Hệ sinh thái số là chìa khóa để nông dân thoát nghèo bền vững

Thưa ông, hiện nay chuyển đổi số và chuyển đổi xanh đang được nhắc đến như một xu thế tất yếu trong phát triển kinh tế. Ông đánh giá thế nào về vai trò của hai trụ cột này đối với việc nâng cao đời sống và giảm nghèo bền vững cho bà con nông dân trong bối cảnh hiện nay?

Chúng ta cần nhìn nhận khách quan rằng nông nghiệp Việt Nam đang duy trì tốc độ tăng trưởng cao với giá trị sản xuất đạt trên 400 tỷ USD. Tuy nhiên, để sự tăng trưởng này thực sự mang lại lợi ích lâu dài cho người nông dân, chúng ta cần một phương thức tiếp cận mới. Chuyển đổi xanh và chuyển đổi số hiện nay là hai xu thế gắn liền với yêu cầu tăng trưởng nhanh, bền vững của nền kinh tế. Việc định hướng phát triển nền nông nghiệp sinh thái, hiện đại, ứng dụng công nghệ cao theo hướng xanh và số không chỉ là lựa chọn mà là yêu cầu bắt buộc đối với chúng ta hiện nay.

Đối với công tác giảm nghèo, vai trò của công nghệ và thể chế thể hiện rõ nhất qua hai trụ cột là liên kết chuỗi giá trị và xây dựng hệ sinh thái số. Đây chính là nền tảng để nâng cao năng lực cạnh tranh, minh bạch hóa quy trình sản xuất – tiêu thụ, từ đó tạo dựng niềm tin vững chắc trên thị trường trong nước và quốc tế. Khi người nông dân tham gia vào một hệ sinh thái minh bạch, họ không còn đơn độc, rủi ro được chia sẻ và giá trị sản phẩm được khẳng định, đó chính là con đường thoát nghèo bền vững nhất.

Nhìn từ góc độ khu vực và quốc tế, ông đánh giá thế nào về tốc độ chuyển đổi số của chúng ta, đặc biệt là trong khu vực kinh tế tập thể và các hợp tác xã (HTX)?

Phải thừa nhận rằng dù Việt Nam là quốc gia có nền nông nghiệp phát triển mạnh, được quốc tế đánh giá cao, nhưng tiến trình chuyển đổi số trong nông nghiệp, đặc biệt là khu vực kinh tế tập thể và HTX, vẫn còn chậm so với nhiều quốc gia trong khu vực như Trung Quốc, Thái Lan hay các nước EU. Nhìn ra thế giới, tại Trung Quốc, nền tảng số quốc gia về nông nghiệp đã được triển khai đến từng HTX, từng trang trại và gắn kết chặt chẽ với hệ thống quản lý địa phương. Ở Thái Lan, hệ thống truy xuất nguồn gốc điện tử đã được áp dụng bắt buộc đối với nông sản xuất khẩu.

Thậm chí tại châu Âu, nông nghiệp số không chỉ dừng ở quản lý sản xuất mà còn mở rộng sang thương mại carbon, định lượng tín chỉ carbon và phân bổ chính sách phát triển theo vùng. Điều này cho thấy họ đã hoàn thiện thể chế, hạ tầng và nền tảng dữ liệu để vận hành toàn diện hệ sinh thái số trong nông nghiệp. Trong khi đó, Việt Nam vẫn chưa có hệ thống truy xuất số vận hành đồng bộ, khiến chúng ta chậm hơn trong tiến trình hội nhập.

Đối với nông dân và các HTX, hệ sinh thái số hiện không còn là chuyện có nên làm hay không, mà là điều kiện bắt buộc để nông sản được công nhận, được tài trợ và tiếp cận thị trường quốc tế một cách công bằng.

Để giúp người nông dân thoát nghèo, việc ứng dụng khoa học công nghệ xây dựng các liên kết chuỗi giá trị đóng vai trò cực kỳ quan trọng. Xin ông cho biết thực tế triển xây dựng các liên kết chuỗi giá trị hiện nay ra sao?

Theo thống kê của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cả nước hiện có khoảng 7.000 mô hình liên kết, thu hút hàng trăm nghìn hộ nông dân tham gia. Chúng ta đã có những điểm sáng tiêu biểu như chuỗi sản xuất gạo của Công ty Trung An với sản lượng xuất khẩu lớn, chuỗi trái cây Nam Phúc, hay chuỗi sữa của Tập đoàn TH. Tuy nhiên, bên cạnh những kết quả tích cực, liên kết nông nghiệp của chúng ta vẫn bộc lộ 4 hạn chế lớn khiến hiệu quả giảm nghèo chưa đạt như kỳ vọng.

Đầu tiên là tỷ lệ liên kết còn thấp khi chỉ khoảng 25% HTX tham gia. Thứ hai là liên kết chưa sâu, chủ yếu dừng ở khâu mua – bán theo mùa vụ và thiếu đi sự chia sẻ rủi ro hay đầu tư chung. Thứ ba là thiếu cơ chế giám sát, thiếu dữ liệu và công cụ truy xuất, khiến việc kiểm soát chất lượng nông sản còn nhiều hạn chế. Cuối cùng là thiếu động lực đầu tư vùng nguyên liệu khi nhiều doanh nghiệp chỉ tham gia khâu tiêu thụ mà không đồng hành cùng nông dân trong quá trình sản xuất. Những nguyên nhân này, cộng với năng lực tự thân của nhiều HTX còn yếu và hạ tầng logistics thiếu hụt, đã tạo ra rào cản lớn cho việc nâng cao đời sống người dân.

Vậy hệ sinh thái số sẽ giúp thay đổi diện mạo ngành nông nghiệp và thu nhập của người nông dân như thế nào trong thời gian tới?

Thực tế hiện nay cho thấy các mối liên kết truyền thống đang thiếu dữ liệu, thiếu niềm tin và thiếu công cụ chia sẻ thông tin hiệu quả. Doanh nghiệp đôi khi không tin HTX, ngược lại HTX và nông dân cũng chưa hiểu rõ lợi ích thực sự khi tham gia chuỗi. Do đó, hệ sinh thái số trong nông nghiệp không chỉ là công cụ sản xuất mà là một cuộc cách mạng về niềm tin và dữ liệu, nơi các chủ thể có thể minh bạch hóa thông tin và chia sẻ lợi ích một cách đồng bộ.

Hiện nay Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai nhiều hoạt động rất cụ thể để hiện thực hóa mục tiêu này. Thứ nhất, chúng tôi đang xây dựng nền tảng số dùng chung cho khu vực HTX và kinh tế tập thể, dự kiến sẽ hoàn thành và đưa vào vận hành từ tháng 6/2026. Nền tảng này sẽ kết nối toàn bộ dữ liệu về truy xuất nguồn gốc, mã số vùng trồng và hợp đồng điện tử.

Thứ hai, Bộ đang phối hợp tích cực với các đối tác quốc tế, đặc biệt là Nhật Bản, để học hỏi mô hình hệ sinh thái số của Liên đoàn HTX Nông nghiệp Nhật Bản (JA). Chúng tôi cũng đã ký kết hợp tác với các doanh nghiệp công nghệ trong và ngoài nước để xây dựng khung dữ liệu, tiêu chuẩn và quy chuẩn kỹ thuật thống nhất.

Thứ ba, trong quá trình sửa đổi Nghị định 98, Bộ sẽ thể chế hóa mô hình hệ sinh thái số và chuỗi liên kết số, tạo hành lang pháp lý vững chắc thúc đẩy chuyển đổi số toàn diện trong nông nghiệp.

Để thực sự đạt được mục tiêu giảm nghèo bền vững qua việc ứng dụng khoa học công nghệ và chuyển đổi số, ông kỳ vọng gì vào các chủ thể nông dân, HTX trong chuỗi liên kết này?

Tôi muốn nhấn mạnh rằng chuyển đổi số và chuyển đổi xanh không chỉ là yêu cầu của thời đại mà là điều kiện tiên quyết để Việt Nam hội nhập sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu. Để thúc đẩy tiến trình này, cần nhanh chóng hoàn thiện hành lang pháp lý về liên kết chuỗi, xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung và nâng cao năng lực cho các HTX – vốn là trung tâm của chuỗi liên kết.

Hệ sinh thái số trong nông nghiệp không chỉ tạo nên sự minh bạch, hiệu quả trong sản xuất mà còn mở ra không gian phát triển mới, xanh hơn, thông minh hơn và bền vững hơn cho nền nông nghiệp Việt Nam trong thời kỳ hội nhập. Khi thông tin được minh bạch và công nghệ được ứng dụng đúng chỗ, người nông dân sẽ có đủ công cụ để thoát nghèo và làm giàu chính đáng trên mảnh đất của mình.

Xin trân trọng cảm ơn ông!

×