Hạt gạo sông Ba ở Trường Sa-loại gạo ngon đất Phú Yên, "chưng cất" từ phù sa vùng đồng bằng lớn nhất miền Trung

Mấy ngày liền lênh đênh trên biển Đông trong thời tiết gió mùa Đông Bắc thổi ràn rạt, duy trì cấp 3-4, nhiều lúc tăng lên cấp 5-6. Sóng biển đã tạo đỉnh cao khiến người đi tàu càng nôn nao, nếu ai đó đã say sóng lại càng thêm say.

Chúng tôi cũng cập bờ đá của đảo nhỏ. Tất cả từ màu sắc, âm thanh, mùi vị đều mới 100%. Trên tất cả là hòn đảo như một đốm nhỏ tí ti giữa một vòng tròn không gian mênh mông nước biển, nhìn đâu cũng thấy chân trời.

Trời tối, không gian giữa biển Đông dường như co bớt lại bởi màu trời, màu nước gần như hòa làm một. Chúng tôi có một bữa cơm đầu tiên trên đảo nhỏ.

Một nồi canh chua cá mú nâu nấu me ngào bốc khói nghi ngút; thịt bò hộp xào dứa hộp, một đĩa dưa giá đỗ trộn với gừng tươi thái chỉ-đó là các món ăn trong mâm cơm của 9 anh em trên đảo chìm.

Lần đầu tiên sau rất nhiều năm, tôi ăn một bữa cơm lạ miệng ngon đến vậy.

Bữa ăn ngon cứ vướng vất, chàng màng trong đầu tôi cả trong một buổi tối đầu tiên trên đảo, rồi bất chợt hiện ra trôi chảy, rõ ràng. Đó là những hạt cơm.

Sinh ra ở nông thôn, làm nông nghiệp, nhưng đây là lần đầu tiên tôi thấy nồi cơm, bát cơm lạ đến như thế. Hạt cơm dài, trắng ngần, 10 hạt cơm đều tăm tắp cả 10, gần như khó tìm ra một hạt cơm nào vỡ đôi, vỡ ba. Ắt hẳn những hạt gạo phải lành lặn đẹp đẽ lắm.

Ý nghĩ đó đã khiến tôi bật dậy tìm xuống kho gạo, kho thực phẩm. Sục tay xuống bao gạo đang dùng dở, tôi bốc một nắm gạo lên xem.

Dưới ánh sáng của chiếc đèn pin, từng hạt gạo nguyên vẹn, dài đẹp, trắng như hạt ngọc hiện lên. Tôi chưa bao giờ thấy những hạt gạo đẹp đến như thế. Buông rơi nắm gạo, trên bàn tay còn dính đầy thứ cám mịn màng man mát, đưa lên mũi nghe thấy mùi thơm lúa mới.

Loại gạo người lính chúng tôi ăn ở ngoài Trường Sa mang tên “Gạo sông Ba”. Lớp áo ở giữa của bao gạo khắc ghi dòng chữ “Gạo sông Ba”. Cụm từ “Gạo sông Ba” ghi vào đầu tôi như một câu hỏi cần lời giải đáp.

Anh Phương, bác sỹ-người mà sau này tôi đã gán cho cái tên “nhà hiền triết lạc ra đảo” trả lời câu hỏi tôi “Sông Ba ở đâu, lần đầu tiên em nghe đến cái tên sông Ba).

-Sông Ba là một dòng sông lớn của tỉnh Phú Yên. Chính phù sa dòng sông này đã tạo nên các cánh đồng phì nhiêu rộng lớn-nơi nông dân trồng lúa. Gạo sông Ba chúng ta ăn là làm ra từ hạt lúa trồng ở đồng bằng sông Ba.

Hạt gạo đều tăm tắp, 10 hạt như 10, không nứt vỡ, không bạc bụng mà bóng mẩy, căng tràn, sáng láng là do thu hoạch lúa xong đưa thẳng vào máy sấy, lò sấy mà không phải phơi nắng.

Hạt lúa phơi tự nhiên ở quê thường bị dính mưa gọi là “vô ẩm” hoặc như cách mẹ tôi nói là "lúa bị vô hơi", hoặc hạt lúa phơi bị nắng rát quá mà ở quê thường gọi là bị “cướp nắng”. Lúa xay xát ra tỷ lệ hạt gạo vỡ nhiều hơn hạt gạo lành và thường màu hạt gạo không đẹp mà dân quê hay gọi là hạt gạo bị “bạc bụng”.

Trước khi đi bộ đội, trước khi ra đóng quân ở Trường Sa, tôi ít nhất đã có 4 lần đi về Bắc-Nam bằng đường sắt. Trong trí nhớ của tôi, khi tàu qua địa phận tỉnh Phú Yên, tôi chỉ nhớ con tàu phát ra âm thanh lềnh kềnh, lềnh kềnh khi băng qua cầu Đà Rằng, bắc qua sông Đà Rằng.

-Mọi dòng sông đều đổ ra biển, sông Ba cũng không ngoại lệ. Có thể ở thượng nguồn dòng sông mang tên này, khi chảy về gần biển thì dòng sông lại mang tên khác. Anh Phương lý giải.

Bao gạo sông Ba được bao bọc bởi 3 “lớp áo”, lớp ngoài cùng là một bao gai màu nâu đất, lớp thứ 2 là một bao nhựa dệt hở màu trắng (dân quê tôi hay gọi là bao xác rắn), lớp cuối cùng là một bao nhựa kín dày màu xanh gần với màu lá cây.

Mỗi lớp áo của bao gạo sông Ba đều được lính đảo chúng tôi tận dụng vào những việc hữu dụng.

Lớp thứ nhất và thứ 2 được dùng để đựng cát san hô, đặt qua một mùa mưa tầm tã, gội sạch vị mặn của muối biển dùng để ủ mầm giá đỗ.

Hạt đậu xanh đưa từ đất liền ra Trường Sa được chúng tôi ủ thành giá đỗ, giá đỗ nấu canh chua, giá đỗ muối chua-món ăn thay rau xanh, cung cấp chất xơ chủ yếu cho người lính đảo.

Lớp áo cuối cùng của bao gạo gần trùng với màu xanh lá cây được lính đảo cắt nhỏ ra rồi cuộn lên các cành san hô tạo nên những mô hình cây cổ thụ, trên đó có treo các quả là các loại ốc biển Trường Sa.

Không hiểu sao, tôi thường bị ám ảnh bởi các dòng sông, và dòng sông nào cũng gắn liền với một quê hương, một vùng đất.

Làng xóm cũng hình thành ven đôi bờ sông quê. Cái tên sông Ba đã neo trong đầu tôi những lục lọi, tìm hiểu.

Sau này, ở bất cứ cuốn sách, hay tờ báo nào có trong cái thư viện mini với số sách báo ít ỏi trên đảo. Khi đọc, tôi đều chú ý đến 4 từ: Sông Ba, Phú Yên.

Thông tin cập nhật, bổ sung như dòng phù sa mải miết bồi đắp để hình thành nên trong tri kiến của tôi về một dòng sông Ba.

Con sông Ba là dòng sông nội địa của Việt Nam. Sông Ba bắt nguồn từ đỉnh núi cao có tên là Ngọc Rô ở xã Đak Rông, huyện Đak Glei, tỉnh Kon Tum* (địa danh tên xã, tên huyện, tên tỉnh trước thời điểm sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, bỏ cấp huyện, sáp nhập tỉnh Phú Yên, tỉnh Đắk Lắk trước đây).

Đỉnh núi Ngọc Rô cao 1.549m so với mực nước biển, là nơi những mạch nước đầu tiên xuất hiện tạo nên ngọn nguồn sông Ba.

Dòng sông miên mải chảy qua bao thác ghềnh, núi đồi, bồi đắp phù sa cho đôi bờ, hình thành nên các cánh đồng phì nhiêu thuộc các tỉnh Kon Tum, Gia Lai, rồi Phú Yên, hòa nước vào biển Đông.

Ở hạ lưu, sông Ba tạo thành một lưu vực rộng lớn nhất miền Trung và nằm trọn trong tỉnh Phú Yên. Và cũng ở hạ lưu thuộc đất Phú Yên, sông Ba có một cái tên mới-sông Đà Rằng.

Phù sa hàng triệu năm của sông Ba đã bồi đắp nên đồng bằng phía hạ lưu thuộc tỉnh Phú Yên, tạo nên vùng đồng bằng rộng lớn, màu mỡ, trù phú với diện tích lớn nhất miền Trung. Điều này đã tạo nên Phú Yên như là vựa lúa lớn nhất miền Trung, nuôi dưỡng bao thế hệ, con người vùng đất này.

Và, với chúng tôi, những người lính Trường Sa tự thấy rung lên một niềm xúc động khó tả khi những hạt gạo-hạt ngọc trời nông dân Phú Yên hai sương một nắng chắt lọc mà thành từ phù sa, nước tưới của sông Ba.

Những năm đầu thập niên 1990, dù Việt Nam đã xuất khẩu gạo ra thế giới, năng suất lúa ở quê tôi cũng đã chạm ngưỡng hơn 8 tấn/ha.

Bởi vậy, chuyện ăn cơm độn, thiếu đói dai dẳng đã gần như chấm dứt, nhưng cơ bản, chất lượng gạo vẫn dừng lại ở mức “phẩm cấp thấp”. Nông dân quê tôi làm ra hạt lúa, hạt gạo vẫn phụ thuộc vào nắng mưa ở tất cả các công đoạn từ gieo cấy cho tới thu hoạch, khi xay xát ra gạo thì 10 hạt có 8-9 hạt vỡ.

Cùng thời gian đó, trong đất liền, nhiều nơi đời sống của người dân còn bao cảnh khó khăn, thiếu thốn, không ít nơi còn đói giáp hạt, thời gian đói giáp hạt ở mức cao. Nhưng với người lính Trường Sa chúng tôi, Tổ quốc vẫn dành cho những quan tâm, ưu ái nhất, trong đó có hạt gạo sông Ba.

*Tên xã, huyện, tỉnh đề cập trong bài đều là tên trước thời điểm sắp xếp đơn vị hành chính cấp xã, bỏ cấp huyện, sáp nhập tỉnh, thành phố.

×