Mô hình chính quyền ba cấp: Các nước đang áp dụng mô hình này có gì khác biệt? (Bài 3)

Mô hình chính quyền ba cấp trên thế giới

Trên thế giới, Mỹ là nước theo mô hình chính quyền 3 cấp rõ rệt bao gồm: Liên bang – Bang – Địa phương. Theo mô hình này thì chính quyền Trung ương là khá bé, chỉ có 15 bộ. Các bang có quyền tự chủ cao, trong khi chính quyền địa phương có mô hình tổ chức linh hoạt tùy từng bang. Chức năng cụ thể của từng cấp như sau:

Chính quyền liên bang (Federal Government)

Đây là cấp cao nhất, quản lý toàn bộ nước Mỹ, chịu trách nhiệm về đối ngoại, quốc phòng, chính sách tiền tệ, nhập cư, thương mại quốc tế...

Chính quyền liên bang gồm 3 nhánh chính: Nhánh Lập pháp gồm Quốc hội (Congress) gồm Thượng viện (Senate) và Hạ viện (House of Representatives). Nhánh Hành pháp gồm Tổng thống (President), Phó tổng thống, Nội các và các cơ quan liên bang. Nhánh Tư pháp gồm Tòa án Tối cao (Supreme Court) và hệ thống tòa án liên bang. 

Chính quyền bang (State Government)

Gồm 50 bang, mỗi bang có quyền tự chủ cao theo Hiến pháp Mỹ. Mỗi bang có Hiến pháp riêng và chính quyền riêng, gồm: Thống đốc bang là người đứng đầu nhánh hành pháp của bang. Cơ quan lập pháp bang – thường gồm hai viện: Thượng viện bang và Hạ viện bang. Tòa án bang – chịu trách nhiệm giải quyết các vụ án trong phạm vi bang. 

Chính quyền bang quản lý giáo dục, giao thông, y tế, thuế bang...

Chính quyền địa phương (Local Government)

Chính quyền địa phương gồm quận, thành phố, thị trấn, làng... quản lý dịch vụ công cộng như cấp nước, đường xá, trường học, an ninh trật tự...

Cấu trúc chính quyền địa phương khác nhau tùy thuộc từng bang ở Mỹ nhưng thường có: Thị trưởng là người đứng đầu chính quyền thành phố/thị trấn; Hội đồng thành phố/quận là cơ quan lập pháp địa phương; Cảnh sát địa phương, sở cứu hỏa, trường học... 

Nhiều nước châu Âu phát triển cũng theo mô hình chính quyền 3 cấp bao gồm Pháp, Đức, Tây Ban Nha, Ý, Ba Lan, Thụy Điển... Trên thực tế, nhiều nước ở khu vực châu Á cũng theo mô hình chính quyền 3 cấp điển hình bao gồm Ấn Độ, Indonesia, Philippines, Nhật Bản... Một số nước như Trung Quốc có đến 5 cấp, nhưng thực tế cũng quản lý theo mô hình 3 cấp chính (Trung ương – Tỉnh – Địa phương).

Ấn Độ có chính quyền bang mạnh mẽ, tương tự mô hình liên bang của Mỹ. Cấp 1: Trung ương (Chính phủ Liên bang). Cấp 2: Bang và vùng lãnh thổ liên bang. Cấp 3: Quận, thị trấn, hội đồng làng. 

Indonesia: Cấp 1: Trung ương (Chính phủ Tổng thống, Quốc hội). Cấp 2: Tỉnh (provinsi). Cấp 3: Thành phố/huyện (kota/kabupaten). Mỗi tỉnh có thống đốc, mỗi thành phố có thị trưởng hoặc người đứng đầu huyện.

Philippines: Cấp 1: Trung ương (Chính phủ Quốc gia). Cấp 2: Vùng (Regions) và tỉnh (Provinces). Cấp 3: Thành phố, thị trấn, barangay (đơn vị nhỏ nhất).

Nhật Bản: Cấp 1: Trung ương (Chính phủ quốc gia). Cấp 2: Tỉnh/thành phố trực thuộc Trung ương. Cấp 3: Thành phố, quận, thị trấn, làng.

Trên thực tế, mô hình chính quyền 3 cấp (Trung ương – Khu vực (tỉnh/bang/vùng) – Địa phương) có nhiều ưu điểm, giúp quản lý hiệu quả và đáp ứng nhu cầu của người dân nên được nhiều nước trên thế giới áp dụng. 

Những ưu điểm chính của mô hình chính quyền ba cấp 

- Phân cấp quản lý rõ ràng, giảm tải cho trung ương: Chính phủ trung ương chỉ tập trung vào các vấn đề lớn như quốc phòng, ngoại giao, kinh tế vĩ mô; Các cấp khu vực (tỉnh/bang/vùng) và địa phương (huyện, xã) chịu trách nhiệm về các vấn đề dân sinh, giúp giải quyết công việc nhanh hơn. Phân cấp quản lý ro ràng cũng giúp giảm tình trạng quan liêu và tắc nghẽn trong bộ máy quản lý.

- Tăng cường hiệu quả quản lý và phản ứng nhanh: Cấp địa phương có thể tự quyết định nhiều vấn đề mà không cần chờ chỉ đạo từ trung ương, giúp giải quyết công việc nhanh chóng; Các vấn đề mang tính vùng miền được giải quyết bởi cấp khu vực, phù hợp với đặc thù từng nơi; Các địa phương có thể điều chỉnh chính sách phù hợp với đặc điểm kinh tế - xã hội của từng vùng, giảm sự phụ thuộc vào trung ương.

- Tăng cường tính dân chủ và giám sát: Việc mỗi cấp chính quyền đều có cơ quan lập pháp và hành pháp riêng, giúp giám sát lẫn nhau. Người dân có thể tham gia giám sát chính quyền cấp thấp hơn, dễ dàng phản ánh nhu cầu và quyền lợi của mình. Ngoài ra, người dân cũng có thể tiếp cận chính quyền dễ dàng hơn để phản ánh ý kiến, khiếu nại.

- Linh hoạt trong quản lý và thích ứng với sự thay đổi: Mô hình 3 cấp giúp thích nghi tốt hơn với các tình huống khẩn cấp như thiên tai, dịch bệnh. Chính quyền địa phương có thể nhanh chóng triển khai các biện pháp mà không cần chờ phê duyệt từ cấp cao hơn.

Trong khi đó, về phân cấp, Việt Nam hiện áp dụng mô hình gồm 4 cấp: Trung ương, tỉnh, huyện, xã. 

Trả lời phỏng vấn báo chí, TS Nguyễn Sĩ Dũng - Nguyên Phó chủ nhiệm Văn phòng Quốc hội từng cho biết, ở Việt Nam bộ máy trải dài theo chiều dọc từ trên xuống và theo chiều ngang, vì thế bộ máy chính quyền không thể nhỏ được. Ví dụ, các sở vừa trực thuộc bộ, vừa trực thuộc ủy ban nhân dân. 

Hơn nữa, do Việt Nam áp dụng mô hình 4 cấp chính quyền nên bộ máy lớn hơn các nước áp dụng mô hình ba cấp. Ví dụ, một dự án đầu tư công phải qua mọi cấp, qua Sở Kế hoạch và Đầu tư và các sở liên quan, qua Ủy ban Nhân dân, qua Hội đồng Nhân dân, lên trên thì qua Bộ Kế hoạch và Đầu tư rồi mới lên đến Chính phủ.

Theo TS Nguyễn Sĩ Dũng, theo kinh nghiệm của thế giới, phân chia chính quyền theo 3 cấp là hợp lý vì vừa bảo đảm tính liên thông giữa các cấp, vừa làm cho chính quyền không bị quá cồng kềnh, quy trình quản trị không bị cắt khúc, chính quyền trung ương không cần có bộ máy to lớn để quản lý nữa...

(Còn nữa)

×