Hàng nghìn "báu vật" đang ở dưới những tán rừng của Tây Bắc, thu về 50-200 tỷ đồng/năm, Trung Quốc, Ấn Độ mua nhiều nhất

Hàng nghìn "bảo vật" dưới tán rừng Tây Bắc

Vùng Tây Bắc Việt Nam từ lâu đã được biết đến không chỉ bởi cảnh quan núi rừng hùng vĩ, bản sắc văn hóa đặc sắc mà còn là nơi lưu giữ kho tàng dược liệu quý giá của quốc gia. Với tổng diện tích rừng hơn 1,95 triệu ha, trong đó 1,56 ha là rừng tự nhiên (công bố hiện trạng rừng 2023), Tây Bắc là “ngôi nhà chung” của hệ thực vật đa dạng, nơi hội tụ các luồng thực vật di cư từ Ấn Độ, Myanmar, Trung Quốc, cùng nguồn gen bản địa phong phú, hình thành nên hệ sinh thái rừng độc đáo và bền vững.

TS Phạm Quang Tuyến, Viện Nghiên cứu Lâm sinh (thuộc Viện Khoa học Lâm nghiệp Việt Nam) cho hay, rừng không chỉ cung cấp gỗ và lâm sản ngoài gỗ phục vụ đời sống, bảo vệ nguồn nước, chống xói mòn mà còn tạo điều kiện khí hậu, thổ nhưỡng đặc biệt để nuôi dưỡng, tái tạo những dược liệu quý hiếm có giá trị cao như sâm Việt Nam (sâm Lai Châu), tam thất hoang, bảy lá một hoa, hà thủ ô đỏ, đẳng sâm, thông đỏ, nấm linh chi, cẩu tích… và hàng nghìn loài cây thuốc khác.

Các loài trên chỉ sinh trưởng và cho hàm lượng hoạt chất cao khi được nuôi dưỡng trong môi trường rừng phù hợp, khẳng định mối quan hệ hữu cơ, không thể tách rời giữa dược liệu và rừng.

Đứng trước tiềm năng rất lớn đó, các nhà khoa học đã thống kê được hơn 7.000 loài thực vật cho lâm sản ngoài gỗ và có trên 5.000 loài cây dược liệu (thống kê LSNG giai đoạn 2015-2020). Ước tính tỷ lệ cây dược liệu vùng Tây Bắc trên 3.500 loài chiếm trên 70% cây dược liệu Việt Nam. Tây Bắc được coi là “thủ phủ dược liệu” của cả nước.

Trong số hơn 7.000 loài thực vật lâm sản ngoài gỗ đã biết ở Việt Nam, có khoảng 750 loài cây được gây trồng phổ biến, thuộc 79 họ thực vật. Đáng chú ý, có tới 356 loài dược liệu quý hiếm đang đứng trước nguy cơ suy giảm nghiêm trọng hoặc bị tiêu diệt trong tự nhiên, tiêu biểu như sâm Lai Châu, tam thất hoang, bình vôi, vàng đắng, hoàng đằng…

Những năm gần đây, nhiều loài cây dược liệu có giá trị kinh tế cao tiếp tục được phát hiện và nghiên cứu, làm phong phú thêm nguồn tài nguyên dược liệu quốc gia. Các nhóm cây này có nhu cầu thị trường lớn, đóng vai trò đặc biệt quan trọng đối với sinh kế của người dân miền núi, đặc biệt là đồng bào dân tộc thiểu số, đồng thời được coi là ngành hàng chủ lực trong chiến lược phát triển kinh tế nông lâm nghiệp bền vững hiện nay và trong tương lai.

Nhóm dược phẩm, mỹ phẩm có nguồn gốc từ thực vật: Vùng Tây Bắc hiện là “thủ phủ” của trên 3.500 loài cây dược liệu, trong đó có hàng trăm loài thuộc diện quý hiếm toàn cầu. Tiêu biểu là các loài đặc hữu như sâm Lai Châu, tam thất hoang, bảy lá một hoa, hoàng liên gai, thông đỏ, hà thu ô đỏ... Đây đều là những loài có hàm lượng hoạt chất cao, giá trị y dược và kinh tế lớn, đang được thế giới quan tâm nghiên cứu và mua bán ở dạng dược liệu, thực phẩm chức năng và mỹ phẩm tự nhiên.

Ngoài Tây Bắc, một số loài khác như chè hoa vàng, ba kích phân bố chủ yếu ở Đông Bắc nhưng cũng có thể gây trồng mở rộng dưới tán rừng Tây Bắc, tạo vùng nguyên liệu liên vùng. Đây là nhóm cây dược liệu quan trọng định hướng phát triển chủ lực, phù hợp chiến lược phát triển vùng dược liệu quốc gia và xuất khẩu dược phẩm thiên nhiên.

Nhóm cây làm trà dược liệu, thực phẩm chức năng: Nhiều loài cây dược liệu dưới tán rừng không chỉ dùng làm thuốc mà còn dùng để chế biến trà, cao, viên nang, thực phẩm bổ sung. Ví dụ: trà lá sâm Lai Châu, trà tam thất hoang, chè dây, rau sắng, Thạch đen, rau bò khai, tai chua, giảo cổ lam… Nhóm này có tiềm năng phát triển nhanh, phù hợp xu hướng tiêu dùng sạch, an toàn, hữu cơ, gắn với chỉ dẫn địa lý vùng cao Tây Bắc.

Nhóm cây gia vị – chiết xuất tinh dầu: Một số loài cây dược liệu dưới tán rừng Tây Bắc đồng thời cung cấp tinh dầu, dược chất chiết xuất: Quế, hồi, màng tang, sa nhân, thảo quả, long não rừng. Tinh dầu từ nhóm này là nguồn nguyên liệu quan trọng cho công nghiệp chế biến dược phẩm, mỹ phẩm, thực phẩm và xuất khẩu.

Nhóm cây dược liệu quý có nguy cơ tuyệt chủng: Hiện có khoảng 356 loài lâm sản ngoài gỗ quý hiếm đang bị suy giảm mạnh, chủ yếu là cây thuốc dưới tán rừng. Tiêu biểu như sâm Việt Nam, tam thất hoang, bảy lá một hoa, bình vôi, hoàng đằng, thông đỏ, lan kim tuyến… Nhóm này đòi hỏi bảo tồn song song phát triển, cần nghiên cứu nhân giống in vitro, gây trồng chủ động, hạn chế phụ thuộc khai thác tự nhiên.

Nhóm cây gắn với bản sắc tri thức bản địa: Nhiều loài cây dược liệu được trồng, khai thác và sử dụng gắn chặt tri thức y học dân gian của người La hủ, Thái, Dao, Mông. Ví dụ: Sâm Lai Châu, tam thất hoang, thảo quả, rễ cẩu tích, đẳng sâm, hà thủ ô. Nhóm này có giá trị đặc biệt về du lịch trải nghiệm dược liệu, phát triển kinh tế xanh, bảo tồn văn hóa cộng đồng.

Theo TS Phạm Quang Tuyến, giá trị sản xuất lâm sản ngoài gỗ chiếm 10–15% giá trị lâm nghiệp cả nước, trong đó cây dược liệu đóng vai trò lớn nhất. Giá trị xuất khẩu lâm sản ngoài gỗ tăng trung bình 15%/năm, từ 350 triệu USD (trước 2016) lên trên 800 triệu USD năm 2020; dược liệu góp phần đáng kể, nhất là nhóm xuất khẩu sang Trung Quốc, Hàn Quốc.

Đóng góp ngân sách địa phương ước tính từ 50-200 tỷ đồng/năm thông qua các hoạt động trực tiếp và gian tiếp. Ngoài ra việc phát triển du lịch sinh thái dưới tán rừng, dự kiến nguồn thu từ dược liệu sẽ tăng mạnh hơn nữa trong thời gian tới.

Hướng tới bảo tồn rừng và đa dạng sinh học

TS Phạm Quang Tuyến cho thông tin, thị trường xuất khẩu lâm sản ngoài gỗ hiện nay thì mỗi sản phẩm có bạn hàng chính khác nhau. Theo đó, Ấn Độ chiếm gần 1/2 khối lượng quế xuất khẩu của Việt Nam, tiếp đó là Đài Loan và Hàn Quốc; Trung Quốc, chiếm gần 2/3 khối lượng hồi, sa nhân và thảo quả xuất khẩu của Việt Nam, tiếp theo là Ấn Độ, và một số nước kinh doanh và sử dụng gia vị của Đông Nam Á như Singapore, Malaysia, Thái Lan, Indonesia. Các nước Mỹ La tinh (Ecuador, Brazil, Venezuela).

Dù các sản phẩm của Việt Nam trong nước thường được cho là có “chất lượng” tốt trên thế giới, được biết với thương hiệu như một “sản vật quý” từ Việt Nam. Tuy nhiên, giá bán các sản phẩm này chưa cao, do chất lượng sản phẩm thực tế còn thấp, mới chỉ đáp ứng chủ yếu cho những thị trường dễ tính.

Bên cạnh đó, phụ thuộc quá nhiều vào thị trường “không chính thức – tiểu ngạch” biên giới phía Bắc (Trung Quốc); Hệ thống phân phối lỏng lẻo, chưa tổ chức theo chuỗi giá trị; Chủ yếu xuất thô, ít chế biến, thiếu thương hiệu.

Vùng sản xuất ở vùng sâu, vùng xa, hạ tầng yếu, dân trí thấp, khó ứng dụng công nghệ. - Đầu tư khoa học công nghệ hạn chế, quản lý chất lượng chưa đảm bảo tiêu chuẩn xuất khẩu.

Công nghệ chế biến dược liệu vùng Tây Bắc nhìn chung lạc hậu, manh mún, chưa đồng bộ; Chủ yếu dừng ở mức sơ chế thô, gồm rửa sạch, phơi/sấy khô, bảo quản đơn giản, chiếm tới 90% sản phẩm dược liệu đưa ra thị trường; Ít doanh nghiệp đầu tư thiết bị chiết xuất, tinh chế, phân loại theo tiêu chuẩn dược điển hoặc GACP-WHO.

Để dược liệu trong môi trường rừng trở thành ngành kinh tế trọng điểm, góp phần xóa đói giảm nghèo, đảm bảo an sinh xã hội và tăng trưởng lâm nghiệp bền vững, cần tập trung vào khâu dự báo thị trường và quy hoạch vùng nguyên liệu.

Tăng cường công tác dự báo thị trường, tránh cung vượt cầu và sản phẩm kém chất lượng.- Xây dựng quy hoạch tổng thể vùng trồng dược liệu, đảm bảo khoa học, phù hợp thổ nhưỡng – khí hậu, đáp ứng nhu cầu sản xuất hàng hóa quy mô lớn.

Nghiên cứu, phát triển và quản lý giống- Đẩy mạnh nghiên cứu, chọn tạo, phát triển giống chất lượng cao; Quản lý, kiểm soát tốt nguồn giống nhằm đảm bảo năng suất, chất lượng, bảo tồn nguồn gen quý; Ứng dụng tiến bộ kỹ thuật; Tăng cường nghiên cứu, ứng dụng công nghệ tiên tiến trong trồng, thu hái, chế biến, đạt tiêu chuẩn an toàn thực phẩm và môi trường quốc tế.

Đa dạng hóa sản phẩm, nâng cao giá trị gia tăng; Nghiên cứu phát triển sản phẩm mới, đa dạng mẫu mã, đáp ứng thị hiếu người tiêu dùng; Các sản phẩm cần đạt chứng nhận quốc tế để nâng cao giá trị và khả năng xuất khẩu; Phát triển thị trường và thương mại hóa.

Cải thiện quan hệ thương mại, tìm kiếm khách hàng lớn, thị trường ổn định, xây dựng thương hiệu dược liệu Việt Nam trên thị trường quốc tế; Tổ chức sản xuất theo chuỗi giá trị; Phát triển sản xuất dược liệu theo mô hình liên kết chuỗi giá trị, đảm bảo chất lượng đồng nhất, giá tốt, lợi ích hài hòa giữa các tác nhân tham gia; Phát triển kinh tế hợp tác.

×