Những cải cách dồn dập và cộng hưởng

Thủ tục hành chính: Cắt giảm và cắt giảm

Đầu tháng 5 này, Thủ tướng Lê Minh Hưng yêu cầu tiếp tục cắt giảm mạnh mẽ thủ tục hành chính, tạo thuận lợi hơn nữa cho người dân và doanh nghiệp trong bốn lĩnh vực: Phòng cháy chữa cháy; thành lập và hoạt động khu, cụm công nghiệp; đánh giá tác động môi trường; và cấp phép xây dựng.

Động thái này được đưa ra ngay sau khi Chính phủ bãi bỏ 184 thủ tục hành chính và 890 điều kiện kinh doanh, giúp giảm khoảng 50% thời gian thực hiện và chi phí tuân thủ so với năm 2024.

Thủ tướng nói, cắt giảm điều kiện kinh doanh là một trong những giải pháp nhanh nhất, ngắn nhất để hoàn thiện thể chế, tạo môi trường kinh doanh lành mạnh, giảm chi phí và thời gian tuân thủ cho người dân, doanh nghiệp; tác động trực tiếp tới tăng trưởng và củng cố niềm tin. Ông nhấn mạnh thêm: Quá trình này là liên tục, “cuộc sống đòi hỏi thì phải làm tiếp”.

Trong nhiều năm theo dõi môi trường kinh doanh, kể từ Luật Doanh nghiệp 1999, tôi mới thấy một Thủ tướng xử lý mạnh mẽ các “giấy phép con” đang “làm khó” cho nền kinh tế như vậy.

Thời hoàng kim nhất là Thủ tướng Phan Văn Khải. Sau khi Luật Doanh nghiệp 1999 có hiệu lực, ông lập Tổ công tác thi hành Luật, do Bộ trưởng Kế hoạch và Đầu tư Trần Xuân Giá làm Tổ trưởng, cùng các chuyên gia cải cách như Lê Đăng Doanh, Phạm Chi Lan, Nguyễn Đình Cung, Trần Hữu Huỳnh, Cao Bá Khoát…

Với sự tư vấn độc lập của Tổ công tác, Thủ tướng Phan Văn Khải đã hai lần ký văn bản cắt giảm hàng trăm giấy phép kinh doanh mà không thông báo trước cho các bộ trưởng phụ trách ngành. Ông Trần Xuân Giá kể lại, ông Khải đã cắt bỏ một nửa số “giấy phép con” khi đó. Có những quy định giờ nghe lại rất khó tin, kiểu “doanh nghiệp Sơn La không được kinh doanh ở Hà Nội”…

Đến thời Thủ tướng Nguyễn Tấn Dũng, ông là Thủ tướng đầu tiên ban hành Nghị quyết 19/NQ-CP (ngày 18/3/2014) tập trung cải thiện môi trường kinh doanh và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia theo chuẩn mực của Ngân hàng Thế giới (Doing Business). Đây là điểm khởi đầu cho chuỗi nghị quyết cải cách kéo dài nhiều năm sau đó (2015–2018), trước khi được “nâng cấp” thành Nghị quyết 02 từ năm 2019 đến nay.

Tuy vậy, về thực chất, có vẻ như việc cắt giảm điều kiện kinh doanh không phải là trọng tâm. Tổ công tác thi hành Luật Doanh nghiệp cũng giải tán. Trong khoảng một thập kỷ, số điều kiện kinh doanh “mọc lên như nấm sau mưa”, lên tới khoảng 7.000 vào năm 2017.

Những câu than thở như “nông dân gánh hơn 1.000 loại phí, lệ phí”, “một quả trứng gánh hàng chục giấy phép con”, hay “một thanh chocolate gánh 13 loại giấy phép”… phản ánh đúng tâm trạng của doanh nghiệp thời đó.

Đến thời Thủ tướng Nguyễn Xuân Phúc, cải cách được đưa trở lại trung tâm điều hành. Cắt giảm điều kiện kinh doanh trở thành một chiến dịch quy mô toàn hệ thống với ước tính khoảng 1.500–2.000 điều kiện được cắt bỏ.

Một trong những người “đi tuyến đầu” trong cuộc đấu tranh với các bộ là TS Nguyễn Minh Thảo (CIEM). Tuy nhiên, VCCI vẫn nhiều lần đặt câu hỏi về tính thực chất của các đợt cắt giảm này.

Một hành lang pháp lý quan trọng được thiết lập: Điều kiện kinh doanh chỉ được phép quy định từ cấp nghị định trở lên, không được “cài cắm” trong thông tư. Theo đó, ngành nghề kinh doanh có điều kiện do Quốc hội quyết định ở cấp luật (Luật Đầu tư); điều kiện cụ thể chỉ được quy định tại luật, nghị định và điều ước quốc tế.

Nhưng thực tế cho thấy, dù bị chặn ở thông tư, điều kiện kinh doanh vẫn có thể “tái sinh” theo cách khác: Được đưa lên nghị định, hoặc “biến hình” thành quy chuẩn kỹ thuật, tiêu chuẩn, thủ tục chuyên ngành, thậm chí là quy trình nội bộ, hướng dẫn thực thi.

Hành động hơn mọi lời nói

Dưới thời Thủ tướng Phạm Minh Chính, cắt giảm điều kiện kinh doanh không còn là trung tâm cải cách như giai đoạn trước. Thay vào đó là thúc đẩy số hóa, liên thông thủ tục và đẩy mạnh phân cấp, phân quyền cho địa phương. Chính phủ vẫn ban hành Nghị quyết 02/NQ-CP, các bộ ngành vẫn công bố số lượng điều kiện được cắt giảm, đơn giản hóa. VNeID là một ví dụ điển hình của cải cách theo hướng này.

Nhưng rõ ràng, vẫn có không ít điều kiện kinh doanh, quy chuẩn, tiêu chuẩn được ban hành mà doanh nghiệp khó có thể đáp ứng, đặc biệt trong các lĩnh vực như phòng cháy chữa cháy, môi trường... Bên cạnh đó là những nút thắt trong lĩnh vực đất đai – xây dựng – đầu tư, với hệ lụy hàng triệu tỷ đồng bị “chôn” trong các dự án trên giấy.

Thủ tướng Lê Minh Hưng bước vào cuộc cải cách gần đây trong bối cảnh như vậy. Trong cuộc họp gần đây của Chính phủ, hệ thống hiện còn 198 ngành nghề kinh doanh có điều kiện với 4.603 điều kiện kinh doanh. Trước đó, Chính phủ đã bãi bỏ 184 thủ tục hành chính và 890 điều kiện kinh doanh, giúp giảm khoảng 50% thời gian và chi phí tuân thủ so với năm 2024.

Trong khi đó, Kết luận số 18-KL/TW của Hội nghị Trung ương yêu cầu tiếp tục cắt giảm 30% số ngành nghề kinh doanh có điều kiện (tương ứng khoảng 60 ngành), đồng thời loại bỏ toàn bộ các điều kiện không cần thiết.

Cùng với đó là mục tiêu cắt giảm 50% thời gian thực hiện, 50% chi phí tuân thủ; cấp bộ chỉ thực hiện không quá 30% tổng số thủ tục hành chính thuộc lĩnh vực quản lý. Đây là ý chí chính trị của cả hệ thống về một cuộc cải cách môi trường kinh doanh ở quy mô lớn, và Thủ tướng đang triển khai với tốc độ rất cao.

Thực tế, không có nhiều lý do để tiếp tục duy trì thủ tục xem xét chủ trương đầu tư như trong Luật Đầu tư hiện nay. Không thể duy trì các tiêu chuẩn phòng cháy chữa cháy mà doanh nghiệp rất khó tuân thủ.

Chỉ riêng Nghị định 15 về an toàn thực phẩm đã từng giúp tiết kiệm hàng triệu giờ công và gần 4.000 tỷ đồng cho xã hội. Đáng tiếc, nó đã bị thay thế bởi Nghị định 46 đầy tai tiếng – rồi cuối cùng lại phải quay trở về với tinh thần của Nghị định 15. Đây là bài học rất đáng giá, không thể lặp lại.

Mới hôm qua, 19/5, Chính phủ ban hành tiếp Nghị quyết số 66.17/2026/NQ-CP về cắt giảm, sửa đổi ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện và theo đó, từ ngày 1/7/2026, số ngành, nghề đầu tư kinh doanh có điều kiện sẽ giảm từ 198 xuống còn 142.

Cuối cùng, hơn mọi lời nói, chính hành động của Thủ tướng mới là thứ có thể khơi lại và thổi bùng ngọn lửa - niềm tin kinh doanh đang phai nhạt đến mức đáng lo ngại như hiện nay.

×