“Mục sở thị” thủ phủ hồng không hạt của khu vực phía Bắc tỉnh Thái Nguyên

Tạo ra sản phẩm hàng hóa từ giống cây mọc hoang trên đỉnh núi

Trên đỉnh Khưa Phát, Khưa Dầy của thôn Nà Chom, xã Đồng Phúc tỉnh Thái Nguyên nơi có độ cao từ 700 - 800m so với mực nước biển, không chỉ được biết đến là những đỉnh núi có tầm nhìn bao quát cả khu vực hồ Ba Bể với khi hậu quanh năm mát mẻ mà còn được biết đến là "thủ phủ" của cây hồng không hạt với những cội cây có tuổi đời từ 80 đến cả trăm năm tuổi.

Vào vụ hồng chín, khắp các đỉnh non ở Khưa Phát, Khưa Dầy đâu đâu cũng vọng vang tiếng nói cười của những người nông dân chất phác. Những chùm hồng trĩu ngọn được kết tinh từ sự cần mẫn cùng niềm tin và khát vọng của các cư dân vùng Tày nơi đây đang giúp thôn Nà Chom dần thay da đổi thịt.

Từ sáng sớm, người dân thôn Nà Chom đã tấp nập lên núi. Bên những gốc hồng, người phân loại quả, người trên cây hái căng đầy túi nải. Để hái được những trái hồng, người dân phải trèo cao cả chục mét. Phía tít ngọn hồng chon von, chị Triệu Thị Tới nói vọng xuống, hái được quả hồng nhọc nhằn lắm, năm nay được mùa nhưng giá lại hơi thấp. Năm bù năm, tính vẫn là được", rồi cười.

Để trở thành "thủ phủ" của cây hồng không hạt, ít ai biết đồng bào Tày thôn Nà Chom đã phải trải qua cả hành trình dài gian nan khi thuần hóa giống cây mọc hoang trên đỉnh Khưa Phát, Khưa Dầy. Biết bao giọt mồ hôi đã đổ xuống để làm nên những rừng hồng sừng sững, vàng ruộm mỗi độ thu sang.

Cụ Lường Văn Hồ, người đã có gần 100 năm gắn bó với thôn Nà Chom kể, không biết những cây hồng trên đỉnh Khưa Phát, Khưa Dầy đã có từ bao giờ, ngày bé nghe các cụ cao niên trong vùng bảo, cây hồng được một người trong thôn đem từ rừng về trồng.

“Khi chín, quả hồng chuyển màu vàng sẫm nhưng rất chát nếu còn ở trên cây. Để có thể ăn, trái hồng khi hái về phải ngâm nước vài ngày khử chát, vì đó mà dân bản gọi là quả hồng ngâm. Sau khi ngâm đủ ngày, trái hồng sẽ tạo đường, có vị ngọt thanh và giòn, phần thịt quả ngoài khi gọt vỏ sần sật như đường cát.

Chính những cây hồng cổ thụ trên đỉnh núi đã sinh ra nguồn giống cho những rừng hồng không hạt trên đỉnh Khưa Phát, Khưa Dầy ngày này, biến Nà Chom thành vùng "đất tổ" của giống hồng không hạt - khởi phát cho các vườn hồng không hạt ở khu vực phía Bắc của tỉnh Thái Nguyên”, Cụ Lường Văn Hồ cho biết thêm

Cụ Lường Văn Hồ nhớ lại, năm 1986, cụ là người đầu tiên lên Khưa Phát, Khưa Dầy để làm kinh tế. Khi đó trên Khưa Phát chỉ là một vùng đất rậm rạp, cây cối ken dày, muốn nhìn thấy mặt trời còn khó. Từng chút, từng ngày cụ cần mẫn phát cỏ, dọn cây rừng mở lối. Về sau có vài hộ cùng lên đây phát triển kinh tế, những chiếc lán tăng dần, mồ hôi cũng đổ xuống nhiều hơn để cây trồng nảy nở, sinh sôi.

Ở vào cái tuổi xưa nay hiếm, cụ Lường Văn Hồ cũng không nhớ đã trồng được bao nhiêu gốc, chỉ biết sau này, khi ba đứa con của cụ lập gia đình, ra ở riêng, “của hồi môn” cho các con làm vốn đều là những vườn hồng không hạt lớn nhất nhì trên đỉnh Khưa Phát, Khưa Dầy.

Cụ Lường Văn Hồ nhận định, những cây hồng cổ thụ có tuổi đời từ vài chục đến hàng trăm năm không chỉ là là chứng nhân của vùng đất, con người thôn Nà Chom mà còn là “báu vật” vô giá, giúp người dân thôn Nà Chom nói riêng và các xã thuộc khu vực phía Bắc của tỉnh Thái Nguyên có được một thương hiệu nông sản đặc hữu, được nhiều người biết đến.

Theo đánh giá của các cơ quan chuyên môn, Nà Chom là khu đất hội tụ nguồn nước, đất và khí hậu lý tưởng. Đỉnh Khưa Phát, Khưa Dầy có độ cao từ 700 đến 800m so với mực nước biển với độ ẩm không khí và biên độ nhiệt ngày đêm, biên độ nhiệt giữa các mùa trong năm có độ chênh lệch lớn so với các vùng khác đã giúp cây hồng tích lũy được nhiều chất dinh dưỡng hơn.

Quãng 70 năm trước, hồng không hạt chỉ được trồng vài cây trong vườn hoặc bờ ruộng gần nhà. Ban đầu, giá trị kinh tế của trái hồng thấp, chỉ để ăn vui trong bản và các xã lân cận mỗi dịp thu sang. Việc được mùa mất giá cũng khiến nhiều cây hồng cổ bị bỏ bê chăm sóc, thậm chí bị đốn hạ, nhiều vườn bị bỏ hoang mặc cho cỏ mọc xâm lấn. Bệnh thán thư hoành hành cũng từng khiến năng suất, chất lượng quả hồng bị ảnh hưởng nghiêm trọng.

Nhưng nhờ với sự vào cuộc quyết liệt của chính quyền địa phương cùng các cơ quan chuyên môn, cây hồng không hạt ở xã Đồng Phúc nói riêng và các vùng khác thuộc khu vực phía Bắc Thái Nguyên đã được phục tráng, cấp chỉ dẫn địa lý với cái tên “Hồng không hạt Bắc Kạn”. Nhờ đó, những vườn hồng đã được hồi sinh.

Gắn phát triển nông nghiệp với du lịch trải nghiệm

Năm 2018, người dân thôn Nà Chom thành lập Hợp tác xã (HTX) Đồng Lợi, chuyên chăm sóc và tiêu thụ quả hồng không hạt. Những cây hồng cổ thụ và hồng trẻ đã được tiếp thêm luồng sinh khí mới, giúp đưa sản phẩm “Hồng không hát Bắc Kạn” (tên gọi theo chỉ dẫn địa lý - PV) vươn ra được các thị trường lớn và nhận phản hồi tích cực từ phía người tiêu dùng.

Trưởng thôn Nà Chom, ông Triệu Văn Dần cho biết, từ những cây hồng cổ hàng trăm năm tuổi, cây hồng không hạt đã được phục tráng, nhân rộng và được nâng tầm, trở thành sản phẩm hàng hóa, chính vì đó mà cây hồng không hạt đã và đang trở thành cây kinh tế chủ lực của địa phương.

“Toàn thôn có hơn 100 hộ thì có tới hơn 90 hộ trồng hồng. Riêng khu vực Khưa Phát, Khưa Dầy hiện có trên 12 nghìn cây hồng không hạt lớn, nhỏ. Trung bình mỗi hec-ta cho sản lượng từ 9 đến 12 tấn quả. Nhờ cây hồng không hạt, nhiều hộ dân đã thoát nghèo, vươn lên làm giàu”.

Cũng theo trưởng thôn Nà Chom, từ năm 2013, quả hồng không hạt nơi đây đã lọt top 100 thương hiệu nổi tiếng và là sản phẩm OCOP 3 sao cấp tỉnh. Chính quyền địa phương cùng các sở, ngành và các HTX luôn tích cực giới thiệu sản phẩm trong và ngoài tỉnh, đưa hồng không hạt vào các siêu thị, cửa hàng lớn ở các tỉnh, thành phố cùng nhiều thị trường khó tính khác.

Trao đổi với Dân Việt, ông Triệu Quang Hùng, Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc cho biết, hiện xã Đồng Phúc đang sở hữu khoảng 98ha cây hồng không hạt, địa phương cũng đang tích cực khuyến khích người dân mở rộng diện tích, sản xuất theo hướng hữu cơ để nâng cao năng suất, chất lượng.

“Cùng với đó, địa phương cũng tập trung xây dựng, phát triển vùng hồng không hạt gắn với du lịch trải nghiệm; phối hợp với các viện, trung tâm nghiên cứu để hướng tới chế biến một số sản phẩm, như hồng sấy khô, hồng treo gió...”, Chủ tịch UBND xã Đồng Phúc cho biết thêm.

Liên quan đến sản phẩm nông nghiệp gắn với du lịch trải nghiệm, bà Bùi Thị Hải Yến, Giám đốc HTX Bản Việt (Thái Nguyên) chia sẻ, bà thực sự ngỡ ngàng khi đặt chân đến những cánh rừng hồng không hạt trĩu quả trên đỉnh Khưa Phát, Khưa Dầy.

“Tôi đã livestream trực tiếp để quảng bá sản phẩm hồng đặc sản của xã Đồng Phúc và của chính thôn Nà Chom. HTX Bản Việt cũng sẽ tham gia trở thành địa chỉ kết nối tiêu thụ sản phẩm hồng không hạt của Nà Chom”, Giám đốc HTX Bản Việt bày tỏ.

Cùng với HTX Bản Việt, HTX Đồng Lợi (thôn Nà Chom, xã Đồng Phúc) cũng đã và đang triển khai mô hình du lịch trải nghiệm kết hợp với nông nghiệp. Bên cạnh việc cấp giống cây và hướng dẫn người dân chăm sóc cây hồng không hạt theo hướng hữu cơ, HTX còn hỗ trợ các thành viên và các hộ liên kết trồng hoa, xây dựng homestay, trồng thêm mận, ổi dưới tán hồng giúp du khách trải nghiệm vườn hồng, tận hưởng vẻ đẹp thiên nhiên và nghe chuyện về những người nông dân xây dựng nên "thủ phủ" hồng không hạt giữa non ngàn.

Giám đốc HTX - anh Đồng Văn Lợi cho biết thêm, từ năm 2024, anh đã ươm nguồn giống từ rễ của những cây hồng không hạt trên đỉnh Khưa Phát, Khưa Dầy và đã xuất bán được gần một vạn cây giống cho bà con trồng mới. Xã Đồng Phúc cũng đang phối hợp với các viện, trung tâm nghiên cứu để hướng tới tạo ra một số sản phẩm chế biến sâu.... Những nỗ lực này đang giúp quả hồng không hạt Nà Chom vươn xa hơn nữa, giúp người dân xã Đồng Phúc từng bước thoát nghèo, vươn lên làm giàu.

×