Iran Air 655 - Bi kịch chuyến bay dân sự bị chiến hạm Mỹ bắn rơi trên eo biển Hormuz

Iran Air 655 - Bi kịch chuyến bay dân sự bị chiến hạm Mỹ bắn rơi

Theo trang ATI, ngày 3/7/1988, chuyến bay 655 của Iran Air rời đường băng sân bay Bandar Abbas, khởi hành cho hành trình ngắn tới Dubai. Lẽ ra đó phải là một chuyến bay thường lệ, không biến cố. Nhưng chỉ bảy phút sau khi cất cánh, hai tên lửa từ một tàu chiến Mỹ đã xé toạc bầu trời, đánh trúng chiếc máy bay dân sự, khiến máy bay vỡ tung và rơi xuống biển, không ai sống sót.

Dù quân đội Mỹ mô tả đây là vụ “tai nạn bi thảm và đáng tiếc”, vụ việc nhanh chóng châm ngòi làn sóng phản ứng quốc tế. Năm 1989, Iran đã đưa vụ việc ra Tòa án Công lý Quốc tế. Sau đó, Washington chấp nhận bồi thường một khoản tiền lớn cho gia đình các nạn nhân. Tuy nhiên, trong nhiều năm tiếp theo, ký ức về chuyến bay 655 xấu số vẫn là vết thương chưa từng được hàn gắn đối với các gia đình nạn nhân và xã hội Iran.

Bối cảnh giai đoạn cuối cuộc chiến Iran - Iraq đầy căng thẳng

Vụ bắn rơi chuyến bay 655 diễn ra vào giai đoạn cuối của cuộc chiến Iran - Iraq, bùng phát từ năm 1980 và kéo dài suốt 8 năm. Trong thời gian này, Mỹ đã âm thầm hỗ trợ Iraq về tài chính, tình báo và trang thiết bị. Đến mùa hè 1988, Hải quân Mỹ gia tăng hiện diện tại Vịnh Ba Tư, triển khai nhiệm vụ bảo vệ các tuyến hàng hải thương mại.

Căng thẳng trong khu vực khi đó leo thang ở mức cao, liên tiếp các sự cố quân sự nguy hiểm xảy ra. Vào tháng 5/1987, một chiếc máy bay Iraq đã nhầm tàu khu trục USS Stark của Mỹ là mục tiêu Iran và nổ sung tấn công, khiến 37 thủy thủ thiệt mạng. Khoảng một năm sau, tháng 4/1988, tàu khu trục USS Samuel B. Roberts trúng thủy lôi của Iran, bị hư hại nặng nề. Sự kiện này đã khiến Mỹ phát động một chiến dịch trả đũa mang tên “Praying Mantis” (tạm dịch: Chiến dịch Bọ ngựa Cầu nguyện), tấn công một số mục tiêu hải quân và đánh chìm một tàu của Iran.

Sáng ngày 3/7/1988, tàu USS Vincennes do thuyền trưởng William C. Rogers III chỉ huy, đã tham gia vào nhiều cuộc đụng độ trên biển - một bối cảnh căng thẳng cao độ, nơi mọi tín hiệu đều có thể bị diễn giải như một mối đe dọa tiềm tàng.

Những phút định mệnh

Theo tường thuật của tờ The New York Times năm 1988, tàu USS Vincennes đang tuần tra tại eo biển Hormuz thì chạm trán các tàu vũ trang Iran. Giữa lúc giao tranh diễn ra, chuyến bay Iran Air 655 với 290 người trên khoang chuẩn bị cất cánh từ sân bay Bandar Abbas.

Máy bay rời sân bay lúc 10 giờ 17, chậm khoảng 30 phút so với kế hoạch. Đây là hành trình chỉ kéo dài khoảng 28 phút, thường được nhiều người Iran lựa chọn vào cuối tuần để sang Dubai mua sắm. Trên chuyến bay có nhiều gia đình, trong đó có 65 trẻ em.

Các điều tra sau này của Hải quân Mỹ xác nhận máy bay đã phát tín hiệu nhận dạng dân sự và bay đúng hành lang hàng không thương mại.

Tuy nhiên, khi xuất hiện trên radar của tàu USS Vincennes, chiếc máy bay lập tức bị đặt trong vùng nghi vấn. Trong bối cảnh giao tranh đang diễn ra, xuất phát từ một sân bay dùng chung cho cả quân sự lẫn dân sự, cùng với việc không nhận được phản hồi qua vô tuyến, kíp chiến đấu Mỹ cho rằng đây có thể là một chiến đấu cơ F-14 của Iran.

Khả năng lớn là phi hành đoàn Iran Air 655 không nhận được cảnh báo do không theo dõi đúng tần số liên lạc, hoặc không nhận ra tín hiệu đang hướng đến mình.

Chỉ trong vài phút phải đưa ra quyết định, thuyền trưởng Rogers ra lệnh khai hỏa. Hai tên lửa đất đối không được phóng đi, đánh trúng mục tiêu. Chiếc máy bay dân sự vỡ tung thành nhiều mảnh trên không trung, rồi rơi xuống biển.

Phản ứng của Mỹ và Iran sau thảm kịch

Sau thảm kịch, giới chức quân sự Mỹ bảo vệ quyết định của chỉ huy tàu Vincennes. Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân khi đó, Đô đốc William J. Crowe Jr., cho rằng con tàu đã hành động để tự vệ trong điều kiện áp lực cao.

Phát biểu tại một cuộc họp báo, ông nhấn mạnh: “Chỉ huy con tàu mang trách nhiệm rất nặng nề trong việc bảo vệ tàu và thủy thủ đoàn của mình. Nếu một quốc gia tiến hành các hoạt động tác chiến trong một khu vực, rồi đồng thời để máy bay dân sự bay vào khu vực đó, thì rõ ràng đó là một tai nạn chực chờ xảy ra”.

Tổng thống Ronald Reagan gọi đây là “một thảm kịch nhân đạo khủng khiếp”, song khẳng định tàu chiến Mỹ hành động nhằm đối phó nguy cơ bị tấn công.

Báo cáo của Bộ Quốc phòng Mỹ kết luận: “Tàu USS Vincennes không cố ý bắn hạ máy bay thương mại của Iran”, và chỉ huy “có cơ sở hợp lý” khi tin rằng mục tiêu là mối đe dọa. Báo cáo cũng cho rằng Iran “có phần trách nhiệm” khi để máy bay dân sự bay ở độ cao thấp gần khu vực giao tranh.

Trong khi đó, phía Iran đưa ra quan điểm hoàn toàn khác. Tehran cáo buộc tàu Mỹ đã xâm nhập vùng biển nước này, tấn công lực lượng Iran, rồi bắn hạ một máy bay chở phần lớn là công dân Iran.

Ngoại trưởng Iran khi đó, ông Ali Akbar Velayati, gọi đây là “tội ác tày trời”, đồng thời quy trách nhiệm cho Mỹ về hậu quả của vụ việc. Nhiều người Iran cũng bày tỏ hoài nghi trước khả năng một tàu chiến hiện đại có thể nhầm lẫn máy bay dân sự với chiến đấu cơ.

Hệ lụy và dư âm kéo dài

Ban đầu, vụ bắn rơi máy bay Iran Air dấy lên lo ngại xung đột Iran - Iraq có thể leo thang và lan rộng. Tuy nhiên, diễn biến sau đó lại góp phần thúc đẩy tiến trình chấm dứt chiến tranh. Liên hợp quốc kêu gọi ngừng bắn nhằm tránh thêm thương vong và Iran, trong bối cảnh lo ngại Mỹ có thể can dự sâu hơn, đã chấp thuận đình chiến.

Dù vậy, Iran tiếp tục theo đuổi công lý cho các nạn nhân. Năm 1989, nước này khởi kiện Mỹ lên Tòa án Công lý Quốc tế. Đến năm 1996, hai bên đạt thỏa thuận, theo đó Mỹ đồng ý bồi thường 61,8 triệu USD cho gia đình các nạn nhân, song không thừa nhận trách nhiệm pháp lý.

“Vụ bắn hạ chiếc máy bay dân sự Iran Air mang số hiệu 655 ngày 3/7 là một tai nạn bi thảm và đáng tiếc”, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ nêu trong báo cáo điều tra công bố tháng 8/1988, đồng thời nhận định: “Cũng như thường thấy trong môi trường tác chiến, đã có nhiều yếu tố cùng góp phần dẫn đến sự việc”.

Gần bốn thập kỷ trôi qua, vụ bắn hạ chiếc máy bay Iran Air vẫn là ký ức đau buồn tại Iran. Năm 2020, khi Tổng thống Mỹ Donald Trump đe dọa nhắm tới 52 mục tiêu ở Iran - con số tượng trưng cho 52 công dân Mỹ bị bắt làm con tin năm 1979, Tổng thống Iran Hassan Rouhani đã phản hồi trên Twitter: “Những ai nhắc đến con số 52 cũng nên nhớ tới con số 290” - con số nạn nhân của chuyến bay định mệnh năm 1988.

×