Không làm chủ công nghệ lõi, doanh nghiệp Việt mãi phụ thuộc

Trong bối cảnh kinh tế toàn cầu cạnh tranh ngày càng gay gắt, năng suất lao động (NSLĐ) đã trở thành yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Việt Nam đặt mục tiêu trở thành nước phát triển, thu nhập cao vào năm 2045, do đó yêu cầu duy trì tăng trưởng kinh tế ổn định và tránh rơi vào “bẫy thu nhập trung bình” càng trở nên cấp thiết.

Đổi mới sáng tạo: Yếu tố sống còn

Tại Diễn đàn chính sách đổi mới sáng tạo Quốc gia ngày 1/10, ông Đặng Đức Anh - Phó Viện trưởng, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cho rằng Việt Nam dù có tốc độ tăng NSLĐ (4,8% giai đoạn 2015–2022) cao hơn Thái Lan, Malaysia hay Philippines, nhưng vẫn kém xa Trung Quốc (5,6%) và Ấn Độ (5,2%). Nếu không tìm ra động lực mới, Việt Nam khó có thể bứt phá và duy trì lợi thế trong khu vực.

Theo báo cáo của CIEM 2025, tốc độ tăng NSLĐ của Việt Nam giai đoạn 2011–2015 từng đạt trung bình 4,7%/năm, có năm vọt lên tới 7%. Tuy nhiên, từ sau 2016, tốc độ này giảm dần, giai đoạn 2021–2024 chỉ còn xấp xỉ 4%, thậm chí năm 2023 chạm đáy khoảng 3%. Sự giảm tốc này cho thấy những động lực truyền thống như lao động giá rẻ, thâm dụng tài nguyên đang dần cạn kiệt.

Theo WIPO, xếp hạng đổi mới sáng tạo toàn cầu (GII) của Việt Nam cải thiện từ vị trí 47 năm 2017 lên 44 năm 2024. Đáng chú ý, nhóm chỉ số đầu ra – sản phẩm tri thức, công nghệ và sáng tạo – có nhiều tiến bộ, giúp Việt Nam luôn đạt kết quả cao hơn mức độ phát triển kinh tế trong 15 năm liên tiếp.

Tuy nhiên, Phó Viện trưởng Đặng Đức Anh chỉ rõ rằng, các nhóm chỉ số đầu vào như thể chế, nguồn nhân lực, hạ tầng và thị trường vẫn còn nhiều hạn chế, thậm chí có năm tụt hạng. Đây chính là “nút thắt” cần tháo gỡ để biến tiềm năng thành kết quả thực chất.

Kinh nghiệm quốc tế cho thấy những quốc gia có mức đầu tư mạnh vào nghiên cứu – phát triển (R&D) và ứng dụng công nghệ đều đạt NSLĐ vượt trội. Dữ liệu của CIEM 2025 cũng chứng minh mối tương quan chặt chẽ: các địa phương có chi cho R&D cao và nhiều doanh nghiệp tham gia nghiên cứu đều có NSLĐ vượt trội, điển hình là Hà Nội và TP.HCM.

"Các địa phương đạt điểm cao trong Chỉ số đổi mới sáng tạo cấp tỉnh (PII) hay sở hữu nhiều sản phẩm tri thức, công nghệ cũng có NSLĐ cao hơn hẳn. Điều này cho thấy, đổi mới sáng tạo (ĐMST) không chỉ là khẩu hiệu mà thực sự là động lực then chốt, yếu tố sống còn để Việt Nam tạo bước nhảy vọt", ông Đặng Đức Anh nhấn mạnh.

Bức tranh tỷ lệ nội địa hóa trong một số ngành công nghiệp chiến lược Việt Nam

Báo cáo của Bộ Công Thương và khảo sát của Cục Thống kê cho thấy, khoảng trên 30% doanh nghiệp vẫn đang sử dụng hoàn toàn thiết bị điều khiển thủ công, trên 50% có sử dụng thiết bị bán tự động, chỉ hơn 10% doanh nghiệp có sử dụng thiết bị tự động hoá, và chưa đến 10% doanh nghiệp có sử dụng robot trong dây chuyền sản xuất.

Theo ông Đặng Đức Anh, chỉ số ĐMST toàn cầu (GII) của Việt Nam, mặc dù vẫn nằm trong top 50 của thế giới, không thể hiện nhiều thay đổi trong năng lực sáng tạo nguy cơ tụt hậu về đổi mới KHCN trong thời gian gần đây. Trong khi chi cho KHCN trong tổng chi NSNN ở mức rất thấp (0,58% năm 2023, giảm so với 0,64% năm 2021). Nguồn lực đầu tư cho R&D so với GDP của Việt Nam cũng chưa đạt mục tiêu đề ra ở mức 2% GDP.

Điều đáng bàn, phần lớn doanh nghiệp trong nước chưa làm chủ được các quy trình công nghệ cốt lõi, phụ thuộc vào máy móc, thiết bị, dây chuyền sản xuất và phần mềm điều khiển từ nước ngoài, gia tăng chi phí đầu tư và vận hành; khó khăn trong việc sửa chữa, bảo trì và nâng cấp thiết bị.

Điều này làm giảm tính linh hoạt trong sản xuất và năng lực ứng phó theo nhu cầu thị trường cũng như khó khăn trong tiếp cận các nguồn lực như tín dụng, đất đai, hỗ trợ công nghệ…

Tỷ lệ nội địa hóa trong một số ngành công nghiệp chiến lược Việt Nam.

"Chỉ khoảng 1000/27.500 dự án FDI có hợp đồng chuyển giao công nghê, trong đó CGCN bao gồm cả sở hữu công nghiệp, chỉ khoảng 13%. Công nghệ nguồn từ các nước phát triển còn thấp (khoảng 5%, trong đó 80% là công nghệ trung bình). Tỷ lệ nội địa hóa chưa cao, nhất là trong các ngành công nghiệp nền tảng. Liên kết giữa viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp chưa chặt chẽ", ông Đặng Đức Anh thẳng thắn nêu.

Theo số liệu JETRO 2025, tỷ lệ nội địa hóa của doanh nghiệp Việt Nam vẫn ở mức thấp, bình quân chỉ đạt 36,6%. Một số ngành có mức nội địa hóa cao như nông sản – thực phẩm chế biến (>85%) và thép – vật liệu xây dựng (70 – 90%), nhờ lợi thế nguồn nguyên liệu trong nước. Ngành nhựa – bao bì – hóa chất cũng đạt mức khá (60 – 80%) với các sản phẩm bao bì, nhựa mềm, màng PE.

Tuy nhiên, các ngành then chốt phục vụ công nghiệp hiện đại lại phụ thuộc lớn vào nhập khẩu. Điện – điện tử chỉ nội địa hóa khoảng 35%, chủ yếu mới sản xuất bao bì, linh kiện nhựa, trong khi chip bán dẫn, vi mạch, cảm biến… vẫn phải nhập từ Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc. Cơ khí – chế tạo còn thấp hơn, chỉ đạt 25 – 30%, mới dừng ở gia công đơn giản, khung sườn, trong khi động cơ, hệ thống điều khiển phải nhập khẩu.

Điều này cho thấy Việt Nam vẫn “khát” công nghệ lõi, dẫn đến chi phí sản xuất cao và hạn chế tính tự chủ. Nếu không nâng cao năng lực nội địa hóa, doanh nghiệp trong nước khó tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu và dễ bị tổn thương trước biến động thị trường quốc tế.

Ngoài ra, Phó Viện trưởng, Viện Nghiên cứu Chính sách và Chiến lược Ban Chính sách, chiến lược Trung ương cũng cho rằng: Chất lượng nguồn nhân lực yếu và thiếu; Khung pháp lý chưa đồng bộ; trong khi mặc dù đã cải thiện, thủ tục hành chính liên quan đến cấp phép đầu tư, tiếp cận đất đai vẫn còn phức tạp và thiếu minh bạch ở một số địa phương, làm giảm sự linh hoạt cần thiết cho ĐMST.

Vì vậy, ông Đặng Đức Anh đưa ra một số đề xuất cốt lõi như: Xây dựng chiến lược công nghiệp nền tảng dựa vào ĐMST, chọn ngành trọng điểm; Đầu tư R&D, ưu đãi thuế – tài chính, quỹ mạo hiểm cho công nghệ cao; Phát triển hệ sinh thái ĐMST...

×