Nghệ sĩ Nhân dân học tại Hồng Kông từ bé, mệnh danh là Hoa hậu Đông Dương, từng là Giám đốc đoàn hát nổi tiếng đất Bắc

Nghệ sĩ Nhân dân duy nhất được học tại Hồng Kông từ bé

Nhà giáo Nhân dân Hà Quang Văn - nguyên Hiệu trưởng Trường Đại học Sân khấu – Điện ảnh TP.HCM qua đời cách đây 2 hôm vì bệnh suy tim cấp khiến nhiều người tiếc thương vô hạn. Ông là con trai của Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên và doanh nhân Hà Quang Định.

Ông cũng chính là anh ruột của Nghệ sĩ Ưu tú - Họa sỹ Hà Quang Sơn, Nghệ sĩ Ưu tú Ái Vân, nghệ sĩ Ái Xuân.

Gia đình ông có 6 người thì 5 người theo nghệ thuật, riêng bố làm kinh doanh nhưng cũng về lĩnh vực điện ảnh. Bố ông là người đã lập nên Hãng phim tư nhân đầu tiên tại Việt Nam – Việt Film.

Trong phạm vi bài viết này, chúng tôi muốn đề cập nhiều đến mẹ của Nhà giáo Nhân dân Hà Quang Văn – người đóng vai trò là ngọn nguồn nghệ thuật, người truyền cảm hứng nghệ thuật cho cả gia đình là Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên.

Chia sẻ với Dân Việt, Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Trung Kiên – Phó Giám đốc Nhà hát Sân khấu truyền thống Quốc gia (trước đây là Giám đốc Nhà hát Cải lương Việt Nam) cho biết, Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên – nguyên là Đoàn trưởng Đoàn Cải lương Bắc Trung Ương (giai đoạn 1973 – 1978); nguyên Giám đốc Nhà hát Cải lương Trung Ương (giai đoạn 1978 – 1980).

Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên là một nghệ sĩ tiên phong của nền tân nhạc Việt Nam và cũng là một tài danh cải lương nổi tiếng của đất Bắc. Bà từng được mệnh danh là Hoa hậu Đông Dương. Con người bà là biểu tượng mẫu mực của người nghệ sĩ đa tài, tài sắc vẹn toàn.

Trong cuốn tự truyện Để gió cuốn đi, Nghệ sĩ Ưu tú Ái Vân cho biết, mẹ bà – Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên năm 16 tuổi đã tham gia cuộc thi người đẹp Bắc Kỳ và đoạt giải cao nhất. Vì vậy nhiều người gọi Ái Liên là Hoa khôi đất Bắc, Hoa khôi Hà Nội, Hoa khôi Đông Dương…

Theo Nghệ sĩ Nhân dân Triệu Trung Kiên, nếu nhắc đến cải lương đất Bắc mà không nhắc đến Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên quả là thiếu sót rất lớn. Bà từng được nhạc sĩ Phạm Duy xưng tụng là người nghệ sĩ có giọng hát "trong như tiếng hạc bay qua".

Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên tên đầy đủ là Thái Thị Ái Liên, sinh ra tại Hải Phòng. Một số tài liệu ghi năm sinh của bà là 1918, nhưng cũng có tài liệu cho là năm 1920. Bà sinh trưởng trong một gia đình có truyền thống nghệ thuật, với mẹ là bà Trần Thị Sinh – một diễn viên cải lương, cậu là nhạc sĩ Canh Thân (tức Tino Thân). Chị bà là Lan Phương cũng là một nghệ sĩ cải lương tài danh.

Cha của Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên là một doanh nhân hàng hải nên có điều kiện đưa bà đi học các lớp sinh ngữ tại Hồng Kông từ bé. Đó là lí do vì sao bà có thể nói chuyện và hát tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Hoa, tiếng Nhật. Ngay từ lúc còn bé, bà đã say mê theo mẹ và anh chị học diễn cải lương.

Lớn lên, nhờ khả năng thiên phú và sự luyện tập, nữ nghệ sĩ bộc lộ tài năng đa dạng của mình. Bà tinh thông các nhạc cụ dân tộc như: đàn kìm, đàn cò, đàn sến, độc huyền cầm, thập lục… Bà cũng có thể điều khiển giàn bát tấu, đánh trống, mõ thanh là... lẫn cả dương cầm, vĩ cầm, trống jazz...

Từng được triều đình Huế tặng huy chương Nam Long bội tinh

Năm 16 tuổi, Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên trở về Hải Phòng, sau đó tham gia các đêm diễn từ thiện ở Hà Nội và Nam Định với danh nghĩa tài tử. Sau đó, bà được Hội kịch Bắc Kỳ mời làm diễn viên, đóng vai Yến trong vở Kịch trường vạn tuế - một trong những vở ca kịch hài đầu tiên của Việt Nam. Với vai diễn này, bà được tờ báo tiếng Pháp L'Annam Nouveau ngợi khen là một tài năng lớn đầy hứa hẹn.

Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên từng cùng mẹ lập gánh hát Liên Hiệp. Sau khi gánh hát tan rã, bà từng theo gánh hát Đại Phước Cương của ông bầu Nguyễn Ngọc Cương (cha ruột Nghệ sĩ Nhân dân Kim Cương) vào Nam. Đây là gánh hát tập hợp nhiều nghệ sĩ tài danh thời bấy giờ như: Năm Châu, Bảy Nhiêu, Từ Anh, Năm Phỉ, Ba Vân, Kim Cúc… nên Ái Liên đã học hỏi được nhiều điều hay từ cải lương miền Nam.

Thời gian này, bà cùng nghệ sĩ cải lương Kim Thoa thu âm 18 bài hát với 3 dàn nhạc khiêu vũ Sài Gòn vào 9 đĩa 78 vòng/phút của hãng đĩa Beka. Những ca khúc được là những bài "ta theo điệu tây" và đây cũng là những đĩa tân nhạc đầu tiên của Việt Nam.

Những bản ghi âm này được phát sóng đều đặn trên Đài phát thanh Sài Gòn lúc bấy giờ. Sau này, bà còn thu nhiều bản nữa như: Ru con, Lý con sáo (dân ca Nam Bộ), Thằng cuội (Lê Thương), Cô lái đò (Nguyễn Đình Phúc), Dạ cổ hoài lang (Cao Văn Lầu)… Trong một lần trò chuyện về bản Dạ cổ hoài lang, nghệ sĩ Thành Lộc từng cho biết, anh đã được nhạc sĩ Đức Trí cho nghe bản thu âm Dạ cổ hoài lang rất hay và ấn tượng do nghệ sĩ Ái Liên thể hiện.

Năm ngoài 20 tuổi, nghệ sĩ Ái Liên trở về Bắc thành lập đoàn Ái Liên. Sau vài tháng tập luyện, đoàn đã dựng 6 vở cải lương: Tiếng chuông chùa, Bóng người trong sương, Ái tình và nghệ thuật, Đời cô Yến, Chân ái tình và Cô gái Mường. Đoàn đã đi lưu diễn ở trên khắp Đông Dương và thu được thành công lớn.

Đặc biệt trong chuyến hát ở Nam Vang, đoàn đã được biểu diễn cho Hoàng gia Cao Miên và Thái tử Norodom Sihanouk thưởng thức. Thái tử Sihanouk (1922- 2012) từng đích thân lên sân khấu trao tặng huy chương rồng vàng cho nghệ sĩ Ái Liên. Bà cũng từng được triều đình Huế tặng huy chương Nam Long bội tinh.

Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên còn thành công với những vai diễn tuồng như: Vương hậu (vở Khuất nguyên), Lương Sơn Bá (vở Lương Sơn Bá – Chúc Anh Đài)... Ngoài hát cho đoàn Ái Liên của mình, bà còn cộng tác với đoàn Kim Chung của bầu Long. Thời gian này, nữ nghệ sĩ trở thành một trong những diễn viên nức tiếng của miền Bắc, có lượng người hâm mộ đông đảo.

Nghệ sĩ Nhân dân là mẹ ruột của 4 nghệ sĩ tên tuổi

Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên kết hôn với doanh nhân Hà Quang Định, sinh được tổng cộng 14 người con nhưng nhiều người mất khi còn nhỏ. Có 4 người sau này trở thành những nghệ sĩ nổi tiếng, gồm: Nhà giáo Nhân dân Hà Quang Văn, Nghệ sĩ Ưu tú - Họa sỹ Hà Quang Sơn, Nghệ sĩ Ưu tú Ái Vân, nghệ sĩ Ái Xuân.

Sau khi kết hôn, vợ chồng Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên thành lập hãng phim Việt Film – Hãng phim tư nhân đầu tiên của Việt Nam. Hãng phim này đã sản xuất hai bộ phim ca nhạc Nghệ thuật và hạnh phúc và Phạm Công Cúc Hoa do Ái Liên đóng vai chính. Trong phim Nghệ thuật và hạnh phúc, Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên đóng cùng con gái Ái Vân, Lệ Thanh, Anh Đệ, Ngọc Dzư.

Không chỉ tham gia diễn xuất, Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên còn đảm nhiệm vai trò quản lý, tham gia công tác hội và đào tạo truyền nghề cho nhiều thế hệ cải lương. Đến năm 1984, bà kết thúc sự nghiệp sân khấu của mình và về nghỉ hưu. Nghệ sĩ Nhân dân Ái Liên qua đời vào năm 1991, hưởng thọ 73 tuổi. Bà được Nhà nước truy tặng danh hiệu Nghệ sĩ Nhân dân (đợt 4).

×