản biện xã hội theo hướng “từ sớm, từ xa”. Bà nhìn nhận ý nghĩa của định hướng này ra sao trong việc phòng ngừa các vấn đề phát sinh trong thực tiễn?

- Theo tôi, định hướng nâng cao chất lượng giám sát, phản biện xã hội theo hướng “từ sớm, từ xa” là một bước phát triển rất quan trọng về tư duy và phương thức hoạt động của Mặt trận, đặc biệt trong bối cảnh yêu cầu quản trị quốc gia ngày càng hiện đại, minh bạch và dựa trên phòng ngừa.

Ý nghĩa cốt lõi của “từ sớm, từ xa” là chuyển trọng tâm từ xử lý hậu quả sang phòng ngừa rủi ro. Nếu như trước đây, giám sát và phản biện nhiều khi diễn ra khi chính sách đã ban hành hoặc khi vấn đề đã phát sinh, thì cách tiếp cận mới yêu cầu Mặt trận tham gia ngay từ khâu chuẩn bị, xây dựng chủ trương, chính sách, kịp thời phát hiện những điểm chưa phù hợp, những nguy cơ tiềm ẩn có thể ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của Nhân dân. Điều này giúp giảm thiểu chi phí sửa sai, hạn chế phát sinh khiếu kiện, bức xúc xã hội.

Định hướng này cũng đồng thời góp phần nâng cao chất lượng chính sách, pháp luật. Thực tiễn cho thấy, Mặt trận đã tham gia phản biện nhiều dự án luật, đề án lớn với nhiều ý kiến chất lượng, đa chiều, được cơ quan có thẩm quyền tiếp thu, hoàn thiện trước khi ban hành. Khi giám sát, phản biện được thực hiện “từ sớm, từ xa”, thì tiếng nói của Nhân dân sẽ được tích hợp ngay từ đầu vào quá trình hoạch định chính sách, qua đó bảo đảm tính khả thi, tính đồng thuận và tính bền vững của chính sách. “từ sớm, từ xa” còn gắn với yêu cầu chủ động, liên tục và có hệ thống trong nắm bắt dư luận xã hội.

Với việc đẩy mạnh ứng dụng công nghệ, chuyển đổi số, Mặt trận có điều kiện theo dõi, phân tích thông tin đa chiều, qua đó nhận diện sớm những vấn đề xã hội tiềm ẩn, không để tích tụ thành “điểm nóng”. Ngoài ra, định hướng này cũng đặt ra yêu cầu cao hơn về trách nhiệm giải trình và theo dõi sau giám sát, phản biện. Không chỉ dừng ở việc kiến nghị, Mặt trận cần theo dõi đến cùng việc tiếp thu, xử lý của các cơ quan có thẩm quyền, bảo đảm ý kiến của Nhân dân thực sự được lắng nghe và chuyển hóa thành hành động cụ thể.

Có thể nói, giám sát, phản biện xã hội “từ sớm, từ xa” chính là “lá chắn mềm” nhưng rất hiệu quả, giúp phát hiện sớm, ngăn ngừa từ gốc các vấn đề phát sinh, góp phần xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa thực sự của Nhân dân, do Nhân dân và vì Nhân dân.

Bà kỳ vọng những quyết sách nào sẽ được thông qua tại Đại hội để tạo chuyển biến thực chất trong hoạt động của hệ thống Mặt trận Tổ quốc?

Để tạo chuyển biến thực chất trong nhiệm kỳ tới, tôi kỳ vọng Đại hội sẽ thông qua các quyết sách mang tính đột phá theo phương châm: “Thể chế đồng bộ - Cơ chế rõ ràng - Thực thi quyết liệt”. Cụ thể, tôi tập trung vào 5 nhóm trọng tâm sau:

Thứ nhất, cụ thể hóa cơ chế “Gần dân, sát dân”: Quyết sách không chỉ dừng ở định hướng mà phải được quy trình hóa. Tôi kỳ vọng có các quy định thống nhất về mô hình “Tháng nghe dân nói”, chuẩn hóa quy trình tiếp xúc, đối thoại và đặc biệt là cơ chế gắn trách nhiệm của cấp ủy, chính quyền trong việc tiếp thu, giải quyết kiến nghị. Đây là nền tảng để tiếng nói của Nhân dân được lắng nghe thường xuyên và thực chất ngay từ cơ sở.

Thứ hai, nâng cao hiệu lực giám sát và phản biện xã hội: Điều quan trọng không chỉ là tổ chức giám sát, mà là kết quả giám sát phải được công khai,  tiếp thu, xử lý và có phản hồi rõ ràng, cần xóa bỏ tình trạng “giám sát xong để đấy”. Vì vậy, cần thiết lập cơ chế theo dõi, đôn đốc, công khai kết quả sau giám sát, phản biện; làm rõ trách nhiệm của các cơ quan, tổ chức trong việc giải trình, tiếp thu ý kiến của Mặt trận và Nhân dân. Đây chính là khâu còn yếu nhưng lại có ý nghĩa quyết định đối với niềm tin của Nhân dân.

Thứ ba, chuẩn hóa đội ngũ cán bộ Mặt trận, xây dựng đội ngũ cán bộ Mặt trận chuyên nghiệp, hiện đại, đáp ứng yêu cầu mới. Cần xác định rõ tiêu chuẩn, khung năng lực của cán bộ Mặt trận trong bối cảnh chuyển đổi số và hội nhập; đồng thời có cơ chế đào tạo, bồi dưỡng, đánh giá, sử dụng cán bộ một cách thực chất, gắn với hiệu quả công việc và sự hài lòng của Nhân dân. Thực tiễn cho thấy, sau sắp xếp tổ chức bộ máy, yêu cầu đối với đội ngũ cán bộ ngày càng cao, đòi hỏi phải có quyết sách đủ mạnh để đáp ứng.

Thứ tư, tôi kỳ vọng Đại hội sẽ thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trong hệ thống Mặt trận như một công cụ đột phá. Không chỉ dừng ở ứng dụng công nghệ trong quản lý, mà cần phát triển các nền tảng số để nắm bắt dư luận xã hội, tiếp nhận ý kiến Nhân dân, theo dõi giám sát, phản biện… một cách kịp thời, minh bạch, hiệu quả. Đây sẽ là điều kiện quan trọng để Mặt trận “gần dân” không chỉ trong không gian thực mà cả trên không gian số.

Cuối cùng, tôi mong muốn Đại hội sẽ có các quyết sách phát huy mạnh mẽ vai trò của khu dân cư và cộng đồng - nơi trực tiếp diễn ra các hoạt động tự quản, đoàn kết, tương trợ lẫn nhau. Việc xây dựng các mô hình “khu dân cư đoàn kết, ấm no, hạnh phúc”, phát huy vai trò của Ban Công tác Mặt trận, các tổ chức tự quản… cần được cụ thể hóa bằng cơ chế, nguồn lực và tiêu chí đánh giá rõ ràng, để thực sự trở thành nền tảng vững chắc của khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Tóm lại, điều tôi kỳ vọng lớn nhất là các quyết sách của Đại hội không chỉ dừng ở định hướng, mà phải đi vào thiết kế lại cơ chế vận hành, nâng cao trách nhiệm thực thi và tạo ra công cụ đo lường hiệu quả cụ thể, từ đó tạo chuyển biến rõ nét, thực chất trong toàn hệ thống Mặt trận.

Xin trân trọng cảm ơn bà!

×