“Ma trận” thực phẩm chức năng: Làm sao để trở thành người tiêu dùng thông minh?

Tâm lý mua hàng thực phẩm chức năng theo lời giới thiệu thay vì kiểm chứng thông tin

Chỉ cần gõ vài từ khóa trên Shopee, TikTok Shop hay Facebook Marketplace, hàng trăm sản phẩm thực phẩm chức năng (TPCN) hiện ra với đủ tên gọi mang hơi hướng ngoại quốc, bao bì bắt mắt, gắn cờ Mỹ – Nhật – Hàn. Dù được sản xuất tại các nhà máy OEM trong nước, không ít sản phẩm vẫn được quảng bá là “chuẩn hàng nhập khẩu”, “công nghệ châu Âu”, khiến người tiêu dùng dễ lầm tưởng đây là hàng ngoại chất lượng cao.

Sự lan rộng của livestream bán hàng càng làm mọi thứ thêm rối: người dẫn chương trình mặc áo blouse trắng, xưng “chuyên gia dinh dưỡng”, liên tục đưa ra các cam kết “hiệu quả sau 7 ngày”, “giảm đau tức thì”, “tăng sức đề kháng cấp tốc”, khiến người xem không kịp phân biệt đâu là thông tin thật, đâu là kịch bản.

Chỉ cần gõ vài từ khóa trên Shopee, TikTok Shop hay Facebook Marketplace, hàng trăm sản phẩm thực phẩm chức năng (TPCN) hiện ra.

Khảo sát nhanh cho thấy, phần lớn người mua TPCN lựa chọn sản phẩm theo cảm tính. Bà Lê Thị Hòa (62 tuổi, Hà Nội) thừa nhận bà thường xuyên mua sản phẩm hỗ trợ xương khớp theo quảng cáo trên Facebook: “Tôi thấy người ta livestream giới thiệu “hết đau sau vài ngày”, lại nói hàng Nhật, hàng Đức nên tôi tin. Tôi cũng không biết phải tra cứu số công bố hay kiểm tra nhãn như thế nào”.

Không ít người lớn tuổi giống bà Hòa trở thành nhóm khách hàng dễ bị tác động nhất, vì các quảng cáo thường đánh vào tâm lý muốn giảm đau nhanh, chi phí vừa túi tiền và sự tin tưởng vào hình ảnh bác sĩ trong video.

Giữa “rừng” TPCN OEM, người tiêu dùng liên tục đối mặt với những chiếc bẫy tinh vi. Bẫy đầu tiên là quảng cáo lạm dụng ngôn từ điều trị. Không ít sản phẩm chỉ là bổ sung vi chất nhưng lại được thổi phồng thành giải pháp chữa mụn, tóc, da, thậm chí cải thiện sinh lý. Những trường hợp bị xử lý như sản phẩm giảm cân của Ngân 98, giảm đau xương khớp của Hoàng Hường… hay những sản phẩm OEM có thành phần bổ sung kẽm “mới nổi” đang được quảng cáo rầm rộ trên MXH…

Bẫy thứ hai là niềm tin quá mức vào KOL và người dẫn livestream, những người dễ dàng hóa thân thành “chuyên gia”, kể câu chuyện cá nhân theo kịch bản tạo cảm giác đáng tin.

Bẫy thứ ba là các sản phẩm “xách tay” không nhãn phụ, không có đơn vị chịu trách nhiệm tại Việt Nam, nhưng vẫn được rao bán như hàng nhập khẩu chính hãng. Thêm vào đó, hàng loạt đánh giá ảo, số lượng đơn “khủng” được tạo bởi thuật toán còn khiến người tiêu dùng mất khả năng nhận diện gian hàng uy tín.

Niềm tin quá mức vào KOL và người dẫn livestream.

Một điều đáng ghi nhận là gần đây, nhiều người tiêu dùng bắt đầu có những phản ứng với những sản phẩm quảng cáo lố. Thậm chí gần đây xuất hiện nhiều tài khoản "bóc phốt" về việc thổi phồng công dụng của nhiều sản phẩm thực phẩm chức năng.

Nguyên tắc chọn thực phẩm chức năng thông minh

Mặc dù thị trường TPCN OEM phức tạp, người tiêu dùng vẫn có nhiều cách tự bảo vệ mình trước khi “bấm nút” thanh toán. Những nguyên tắc dưới đây là khuyến cáo từ Cục An toàn thực phẩm, các bác sĩ lâm sàng và chuyên gia ngành TPCN, hoàn toàn có thể áp dụng để nhận diện sản phẩm an toàn.

Theo Cục An toàn thực phẩm (Bộ Y tế), một sản phẩm thực phẩm chức năng hợp pháp, bao gồm nhóm OEM chỉ được lưu hành khi đã có Giấy tiếp nhận đăng ký bản công bố. Số công bố này được công khai trên cổng thông tin của Bộ Y tế để người dân tra cứu.

Nhãn sản phẩm phải có nhãn phụ tiếng Việt, ghi rõ đơn vị sản xuất, đơn vị chịu trách nhiệm, thành phần, đối tượng sử dụng, cảnh báo và đặc biệt là dòng “Sản phẩm này không phải là thuốc…”. Cục ATTP cũng khuyến cáo không nên mua TPCN chỉ bán qua livestream hoặc các tài khoản không có hóa đơn chứng từ, vì không thể truy trách nhiệm khi có sự cố.

BSCKII Đào Trọng Thành (Bệnh viện Bạch Mai) nhấn mạnh TPCN chỉ là “mảnh ghép bổ sung” trong chế độ ăn uống và lối sống, giúp hỗ trợ chức năng cơ thể chứ không trực tiếp chữa bệnh. Ông cảnh báo việc tự ý sử dụng TPCN theo lời quảng cáo, nhất là những clip có “chuyên gia tự xưng”, có thể khiến bệnh nhân bỏ điều trị chính thống, dẫn đến biến chứng nặng. Theo bác sĩ Thành, sản phẩm an toàn phải có giấy công bố, thành phần rõ ràng, nhãn chuẩn và được mua từ nhà thuốc hoặc hệ thống phân phối uy tín, thay vì dựa vào câu chuyện trải nghiệm của người lạ trên mạng.

Việc tự ý sử dụng TPCN theo lời quảng cáo, nhất là những clip có “chuyên gia tự xưng”, có thể khiến bệnh nhân bỏ điều trị chính thống, dẫn đến biến chứng nặng.

Ở góc độ thị trường, PGS.TS Trần Đáng - Chủ tịch Hiệp hội Thực phẩm chức năng Việt Nam cho biết, có tới một tỷ lệ lớn các quảng cáo TPCN trên mạng là quảng cáo trá hình, dùng hình ảnh bác sĩ, bệnh viện hoặc người nổi tiếng để gây hiểu nhầm. Ông khuyến cáo không chọn TPCN theo các video có “bác sĩ” xuất hiện nếu nội dung này chưa được cơ quan quản lý xác nhận.

Đặc biệt với các nhóm sản phẩm nhạy cảm như giảm cân, tăng chiều cao, sinh lý, trẻ em hoặc người có bệnh nền, người tiêu dùng nên coi TPCN là hỗ trợ, không phải phép màu, và càng không nên bỏ điều trị y tế chỉ vì lời quảng cáo.

Cơ quan quản lý có thể siết chặt hành vi quảng cáo, doanh nghiệp có thể đầu tư minh bạch hơn, các nền tảng TMĐT có thể nâng cấp cơ chế kiểm duyệt, nhưng yếu tố quyết định sự trong sạch của thị trường TPC vẫn nằm ở chính người tiêu dùng. Sự tỉnh táo của mỗi cá nhân không chỉ bảo vệ sức khỏe bản thân mà còn tạo áp lực buộc các doanh nghiệp OEM phải tuân thủ chuẩn mực cao hơn, góp phần xây dựng thị trường TPCN minh bạch, bền vững và an toàn cho cộng đồng.

×