Đại sứ Nguyễn Phú Bình: Đẩy mạnh dạy Tiếng Việt cho thế hệ trẻ kiều bào, bởi Tiếng Việt còn thì văn hóa còn, dân tộc còn

Trong dòng chảy 51 năm kể từ Ngày Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước (30/4/1975 – 30/4/2026), tư tưởng hòa hợp, hòa giải dân tộc ngày càng được khẳng định như một trụ cột chiến lược, mở rộng vòng tay kết nối cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài với Tổ quốc.

Từ những ký ức chia cắt, đau thương, đến hôm nay, hàng triệu kiều bào đã trở thành một phần không tách rời của sức mạnh nội sinh dân tộc, đóng góp thiết thực vào phát triển kinh tế, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số và nâng tầm vị thế Việt Nam trên trường quốc tế.

Nhân dịp Giỗ Tổ Hùng Vương và kỷ niệm 51 năm thống nhất đất nước, trả lời phỏng vấn Báo Dân Việt, Đại sứ Nguyễn Phú Bình - Chủ tịch Hội Liên lạc với người Việt Nam ở nước ngoài, nguyên Thứ trưởng Bộ Ngoại giao, chia sẻ một góc nhìn sâu sắc, đầy cảm xúc về hành trình hòa hợp dân tộc, vai trò ngày càng quan trọng của kiều bào và giá trị cốt lõi gắn kết cộng đồng người Việt toàn cầu.

“Tiếng Việt còn thì văn hóa còn, dân tộc còn” – thông điệp được Đại sứ Nguyễn Phú Bình nhấn mạnh không chỉ là thông điệp văn hóa, mà còn là nền tảng bền vững để gắn kết cộng đồng và phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc trong kỷ nguyên mới.

Những rào cản đang từng bước được tháo gỡ

Thưa ông, trong các phát biểu gần đây của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm, vấn đề phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, trong đó có cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, được nhấn mạnh như một động lực nội sinh quan trọng. Ông nhìn nhận thế nào về sự chuyển biến trong tư duy và chính sách hòa hợp, hòa giải dân tộc của Việt Nam hiện nay?

- Đại sứ Nguyễn Phú Bình: Tư duy và chính sách hòa hợp, hòa giải dân tộc của Việt Nam là một quá trình phát triển liên tục, gắn liền với lịch sử đất nước sau chiến tranh và yêu cầu củng cố khối đại đoàn kết toàn dân tộc.

Trải qua nhiều cuộc chiến tranh, đất nước không chỉ chịu tổn thất nặng nề về người và của mà còn để lại những chia rẽ trong xã hội. Vì vậy, từ sớm, các thế hệ lãnh đạo Đảng và Nhà nước, từ Chủ tịch Hồ Chí Minh đến nay, luôn nhất quán coi đại đoàn kết dân tộc là yếu tố quyết định để vượt qua hậu quả chiến tranh và phát triển đất nước.

Bước ngoặt quan trọng được thể hiện qua Nghị quyết 08 (năm 1993) của Bộ Chính trị, lần đầu xác định người Việt Nam ở nước ngoài là một bộ phận của cộng đồng dân tộc. Tiếp đó, Nghị quyết 36 (năm 2004) phát triển nhận thức toàn diện hơn khi khẳng định cộng đồng này không chỉ là một phần của dân tộc mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển đất nước và là cầu nối trong quan hệ đối ngoại. Điểm cốt lõi của các chủ trương là không phân biệt quá khứ, hoàn cảnh hay lý do ra đi; tất cả đều là đồng bào, cùng chung nguồn cội.

Cùng với đó, hệ thống pháp luật ngày càng được hoàn thiện theo hướng cởi mở. Luật Quốc tịch sửa đổi năm 2008 và các chính sách liên quan đến đầu tư, nhà ở, thừa kế, đi lại… đã tạo điều kiện thuận lợi hơn cho kiều bào gắn bó với quê hương. Gần đây, các chủ trương mới tiếp tục mở rộng quyền lợi, như xem xét cho phép trở lại quốc tịch Việt Nam.

Quá trình này cho thấy sự chuyển biến từ nhận thức định hướng nội bộ sang chính sách công khai, đồng bộ, với mục tiêu thu hẹp khoảng cách giữa người Việt Nam trong và ngoài nước. Dù vẫn còn một số vấn đề cần hoàn thiện, như cơ chế thực hiện đầy đủ quyền chính trị của kiều bào, nhưng có thể khẳng định Việt Nam đang từng bước xây dựng chính sách toàn diện, nhân văn, phát huy tối đa sức mạnh đại đoàn kết dân tộc.

Từ thực tiễn công tác, ông đánh giá ra sao về hiệu quả của các chính sách thu hút, tạo điều kiện để đồng bào trở về đầu tư, cống hiến cho quê hương? Đâu là những thay đổi mang tính bước ngoặt trong thời gian gần đây?

- Đại sứ Nguyễn Phú Bình: Có thể khẳng định, bước ngoặt quan trọng trong chính sách đối với người Việt Nam ở nước ngoài là Nghị quyết 36 của Bộ Chính trị, khi lần đầu xác định kiều bào không chỉ là một bộ phận của dân tộc mà còn là nguồn lực quan trọng cho phát triển đất nước.

Thực tiễn cho thấy hiệu quả rõ rệt. Nếu trước đây kiều hối chủ yếu hỗ trợ gia đình, thì nay đã chuyển mạnh sang đầu tư, kinh doanh. Lượng kiều hối hằng năm đạt khoảng 19-20 tỷ USD, tương đương vốn FDI giải ngân, lũy kế từ đầu những năm 1990 lên tới hàng trăm tỷ USD – một nguồn lực tài chính rất lớn.

Tuy nhiên, nguồn lực quan trọng hơn nằm ở trí tuệ. Hiện có khoảng 6,5 triệu người Việt Nam ở nước ngoài, trong đó khoảng 10% có trình độ đại học trở lên, chủ yếu sống tại các nước phát triển. Đây là đội ngũ trí thức, chuyên gia, nhà khoa học có khả năng tiếp cận công nghệ tiên tiến như AI, vi mạch…, có thể đóng góp trực tiếp hoặc từ xa. Dù vậy, số người về nước làm việc lâu dài còn hạn chế, mỗi năm chỉ vài trăm lượt.

Bên cạnh đó, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài còn đóng vai trò cầu nối quan trọng trong thúc đẩy quan hệ hợp tác giữa Việt Nam với các nước. Sự hiện diện đông đảo của kiều bào tại các quốc gia như Mỹ, Nhật Bản hay châu Âu góp phần gia tăng vị thế và ảnh hưởng của Việt Nam trong quan hệ kinh tế, thương mại, khoa học - công nghệ và giao lưu văn hóa.

Gần đây, chính sách đã chuyển từ định hướng sang hành động cụ thể. Nhiều chủ trương về đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và hoàn thiện thể chế được ban hành, tạo môi trường thuận lợi hơn để thu hút kiều bào. Đặc biệt, các cơ chế đãi ngộ nhân tài ngày càng linh hoạt, từng bước tháo gỡ rào cản về thu nhập, điều kiện làm việc và đời sống - những yếu tố từng khiến nhiều trí thức khó trở về.

Song song với đó, các quy định pháp lý cũng tiếp tục được hoàn thiện theo hướng cởi mở hơn, như tạo điều kiện thuận lợi trong việc xác định nguồn gốc Việt Nam, xem xét trở lại quốc tịch, mở rộng quyền về sở hữu tài sản và đầu tư.

Những chính sách đồng bộ này không chỉ tạo điều kiện vật chất mà còn khơi dậy động lực tinh thần, để người Việt Nam ở nước ngoài xem việc đóng góp cho quê hương không chỉ là lựa chọn nghề nghiệp mà còn là trách nhiệm và niềm tự hào.

Trong bối cảnh đất nước bước vào giai đoạn phát triển mới với yêu cầu cao về nguồn lực chất lượng, theo ông, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài có thể đóng góp cụ thể như thế nào vào các lĩnh vực then chốt như khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo hay chuyển đổi số?

- Đại sứ Nguyễn Phú Bình: Muốn phát triển nhanh và bền vững thì trước hết phải nâng cao năng suất lao động, mà muốn làm được điều đó thì buộc phải thay đổi phương thức sản xuất. Trước đây, chúng ta chủ yếu dựa vào lao động giá rẻ và khai thác tài nguyên là chính, nhưng trong giai đoạn hiện nay, mô hình đó không còn phù hợp. Thay vào đó, cần chuyển sang nền kinh tế dựa trên tri thức, khoa học - công nghệ và đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số.

Trong bối cảnh đó, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài có thể đóng góp rất trực tiếp. Trước hết là nguồn nhân lực chất lượng cao. Ngay cả với lao động đi làm việc ở nước ngoài, nếu được đào tạo bài bản, có tay nghề cao, thu nhập tốt thì khi trở về, họ sẽ mang theo kinh nghiệm, kỹ năng và tác phong làm việc hiện đại, trở thành lực lượng quan trọng bổ sung cho nền kinh tế trong nước.

Đặc biệt, điều chúng ta cần là thu hút được đội ngũ trí thức, chuyên gia trình độ cao trong các lĩnh vực mũi nhọn mà Việt Nam đang có nhu cầu lớn, như công nghiệp chip bán dẫn, trí tuệ nhân tạo (AI), hàng không… Đây đều là những ngành có hàm lượng công nghệ cao, đóng vai trò dẫn dắt tăng trưởng. Hiện nay, người Việt Nam ở nước ngoài đã có mặt và giữ vị trí quan trọng trong các lĩnh vực này tại nhiều quốc gia phát triển.

Vấn đề đặt ra là không chỉ dừng ở từng cá nhân riêng lẻ, mà cần hình thành các nhóm, các mạng lưới chuyên gia có tổ chức. Khi đó, sự tham gia của họ vào trong nước sẽ tạo thành những “làn sóng” chuyển giao tri thức, công nghệ và phương thức quản trị hiện đại, thay vì những đóng góp rời rạc.

Tôi cho rằng, nếu chúng ta thực hiện tốt việc đổi mới tư duy, cải thiện môi trường và có chính sách phù hợp để thu hút nguồn lực này, thì khoa học - công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số sẽ thực sự trở thành động lực tăng trưởng mới của nền kinh tế.

Thực tế cho thấy tiềm năng phát triển của Việt Nam là rất lớn. Nếu duy trì được tốc độ tăng trưởng cao, thậm chí hướng tới tăng trưởng hai con số trong những năm tới, thì vai trò của nguồn lực chất lượng cao, trong đó có cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, sẽ càng trở nên then chốt. Đây là bài toán cần được giải quyết bằng các giải pháp tổng thể, kết hợp chặt chẽ giữa nguồn lực trong nước và quốc tế.

Mặt trận Tổ quốc – cầu nối đưa trí thức kiều bào trở về dựng xây Tổ quốc

Bên cạnh những kết quả tích cực, công tác hòa hợp dân tộc vẫn còn những rào cản nhất định. Ông có thể chỉ ra những thách thức lớn nhất hiện nay và giải pháp để tiếp tục thu hẹp khoảng cách, tăng cường đồng thuận trong cộng đồng người Việt toàn cầu?

- Đại sứ Nguyễn Phú Bình: Thực tế, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài có xuất thân, hoàn cảnh và lý do ra đi rất khác nhau. Dù chủ trương nhất quán là không phân biệt đối xử, trên thực tế vẫn tồn tại một số “rào cản”.

Lớn nhất là khác biệt về nhận thức và tâm lý lịch sử. Một bộ phận kiều bào, nhất là những người từng gắn với chế độ cũ, vẫn còn định kiến, dù xu hướng này đang dần thu hẹp theo thời gian. Bên cạnh đó, một số hạn chế trong nước như thực thi chính sách chưa đồng đều, thủ tục hành chính còn bất cập cũng ảnh hưởng nhất định đến niềm tin và mức độ gắn bó của kiều bào.

Tuy nhiên, xu hướng chung là tích cực. Những rào cản đang từng bước được tháo gỡ thông qua các cải cách mạnh mẽ về hành chính, tinh gọn bộ máy, giảm chi phí và thủ tục cho người dân, doanh nghiệp, qua đó tạo thuận lợi hơn cho kiều bào về nước đầu tư, làm ăn.

Về giải pháp, theo tôi, cần tiếp tục hoàn thiện môi trường đầu tư, định hướng hiệu quả dòng kiều hối, đồng thời xây dựng các cơ chế hỗ trợ cụ thể như tư vấn pháp lý để kiều bào yên tâm khi trở về. Cùng với đó, cần khai thác các lĩnh vực tiềm năng như y tế, du lịch, nghỉ dưỡng; phát triển dịch vụ y tế chất lượng cao và kết nối từ xa để tăng khả năng tiếp cận của kiều bào.

Một giải pháp quan trọng khác là tăng cường gắn kết văn hóa, đặc biệt là thông qua việc bảo tồn, phát huy các giá trị truyền thống như tín ngưỡng thờ cúng Hùng Vương, tổ chức các hoạt động văn hóa cộng đồng ở nước ngoài.

Đồng thời, đẩy mạnh dạy và học tiếng Việt cho thế hệ trẻ kiều bào, bởi “tiếng Việt còn thì văn hóa còn, dân tộc còn”. Việc ứng dụng công nghệ, xây dựng các chương trình dạy tiếng Việt trực tuyến đa ngôn ngữ là hướng đi rất cần thiết. Khi tạo được sự gắn kết cả về lợi ích, tình cảm và văn hóa thì khoảng cách sẽ tiếp tục được thu hẹp, qua đó tăng cường đồng thuận trong cộng đồng người Việt toàn cầu.

Thưa ông, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam được xác định là trung tâm của khối đại đoàn kết toàn dân tộc. Theo ông, vai trò của Mặt trận trong việc kết nối, củng cố niềm tin và phát huy nguồn lực kiều bào cần được thể hiện như thế nào trong giai đoạn hiện nay?

- Đại sứ Nguyễn Phú Bình: Tôi cho rằng Mặt trận Tổ quốc Việt Nam là một mô hình rất đặc thù, không nhiều quốc gia có. Việt Nam có truyền thống Mặt trận từ thời Việt Minh, Mặt trận dân tộc thống nhất, với sứ mệnh tập hợp, đoàn kết toàn dân trong đấu tranh giành độc lập, bảo vệ Tổ quốc; và ngày nay tiếp tục phát huy vai trò đó trong điều kiện mới dưới sự lãnh đạo của Đảng.

Điểm cốt lõi là Mặt trận không chỉ là nơi tập hợp lực lượng, mà còn là cơ chế hiệp thương, lắng nghe và phản ánh ý kiến đa chiều của các tầng lớp xã hội. Đảng Cộng sản Việt Nam vừa giữ vai trò lãnh đạo, vừa là một thành viên của Mặt trận, cùng trao đổi, tiếp thu ý kiến để hoàn thiện chủ trương, chính sách sát thực tiễn, hợp lòng dân.

Thực tế cho thấy, Mặt trận Tổ quốc là nơi hội tụ rất rộng rãi các thành phần xã hội, không phân biệt tuổi tác, quá khứ hay thành phần xuất thân. Có những người từng ở phía bên kia trong chiến tranh, nhưng sau này vẫn tham gia, đóng góp tích cực. Đơn cử như trường hợp Giáo sư, Tiến sĩ, bác sĩ Trần Đông A - từng là Thiếu tá Quân y Quân lực Việt Nam Cộng Hòa, sau đó ở lại, cống hiến và trở thành Thầy thuốc Nhân dân, Anh hùng Lao động và giờ đây cũng là một thành viên của Mặt trận Tổ quốc.

Bên cạnh đó, Mặt trận tập hợp đầy đủ các tôn giáo, dân tộc và các tổ chức chính trị - xã hội như nông dân, công đoàn, thanh niên, phụ nữ, cựu chiến binh…, tạo thành một không gian chung kết nối toàn xã hội.

Đối với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, vai trò của Mặt trận ngày càng rõ nét. Hiện có khoảng 24-25 Ủy viên Ủy ban Trung ương Mặt trận là kiều bào, trong đó có đại diện nhiều cộng đồng lớn trên thế giới, kể cả những người đã mang quốc tịch khác. Điều này cho thấy chính sách đại đoàn kết ngày càng cởi mở, bao trùm.

Thông qua Mặt trận, cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài thực sự có vị trí và vai trò trong ngôi nhà chung Đại đoàn kết dân tộc, có điều kiện thuận lợi phản ánh tâm tư, nguyện vọng của đồng bào ta ở nước ngoài, đồng thời đóng góp hiệu quả cho sự nghiệp phát triển đất nước.

Trong bối cảnh hiện nay, với việc tiếp tục tinh gọn tổ chức và gắn kết chặt chẽ các đoàn thể chính trị - xã hội, Mặt trận đang nâng cao hiệu quả hoạt động. Vai trò trung tâm cần được thể hiện rõ hơn ở khả năng quy tụ, kết nối và tạo niềm tin, đặc biệt với cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, qua đó phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc.

Được bầu cử là quyền thiêng liêng

Với vai trò là Chủ tịch Hội Liên lạc với người Việt Nam ở nước ngoài, ông có đề xuất gì nhằm hoàn thiện hơn nữa cơ chế, chính sách để khơi dậy mạnh mẽ tinh thần hướng về quê hương, nhất là trong thế hệ kiều bào trẻ?

- Đại sứ Nguyễn Phú Bình: Trong vai trò là tổ chức thành viên của Mặt trận Tổ quốc Việt Nam, chúng tôi đặc biệt coi trọng hai chức năng: giám sát và phản biện. Thông qua giám sát, có thể nhận diện rõ nơi làm tốt, nơi còn hạn chế để kiến nghị điều chỉnh; còn phản biện giúp cơ quan chức năng bám sát thực tiễn, nhất là các vấn đề phát sinh từ cộng đồng kiều bào, từ đó hoàn thiện chính sách.

Bên cạnh đó, để thu hút kiều bào hiệu quả, cần thực hiện đồng bộ hai yêu cầu: vừa tạo điều kiện huy động nguồn lực, vừa có chính sách ưu đãi phù hợp. Những quy định pháp luật đã có cần được triển khai thông thoáng; các vướng mắc cần tiếp tục rà soát, tham chiếu thông lệ quốc tế để điều chỉnh theo hướng cởi mở, đồng thời vẫn bảo đảm an ninh quốc gia.

Một nội dung quan trọng là từng bước mở rộng quyền và nghĩa vụ của công dân Việt Nam ở nước ngoài, trong đó có quyền bầu cử, ứng cử. Đây là quyền chính trị thiêng liêng, cần được nghiên cứu với lộ trình phù hợp, bảo đảm khả thi nhưng không nên kéo dài.

Ngoài ra, cần tiếp tục phát huy vai trò của kiều bào như một cầu nối giữa Việt Nam và các nước. Những hoạt động văn hóa như Giỗ Tổ Hùng Vương ở nước ngoài, kết hợp với giao lưu, triển lãm, quảng bá sản phẩm… là những cách làm hiệu quả để lan tỏa bản sắc Việt Nam và tăng cường kết nối cộng đồng.

Đối với thế hệ trẻ, đây vừa là cơ hội, vừa là thách thức. Lực lượng này có trình độ cao, tiếp cận nhanh với khoa học - công nghệ hiện đại, nhưng cũng dễ bị hòa nhập sâu vào xã hội sở tại, từ đó phai nhạt dần bản sắc. Vì vậy, theo tôi, cần đặc biệt chú trọng giữ gìn tiếng Việt, giáo dục về cội nguồn, văn hóa dân tộc cho thế hệ trẻ. Khi còn giữ được ngôn ngữ và bản sắc, họ sẽ giữ được sự gắn bó với quê hương.

Cuối cùng, ông kỳ vọng gì về vai trò của cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài trong việc cùng đất nước hiện thực hóa mục tiêu phát triển nhanh và bền vững trong kỷ nguyên mới?

- Đại sứ Nguyễn Phú Bình: Trước hết, có thể thấy quy mô cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài đang tăng rất nhanh. Từ khoảng 2,7 triệu người vào đầu những năm 2000, đến nay đã đạt khoảng 6,5 triệu người. Riêng tại các nước phát triển, với nền giáo dục và khoa học-công nghệ cao, trong khi thiếu hụt nguồn nhân lực, xu hướng giới trẻ Việt Nam đi học tập và làm việc tăng nhanh, khiến cho cộng đồng người Việt tại các nước này lớn mạnh nhanh chóng: tại Mỹ có đến 2,5 triệu, Nhật Bản lên đến 600.000, Hàn Quốc lên đến 350.000, cộng đồng tại Châu Âu, Australia, Canada... cũng tăng nhanh. Điều đó cho thấy không chỉ số lượng mà chất lượng nguồn nhân lực cũng ngày càng nâng cao, nhất là tại các quốc gia phát triển.

Tôi cho rằng đây là một nguồn lực rất quan trọng. Trình độ học vấn, khoa học - công nghệ của kiều bào ngày càng cao, đồng thời sự gắn bó với quê hương, niềm tự hào dân tộc cũng được củng cố. Dù sinh sống ở nước ngoài, họ vẫn có thể đóng góp cho đất nước thông qua tri thức, kinh nghiệm và các mối liên kết quốc tế.

Vì vậy, tôi kỳ vọng trong thời gian tới, chúng ta sẽ tiếp tục thu hút hiệu quả hơn nguồn lực từ cộng đồng người Việt Nam ở nước ngoài, cả về vật chất lẫn trí tuệ, qua đó đóng góp thiết thực vào các mục tiêu phát triển của đất nước. Đặc biệt, hướng tới các mốc quan trọng như năm 2030 trở thành nước có thu nhập trung bình cao và năm 2045 trở thành nước phát triển, vai trò của kiều bào sẽ ngày càng rõ nét và quan trọng hơn, song hành cùng sự phát triển trong nước.

Trân trọng cảm ơn ông!

Ông Nguyễn Phú Bình sinh năm 1948, là nhà ngoại giao giàu kinh nghiệm, từng đảm nhiệm nhiều vị trí quan trọng tại Bộ Ngoại giao. Ông là Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền đầu tiên tại Hàn Quốc (1992-1997), sau đó giữ cương vị Thứ trưởng Bộ Ngoại giao từ năm 2002 đến tháng 3/2012 và Đại sứ Đặc mệnh toàn quyền tại Nhật Bản (2008-2011). Sau khi nghỉ hưu, từ 2013 đến nay ông tiếp tục đóng góp trong công tác đối ngoại nhân dân, hiện là Ủy viên Đoàn Chủ tịch UBTƯ MTTQ Việt Nam, Chủ tịch Hội liên lạc với người Việt Nam ở nước ngoài và Phó Chủ tịch Hội hữu nghị Việt-Nhật.

×