Lạ lùng trong lịch sử khoa bảng Việt Nam: Cha và 3 con trai cùng đỗ đại khoa

Lạ lùng trong lịch sử khoa bảng Việt Nam: "Giáo tử đăng khoa" cả nhà đỗ Tiến sĩ

Đặng Trần Diễm, người làng Kim Hoàng thuộc tổng Vân Canh xưa của phủ Hoài Đức, nay là phường Xuân Phương (TP Hà Nội), là một trường hợp đặc biệt trong lịch sử khoa bảng Việt Nam. Sinh ra trong gia đình nghèo khó, ông không có điều kiện học hành dư giả như nhiều nho sinh đương thời, nhưng bù lại, ông may mắn được học với những thầy giỏi và đặc biệt là có ý chí tự học hiếm thấy. Ông đọc rộng, biết dịch, ham tìm hiểu sách vở cổ kim nên nhanh chóng trở thành một học trò xuất sắc. Năm 1730, ông đỗ cử nhân và sáu năm sau được bổ làm tri huyện Đông Ngàn, rồi tiếp tục giữ nhiều chức vụ quan trọng như hiến sát sứ Hải Dương, tri phủ Trường Khánh tại Lạng Sơn. Dù ở bất kỳ vị trí nào, ông đều làm việc tận tâm, chính trực, để lại ấn tượng tốt đẹp trong mắt triều đình.

Nhờ tài năng và đạo đức, Đặng Trần Diễm được giao nhiều trọng trách vốn chỉ dành cho những người học cao, đỗ đạt như giám thị, giám khảo, biên tu. Điều đặc biệt nhất trong sự nghiệp khoa bảng của ông chính là việc được vua phong làm Đông các đại học sĩ – một chức danh tòng tứ phẩm, ngang hàng với những đại thần học vị tiến sĩ và có công lao lớn với triều đình. Trong suốt thời phong kiến, ông là người duy nhất không đỗ đại khoa nhưng vẫn được trao vị trí này, cho thấy uy tín và năng lực của ông được triều đình tin cậy đến mức nào. Dưới thời Cảnh Hưng, ông tiếp tục được ban nhiều sắc phong như Hiển cung đại phu hay Tu thận Thiêu doãn trung liệt.

Sau khi lập gia đình và có ba người con trai, ông đã quyết định đổi họ cho các con sang họ Lý, lập nên chi họ Lý Trần. Đây không chỉ là một quyết định mang tính riêng tư mà còn thể hiện mong muốn các con bước vào con đường khoa cử với một khí phách mới, tự tin và độc lập. Ông chăm lo giáo dục con cái bằng chính sự nghiêm cẩn và tấm gương học hành của mình. Kết quả thật phi thường: cả ba người con của ông đều đỗ tiến sĩ, trong đó hai người đỗ cùng khoa – một thành tích cực hiếm trong lịch sử thi cử Nho học.

Người con cả, Lý Trần Quán (1734–1786), đỗ đồng tiến sĩ năm Giáp Dần 1766. Ông nhanh chóng chứng tỏ tài năng khi được giao những nhiệm vụ quan trọng của triều đình. Trên phương diện văn trị, ông giữ các chức như Thiêm sai tri bình phiên, Đông các đại học sĩ, Quốc Tử Giám tư nghiệp; còn trên phương diện quân sự, ông từng bốn lần làm trấn thủ, ba lần đứng mũi chịu sào giúp vua ổn định triều chính và chỉ huy quân đội chống giặc phương Bắc. Sự tận tâm và tài năng của ông khiến triều đình hết sức tín nhiệm. Khi mất, ông được truy phong Thượng thư và tước Doanh quận công, rồi sau đó được gia phong Trung đẳng phúc thần.

Người con thứ, Lý Trần Dự (1740–1777), đỗ tiến sĩ năm Kỷ Sửu 1769. Ông được triều đình cử làm tổng đốc Lạng Sơn – một vùng biên ải quan trọng – rồi tiếp tục đảm nhiệm nhiều chức vụ trọng yếu khác. Khi mất, ông được phong Đãi chế viện Hàn lâm và Lâm tá lang, hai chức danh thể hiện sự ghi nhận đối với những đóng góp của ông trong giáo dục và trị quốc.

Người con út, Lý Trần Thản (1746–1810), là người nổi bật không kém hai anh trai. Năm 1762, ông đỗ thủ khoa thi Hương, đứng đầu bảng cử nhân. Năm 1769, ông đỗ tiến sĩ đồng khoa với anh trai Lý Trần Dự. Ông được gả làm rể nhà bác học Lê Quý Đôn, nhờ đó càng có điều kiện trau dồi học vấn và mở rộng ảnh hưởng trong triều đình. Trên con đường làm quan, ông được giao nhiều nhiệm vụ quan trọng như Hữu tư giảng – chức quan chuyên dạy các công tử trong phủ chúa –, Biên tu, Đốc lĩnh các đạo Hưng - Tuyên, Thị lang rồi Thượng thư bộ Hình. Ông được ban nhiều sắc phong qua nhiều đời, được tặng tước bá, phong Đông các đại học sĩ, Kim tử vinh lộc đại phu, truy phong Trung lương đại vương và Trung đẳng phúc thần. Mỹ tự “Đoan nhã, chính trực” dành cho ông là sự ghi nhận toàn diện cả về tài lẫn đức. Số lượng chức tước và phẩm hàm mà ông được ban xét về tổng thể thuộc hàng nhiều nhất dưới thời phong kiến Việt Nam.

Nhờ công lao nuôi dạy cả ba người con đều đỗ đạt và trở thành đại thần liêm chính, Đặng Trần Diễm còn được triều đình ban sắc phong “giáo tử đăng khoa,” ghi nhận ông như một tấm gương về giáo dục gia đình. Lời căn dặn của ông trước khi qua đời – rằng con cái phải cố gắng học hành và làm việc để vượt hơn cha thì gia đình mới có phúc – đã được ba người con thực hiện trọn vẹn và còn vượt xa mong mỏi của ông.

Trong suốt 845 năm khoa cử Nho học, từ khoa thi đầu tiên năm 1075 đời Lý Nhân Tông cho đến khoa thi cuối cùng năm 1919 đời Khải Định, Việt Nam có 185 khoa thi và 2.898 người đỗ đại khoa. Trong số đó, những gia đình có nhiều người đỗ tiến sĩ đã hiếm, nhưng để cả ba con trai cùng đỗ đại khoa như trường hợp của Đặng Trần Diễm lại càng hiếm hơn. Phó giáo sư – tiến sĩ Hà Minh Hồng từng nhận định rằng gia đình của Đông các đại học sĩ Đặng Trần Diễm là một trong những điển hình tiêu biểu nhất của truyền thống hiếu học và nếp nhà mẫu mực trong lịch sử Việt Nam.

Câu chuyện của ông là minh chứng rõ ràng cho tài năng và đức độ có thể giúp một người vượt qua những giới hạn về xuất thân. Việc một cử nhân được phong Đông các đại học sĩ đã đủ cho thấy sự trọng dụng của triều đình đối với ông là phi thường đến mức nào. Tuy nhiên, điều làm cho tên tuổi ông trở nên đáng nhớ không chỉ là sự nghiệp quan trường, mà còn là vai trò của ông với tư cách một người cha mẫu mực, dành trọn tâm huyết cho việc nuôi dạy con cái thành tài.

Gia đình của Đặng Trần Diễm vì thế không chỉ góp phần làm rạng danh quê hương Kim Hoàng, mà còn trở thành biểu tượng đẹp của văn hóa Việt Nam: sự học, sự liêm chính và đạo lý gia phong. Bài học sâu sắc nhất mà hậu thế có thể rút ra chính là điều ông đã thực hành suốt đời mình – rằng tấm gương của cha mẹ là phương pháp giáo dục hiệu quả nhất. Con cái nhìn vào đó mà noi theo, và chính sự mẫu mực ấy đã tạo nên một gia đình hiển đạt bậc nhất trong lịch sử nước nhà.

×