Nghệ sĩ Ưu tú đi theo cách mạng từ năm 17 tuổi, về già bị tai biến do hút thuốc và làm việc quá sức

Nghệ sĩ Ưu tú đi theo cách mạng từ năm 17 tuổi

Trong giới điện ảnh, Nghệ sĩ Ưu tú Việt Linh được nhắc đến với tư cách là người đạo diễn có nhiều thành tựu nhất làng nghệ. Hành trình bà đến với điện ảnh như một giấc mơ lãng mạn.

Nghệ sĩ Ưu tú Việt Linh sinh năm 1952 tại Sài Gòn. Bà là con gái của nhà biên kịch điện ảnh Nguyễn Việt Tân. Với năng khiếu bẩm sinh, năm 13 tuổi, Việt Linh tham gia tổ chức các hoạt động viết lách trong trường. Việt Linh theo học tại trường Bồ Đề ở Cần Thơ đến năm 1967 thì mẹ của bà đi lấy chồng khác.

Đến năm 1968, khi vừa tròn 17 tuổi, bà đưa ra một quyết định mang tính bước ngoặt đó là rời gia đình, rời mái trường để đi theo cách mạng. Đó không chỉ là lựa chọn của một thời đại mà còn là dấu hiệu cho thấy cá tính dấn thân, không chấp nhận an toàn của bà – một phẩm chất sẽ theo bà suốt đời làm nghề.

Từ năm 1970, Việt Linh khởi đầu sự nghiệp điện ảnh bằng vai trò dựng phim, biên tập, biên kịch phim tài liệu. Bà tốt nghiệp khóa quay phim do Bộ Văn hóa Chính phủ Cách mạng lâm thời tổ chức tại Trung ương Cục miền Nam vào năm 1974. Hòa bình lập lại, Việt Linh tiếp tục công tác tại Hãng phim Giải Phóng ở thành phố Hồ Chí Minh.

Trong những năm ở Xưởng phim Giải phóng, Việt Linh làm công việc hậu cần – một vị trí tưởng chừng xa với nghệ thuật. Nhưng chính trong hoàn cảnh đó, bà lại bắt đầu “làm nghệ sĩ” theo cách riêng: viết truyện, quan sát con người, tích lũy trải nghiệm sống.

Truyện ngắn Hương vú sữa đăng trên báo không chỉ là thành quả cá nhân, mà còn là bước khởi đầu cho tư duy kể chuyện bằng hình ảnh sau này.

Từ năm 1970, bà bước vào điện ảnh bằng những công việc nền tảng: dựng phim, biên tập, viết kịch bản tài liệu. Đây là giai đoạn quan trọng, bởi thay vì đi thẳng vào vị trí đạo diễn, Việt Linh chọn cách “đi từ dưới lên”, học cách hiểu cấu trúc phim, nhịp điệu hình ảnh và cách kể chuyện bằng điện ảnh. Điều này lý giải vì sao sau này, phim của bà luôn có độ chắc về cấu trúc và chiều sâu về cảm xúc.

Bước ngoặt lớn đến vào năm 1979, khi bà được cử sang Liên Xô học tập. Tại đây, thay vì tiếp tục theo ngành biên kịch, bà quyết định thi chuyển sang đạo diễn – một lựa chọn khó và đầy rủi ro. Nhưng chính quyết định này đã định hình con đường sáng tạo của bà. Việc được đào tạo bài bản trong môi trường điện ảnh chuyên nghiệp đã giúp Việt Linh có nền tảng vững chắc cả về tư duy nghệ thuật lẫn kỹ thuật dàn dựng.

Trở về nước trong bối cảnh điện ảnh Việt Nam đang gặp nhiều khó khăn, Việt Linh không chọn cách chờ đợi mà lao vào làm việc. Chỉ trong vài năm, bà cho ra đời liên tiếp các tác phẩm: Nơi bình yên chim hót (1986), Phiên tòa cần chánh án (1987), Một cuộc đời bị đánh cắp (1988), Gánh xiếc rong (1989)…

Điều đáng nói là ở thời điểm đó, sản lượng phim toàn ngành rất thấp, nhưng bà vẫn duy trì nhịp độ sáng tác đều đặn. Điều này không chỉ cho thấy năng lực mà còn phản ánh một nội lực sáng tạo mạnh mẽ.

Những thành tựu đáng nể của Nghệ sĩ Ưu tú Việt Linh

Trong số các tác phẩm, Gánh xiếc rong là bước ngoặt lớn. Bộ phim không chỉ thành công trong nước mà còn được quốc tế đón nhận, giành hàng loạt giải thưởng: Đạo diễn xuất sắc và Bông sen Bạc tại Liên hoan phim Việt Nam lần IX (1990), giải Khán giả tại Nantes (Pháp), Bằng khen UNICEF tại Liên hoan phim Berlin (1991), Giải thưởng Lớn tại Fribourg (1992), cùng nhiều giải thưởng khác tại châu Âu.

Thành công này không chỉ khẳng định tài năng của Việt Linh, mà còn chứng minh rằng điện ảnh Việt Nam hoàn toàn có thể chạm tới khán giả quốc tế bằng những câu chuyện mang bản sắc riêng.

Nếu Gánh xiếc rong thể hiện khả năng kể chuyện giàu tính biểu tượng, thì Dấu ấn của quỷ (1992) lại cho thấy chiều sâu triết lý của bà. Bộ phim đặt ra những vấn đề về định kiến xã hội, về bản chất con người, và giành giải Đặc biệt của Ban giám khảo tại Liên hoan phim Việt Nam lần X (1993) cùng giải thưởng tại Liên hoan phim châu Á – Thái Bình Dương.

Đến Chung cư (1999), Việt Linh quay về với những câu chuyện đời thường, giản dị nhưng đầy cảm xúc, phản ánh sự chuyển mình của xã hội qua số phận con người.

Đỉnh cao trong sự nghiệp của bà là Mê Thảo – thời vang bóng (2002), một tác phẩm mang đậm tính “phim tác giả”. Ở đây, Việt Linh không chỉ kể chuyện mà còn tạo dựng một không gian nghệ thuật riêng: vừa cổ điển, vừa hiện đại, vừa thực vừa ảo.

Bộ phim giành nhiều giải thưởng quan trọng như Giải Khuyến khích của Hội Điện ảnh Việt Nam, Giải Nhì của Tổ chức Francophonie (2003), Giải Bông hồng vàng tại Liên hoan phim Bergamo, cùng các giải tại Liên hoan phim Việt Nam lần XIV (2004). Nhưng hơn cả giải thưởng, bộ phim cho thấy sự chín muồi trong tư duy nghệ thuật của bà.

Điểm đặc biệt trong phong cách của Việt Linh là sự kết hợp giữa cảm xúc và lý trí. Phim của bà thiên về phân tích tâm lý, đi sâu vào nội tâm nhân vật, không dựa vào kịch tính cực đoan mà tạo sức nặng bằng chiều sâu suy tư. Đây là lý do tác phẩm của bà thường mang dáng dấp “phim tác giả”, nơi dấu ấn cá nhân được thể hiện rõ rệt.

Năm 2005, vì hút thuốc và làm việc quá sức mà Nghệ sĩ Ưu tú Việt Linh bị tai biến. Đây là một bước ngoặt đau đớn, bởi điện ảnh không chỉ là nghề mà còn là “nghiệp” của bà. Tuy nhiên, thay vì rời bỏ hoàn toàn, Việt Linh chọn cách tiếp tục đóng góp bằng việc viết kịch bản, biên tập và tham gia các dự án điện ảnh. Điều này cho thấy, với nữ nghệ sĩ, điện ảnh không phải là vị trí, mà là cách sống.

Nhìn lại toàn bộ hành trình, Việt Linh không chỉ là một đạo diễn giàu thành tích, mà còn là một trường hợp tiêu biểu của “nghệ sĩ – trí thức”. Bà làm nghề bằng đam mê, nhưng không cảm tính; bằng cảm xúc, nhưng luôn có nền tảng tri thức. Và có lẽ, chính sự kết hợp đó đã giúp bà tạo ra những tác phẩm không chỉ để xem, mà để suy ngẫm.

Năm 1991, Nghệ sĩ Ưu tú Việt Linh đưa bộ phim Gánh xiếc rong dự một Liên hoan phim tại Pháp. Tại đây, bà gặp người chồng sau này, đạo diễn, nhà nghiên cứu, Giáo sư Trần Hải Hạc.

Bà có một cô con gái tên Hải Anh, sinh năm 1993, tốt nghiệp Thạc sĩ kinh tế và đạo diễn phim truyện. Năm 2020, cô về nước và cho ra mắt tiểu thuyết hình minh họa, tựa đề Sống (bản gốc tiếng Pháp, cùng họa sĩ Pauline Guitton) nói về cuộc đời của Việt Linh vào năm 2023. Cuốn sách được được Nhà xuất bản Ankama cử đi dự Liên hoan truyện tranh quốc tế Angoulême. Đầu năm 2024, Sống được dịch sang tiếng Việt và được Nhà xuất bản Kim Đồng xuất bản.

×