Nhà khoa học An Giang và hành trình hồi sinh giống lúa báu vật miền Tây, nước lũ dâng tới đâu cây cao tới đó

Người thầy đó là Thạc sĩ Lê Thanh Phong (SN 1979), Phó Viện trưởng Viện Biến đổi Khí hậu, Trường Đại học An Giang, người vừa được Hội đồng bình chọn của Trung ương Hội Nông dân Việt Nam bình chọn là Nhà khoa học của nhà nông năm 2025.

Hành trình thầm lặng hồi sinh "báu vật vùng lũ"

Hỏi về cơ duyên Thạc sĩ Lê Thanh Phong gắn bó với cây lúa, ông chia sẻ: Ông sinh ra trong một gia đình thuần nông tại Lai Vung, Đồng Tháp, nên sớm thấm đẫm tình yêu với hạt lúa và hơn ai hết hiểu được nỗi vất vả, khó khăn của người nông dân, nhất là nông dân vùng nước nổi, một năm chỉ canh tác được 1 vụ lúa, còn lại là những tháng ròng nước nổi trắng đồng, cuộc sống vô cùng bấp bênh.

Với suy nghĩ làm gì để giúp nông dân, nhất là nông dân vùng lũ cải thiện cuộc sống, sau khi tốt nghiệp THPT, ông Phong đã thi đỗ vào Trường Đại học Cần Thơ, chuyên ngành Nông học. Với thành tích xuất sắc, sau khi tốt nghiệp, ông được giữ lại trường. Sau khoảng 7 năm công tác tại Trường Đại học Cần Thơ, ông lập gia đình và chuyển công tác về Ttrường Đại học An Giang cho đến ngày hôm nay.

Hơn 20 năm qua, ông không chỉ gắn bó với phòng thí nghiệm mà còn lăn lộn trên những cánh đồng ở miền Tây. Ông trở thành hình mẫu của một nhà khoa học vừa có tầm nhìn trong nghiên cứu, vừa thấu hiểu nỗi niềm của nông dân.

Trong hành trình ấy, ông Phong đặc biệt say mê với giống lúa mùa nổi, một loại lúa độc đáo có khả năng vươn mình theo con nước. Khi lũ đầu nguồn sông Mekong đổ về, lúa mùa nổi biến những cánh đồng tưởng chừng bỏ hoang thành một hệ sinh thái sống động. Cây lúa không cần phân, thuốc, chỉ nhờ phù sa để sinh trưởng. Khi nước dâng, cây lúa vươn cao theo từ 3-5m, vừa giữ đất, giữ nước, vừa tạo “túi chứa” nước chống hạn mặn cho năm sau.

Sinh thời, cố GS Võ Tòng Xuân (chuyên gia nông nghiệp hàng đầu) từng nhận định về việc cần thiết khôi phục giống lúa mùa nổi: "Hệ thống canh tác lúa nổi từng đạt gần 500.000ha ở ĐBSCL. Đây là hệ thống "làm chơi, ăn thật". Việc khôi phục giống lúa này theo hướng thuận tự nhiên là hoàn toàn đúng đắn. Nó giúp trữ nước lũ, phát triển thủy sản và hướng đến nền nông nghiệp bền vững".

Nâng niu từng hạt giống lúa mùa nổi

Vào những năm 2010, giống lúa mùa nổi đứng trước nguy cơ thoái hóa nghiêm trọng. Trước thực trạng đó, năm 2011, Thạc sĩ Lê Thanh Phong và cộng sự đã bắt tay vào hành trình bảo tồn nguồn gen quý này.

Họ lặn lội khắp An Giang, Đồng Tháp, Tây Ninh sưu tầm hơn 187 dòng lúa mùa nổi, trong đó có những giống gạo từng gắn với ký ức quê hương như: Nàng Tây Đùm, Nàng Pha, Nàng Chòi, Bông Sen...

Thạc sĩ Phong chia sẻ: “Suốt quá trình sưu tầm, nhóm đã sưu tầm được khoảng 10.000 bông lúa, với nhiều dòng giống khác nhau. Qua nghiên cứu, phân tích, chúng tôi chọn giống lúa Nàng Tây Đùm với những ưu điểm vượt trội làm đối tượng chính. Giống này có khả năng chịu hạn vượt trội và thích nghi cao với vùng ĐBSCL. Nó có thể sống sót trong điều kiện khô hạn tới 2 tháng sau khi nông dân gieo xuống đất, nhưng khi lũ về lại nảy mầm và phát triển nhanh vươn mình mạnh mẽ theo con nước”.

Nhờ những đặc tính quý giá này, giống lúa Nàng Tây Đùm đã được chuyển giao cho các tổ hợp tác canh tác. Gạo từ Nàng Tây Đùm được một doanh nghiệp bao tiêu làm bún xuất khẩu, mang lại giá trị kinh tế cao cho nông dân, với giá 15.000-16.000 đồng/kg.

Ông Nguyễn Văn Tâm, một nông dân ở xã Long Kiến, tỉnh An Giang, người có thâm niên hơn 20 năm trồng lúa mùa nổi, phấn khởi chia sẻ: “Lúa này sống "thuận thiên", không cần phân bón, thuốc trừ sâu. Nông dân chỉ tốn công gieo trồng, rồi đi làm công việc khác, tới khi lúa chín thì thu hoạch. Vụ lúa năm nay, dù nước lũ lớn, nhưng năng suất vẫn đạt khoảng 2 tấn/ha, thương lái mua với giá cao gấp đôi lúa thường, nông dân chúng tôi lãi trên 20 triệu đồng/ha”.

Hành trình bảo tồn không chỉ dừng lại ở việc khôi phục những giống lúa cũ, Thạc sĩ Phong còn có một bước tiến vượt bậc cho giống lúa này. Nhận thấy dù lúa mùa nổi cho gạo sạch, chịu ngập tốt, nhưng thời gian sinh trưởng dài và hạt gạo còn cứng, chưa hấp dẫn người tiêu dùng hiện đại nên đầu ra của lúa mùa nổi còn bấp bênh, năm 2020, thạc sĩ Phong quyết định bước vào thử thách mới, đó là lai tạo giống lúa mùa nổi mới.

Với sự hỗ trợ của Trường Đại học An Giang, ông Phong đã lai giống Nàng Tây Đùm với giống Hương Lài - loại gạo thơm đặc trưng của miền Tây. Hơn 6 năm nghiên cứu đã cho ra một kết hơn cả sự mong đợi. Một giống lúa mới với các đặc tính vượt trội, vừa giữ được ưu thế “vượt lũ”, vừa cho hạt gạo mềm, thơm, đặc biệt rút ngắn thời gian sinh trưởng chỉ còn khoảng 4 tháng.

“Nếu Nàng Tây Đùm chỉ đạt năng suất 1,2-1,5 tấn/ha, thì giống lúa lai mới này cho năng suất tới 4 tấn/ha và có thể trồng hai vụ/năm. Điều này mang lại lợi ích kinh tế lớn, giảm sự phụ thuộc vào một vụ mùa duy nhất. Sắp tới, chúng tôi sẽ đặt tên chính thức cho giống lúa mới này gắn với thương hiệu Trường Đại học An Giang và chuyển giao rộng rãi cho nông dân vùng lũ canh tác”, ông Phong hào hứng chia sẻ.

Đúc kết sau nhiều năm nghiên cứu, Thạc sĩ Phong khẳng định, lúa mùa nổi không chỉ là giống lúa quý mà còn là “người bạn của môi trường”. Việc canh tác không dùng phân bón hay thuốc bảo vệ thực vật giúp giảm ô nhiễm, bảo vệ hệ sinh thái. Sau khi thu hoạch, lớp rơm rạ dày còn lại như một lớp phủ hữu cơ tự nhiên, giữ ẩm và cải tạo đất, tạo điều kiện lý tưởng cho các vụ mùa sau.

Thạc sĩ Phong cũng cho biết thêm, hiện Viện Biến đổi Khí hậu, Trường Đại học An Giang đang lên ý tưởng 4 mô hình canh tác lúa thuận tự nhiên dựa vào giống lúa chịu ngập cho bà con nông dân vùng lũ, gồm mô hình: Lúa cao sản - lúa cao sản - lúa mùa chịu ngập; Lúa cao sản -màu - lúa mùa chịu ngập; Màu - lúa cao sản - lúa mùa chịu ngập; Màu - màu - lúa mùa chịu ngập.

Năm 2024, Thạc sĩ Lê Thanh Phong đã chuyển giao 13 giống/dòng lúa mùa nổi cho các hợp tác xã và tổ hợp tác tại An Giang, Đồng Tháp, Tây Ninh. Những kết quả nghiên cứu này không chỉ giúp nông dân nâng cao năng suất mà còn tạo thêm thu nhập, góp phần khôi phục tập quán canh tác truyền thống.

Ông Huỳnh Văn Thới (Giám đốc Hợp tác xã Vĩnh Lợi, Tri Tôn, An Giang) cho biết: "Nhờ các giống lúa mùa nổi do thầy Phong chuyển giao, chúng tôi đã có thêm hướng sản xuất mới, bền vững hơn, không phải lo lắng về việc sử dụng thuốc bảo vệ thực vật nữa".

Những cống hiến của Thạc sĩ đã được ghi nhận: Năm 2021, ông nhận giải thưởng “Sáng kiến có hiệu quả áp dụng cấp Bộ”, với sáng kiến “Tuyển chọn các giống lúa mùa nổi chất lượng cao phù hợp điều kiện tỉnh An Giang”. Năm 2022, ông được UBND tỉnh An Giang tặng Bằng khen vì những đóng góp cho Liên hiệp các hội Khoa học kỹ thuật tỉnh.

Thạc sĩ Lê Thanh Phong không chỉ là một nhà khoa học tài năng mà còn là người luôn lắng nghe, đồng hành cùng nông dân. Với sự tận tâm, sáng tạo và nỗ lực không ngừng nghỉ, ông xứng đáng được tôn vinh là “Nhà khoa học của nhà nông năm 2025”.

Ông cũng chính là người đã góp phần quan trọng bảo tồn nguồn gen quý của lúa mùa nổi, mở đường cho một nền nông nghiệp xanh, bền vững ở ĐBSCL. Hành trình của ông không chỉ hồi sinh một giống lúa mà còn gieo mầm hy vọng cho một tương lai xanh tươi, thịnh vượng của vùng đất này.

Đại diện Sở Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn An Giang nhận xét: "Lúa mùa nổi đóng vai trò quan trọng trong việc thích ứng với biến đổi khí hậu. Chúng tôi đánh giá cao những nỗ lực của Thạc sĩ Lê Thanh Phong và Viện Biến đổi Khí hậu trong việc bảo tồn và phát triển giống lúa quý này. Chúng tôi sẽ tiếp tục hỗ trợ các mô hình sản xuất lúa mùa nổi theo hướng sinh thái, giúp nông dân nâng cao thu nhập”.

×