Nhà thơ Trần Đăng Khoa: “Việc Bộ VHTTDL tôn vinh Bảo Ninh và Nguyễn Huy Thiệp là điều rất mới mẻ”

Cảm xúc của ông như thế nào khi là 1 trong 50 văn nghệ sĩ có tác phẩm văn học – nghệ thuật xuất sắc sau ngày đất nước thống nhất được Bộ VHTTDL vinh danh hôm 30/11 vừa qua?

Trước hết là cảm xúc vui mừng vì trong 14 tác giả thuộc lĩnh vực Văn học được lựa chọn vinh danh lần này có rất nhiều người là tiền bối, đàn anh của tôi. Tôi nghĩ những tác phẩm của họ sẽ còn sống mãi với thời gian.

Tôi cũng rất cảm động khi tiểu thuyết Đảo chìm của tôi cũng được nhận niềm vinh hạnh này. Tôi nghĩ, Bộ VHTTDL không phải chỉ trao cho tôi mà còn trao cho các nhân vật của tôi là các chiến sĩ trên quần đảo Trường Sa.

Viết về cuộc sống gian khổ của người lính Trường Sa đã có nhiều người viết, nhưng viết về Đảo chìm thì chưa mấy ai viết. Đảo còn chưa có đảo, nó chỉ là giải đá ngầm trên biển đông nhưng đó là lãnh hải thiêng liêng của Tổ quốc. Các chiến sĩ hải quân đã dựng chòi bạt trên biển để canh giữ biển trời đất nước. Cuộc sống ở Đảo chìm trong tiểu thuyết của tôi có thật, không hề hư cấu, bịa đặt. Tôi coi cuốn sách của mình như một bảo tàng nho nhỏ theo kiểu của riêng tôi để lưu giữ những kỷ vật của một thời gian khổ đã qua.

Đảo chìm có vị trí như thế nào trong sự nghiệp sáng tác văn học của ông?

Với tôi, Đảo chìm là một tác phẩm văn xuôi mang tính thử nghiệm đầu tiên của mình. Tôi gọi đây là tiểu thuyết mini.

Thực ra, cuốn ấy hồi đầu tôi viết theo dạng tiểu thuyết chương hồi nhưng mà về sau bị mất bản thảo. Tức là sau khi viết trên giấy, tôi có nhờ người cháu thạo vi tính giúp tôi gõ lại rồi lưu trên máy tính nhưng không hiểu máy bị dính virus kiểu gì đó mà cả cuốn tiểu thuyết dài 300 trang bị xóa sạch khỏi ổ cứng.

Cuốn tiểu thuyết này tôi viết khi đang ở Hải Phòng, từng đọc cho nhà văn Nguyên Hồng nghe qua. Nhà văn Nguyên Hồng rất thích và có phê vào từng chương trên bản thảo giấy. Về sau, cái bản thảo giấy cũng bị mất luôn. Điều này có anh trai tôi là nhà văn Trần Nhuận Minh biết vì tôi đã cho anh ấy xem bản thảo.

Sau này, mỗi lần nghĩ đến việc viết lại cuốn tiểu thuyết này tôi cảm thấy rất chán, không còn hứng thú nữa. Một dịp, nhà văn Lê Phương Liên bên Nhà xuất bản Kim Đồng mới bảo tôi nên viết cái gì đó về Trường Sa cho các em thiếu nhi đọc. Tôi suy nghĩ rất lâu rồi quyết định viết về những câu chuyện ở Đảo chìm. Hồi đó, tôi viết mỗi chương là một câu chuyện. Các chương rất ngắn và toàn bộ tiểu thuyết cũng rất ngắn.

Điều đáng nói là khi viết xong rồi, tôi lại thấy không phải viết cho thiếu nhi nữa. Vô tình nó lại trở thành câu chuyện được nhiều người lớn yêu thích. Đảo chìm có một cái độc đáo là mỗi chương là một câu chuyện nhưng gộp lại thì liên hoàn với nhau. Các nhân vật cứ sáng dần… sáng dần ra và đặc biệt là giọng văn hài hước. Hài hước nhưng đọc xong có thể trào nướt mắt. Có thể vừa cười, vừa khóc suốt cả quá trình đọc cuốn sách. Đấy mới là cái khó.

Sau này tôi nhận thấy, có lẽ viết theo kiểu của tôi rất hợp với cách đọc của bạn đọc thời hiện đại, của những người không có quá nhiều thời gian để rề rà, cà kê.

Cuốn Đảo chìm sau này được nhà văn Xuân Đức đưa lên trang blog Trúc Sơn Trang của anh ấy. Rồi có một cháu tên là Hà scan lại toàn bộ cuốn sách đưa lên trang blog này và các nhân vật trong tác phẩm quy tụ về đấy để bàn luận. Họ bóc mẽ tôi những chi tiết tôi bịa. Chẳng hạn, con lợn trong tác phẩm thực ra là con chó. Nhưng hồi đó tôi nghĩ, con chó thì đơn giản quá, chọn con lợn sẽ hợp lý hơn. Câu chuyện xung quanh con lợn này cũng rất thú vị. Con lợn này chính là nhân vật hề mua vui cho những người lính ở đảo. Đó là những kỷ niệm rất vui.

Kể từ khi ra đời cách đây 25 năm, Đảo chìm đã được tái bản 49 lần ở nhiều nhà xuất bản khác nhau. Sắp tới lại có nhà xuất bản cho in lần thứ 50. Đó là sự ưu ái đặc biệt của bạn đọc dành cho tác phẩm này và cũng thể hiện sức sống của tác phẩm trong dòng chảy thời gian.

Cuốn Đảo chìm cùng tập thơ về Trường Sa của tôi từng được Hội Nhà văn Việt Nam trao giải Nhất cuộc thi viết về biển đảo.

Trong 14 tác giả có tác phẩm xuất sắc ở lĩnh vực Văn học được Bộ VHTTDL tôn vinh vừa qua, ông thấy tiếc nuối cho ai khi đã không tên trong danh sách?

Tất nhiên là nhiều chứ. Có nhiều tác phẩm của nhiều tiền bối của tôi rất xứng đáng để được tôn vinh. Chẳng hạn như Đất trắng của Nguyễn Trọng Oánh, Chim én bay của Nguyễn Trí Huân, Sự mất ngủ của lửa của Nguyễn Quang Thiều, Mẹ và em của Nguyễn Duy, Mùa chinh chiến ấy của Đoàn Tuấn, Miền hoang của Sương Nguyệt Minh, Mặt trời trong lòng đất của Trần Mạnh Hảo… Theo tôi đây đều là những tác phẩm rất xuất sắc. Những tác phẩm này rát xứng đáng để được tôn vinh.

Có một điều tôi cực kỳ vui mừng là Bộ VHTTDL đã vinh danh Nguyễn Huy Thiệp và Bảo Ninh. Vì đây là hai nhân vật mà người ta tranh cãi nhiều nhất trong suốt mấy chục năm qua nhưng kỳ thực tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh của Bảo Ninh là một cuốn rất hay.

Người ta cứ quen nghĩ theo cách nghĩ cũ nên sẽ thấy nó (tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh – PV) khác. Nhưng văn chương của chúng ta có hai dạng, một dạng là văn chương thời chiến, hai là văn học chiến tranh. Văn chương thời chiến phần lớn là các tác phẩm viết trong thời chiến. Đây là dạng văn chương tuyên truyền, cổ động, huy động mọi người đến với cuộc chiến đấu. Còn văn học chiến tranh bắt đầu từ Nguyễn Trọng Oánh với tác phẩm Đất trắng.

Ông cảm nhận thế nào về tác phẩm Nỗi buồn chiến tranh của nhà văn Bảo Ninh?

Nỗi buồn chiến tranh là một cuốn sách hay. Không phải ngẫu nhiên mà thế giới chọn tác phẩm này để dịch ra hàng chục thứ tiếng và phát hành trên nhiều quốc gia. Và cuốn Nỗi buồn chiến tranh là một trong những tác phẩm văn học hiếm hoi của Việt Nam nằm trong thư viện của Nobel. Tức là Hội đồng giải thưởng Nobel có một thư viện và cuốn sách của Bảo Ninh nằm trong cái thư viện ấy. Lọt vào đấy thì Việt Nam chỉ có vài cuốn thôi, không nhiều đâu.

Sở dĩ người ta cãi nhau là vì trước đây chúng ta thường rõ ràng về thế đứng (điểm nhìn của tác giả). Ví dụ, địch thì đứng ở phía địch, ta thì đứng ở phía ta. Đứng ở phía ta cho nên nhìn bọn địch rặt một lũ tối tăm, đần độn, ngu dốt.... Nhưng thực ra, mình đánh thắng địch như thế là hạ thấp chiến thắng của mình. Ta đánh thế lực thông minh, giàu có, hùng mạnh… hơn mình thì chiến thắng của chúng ta càng thêm vĩ đại.

Bảo Ninh không đứng ở phía ta, càng không đứng ở phía địch… Bảo Ninh đứng về phía chủ nghĩa nhân đạo mà nhìn cuộc chiến. Đây là cái rất khác của Bảo Ninh. Vì cái này mà nhiều người cho rằng Bảo Ninh lật sử và phủ nhận cuộc chiến tranh thần thánh của nhân dân.

Vì đứng về phía chủ nghĩa nhân đạo nên cách Bảo Ninh viết về chiến tranh rất khác. Đọc xong tác phẩm của ông, chúng ta vẫn thấy người lính Việt Nam rất vĩ đại. Nhưng để giành được chiến thắng thì cực kỳ gian khổ.

Người ta phủ nhận Bảo Ninh trong suốt mấy chục năm qua. Và đến bây giờ vẫn chưa đưa được Nỗi buồn chiến tranh vào giải thưởng Nhà nước về Văn học – Nghệ thuật là vì thế. Nhưng những nhà văn thực sự tâm huyết và tài năng đều đều đánh giá cao tác phẩm của Bảo Ninh.

Tương tự, truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp cũng từng gây ra một số tranh cãi nhưng công tâm mà nói, truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp đã làm nên một giá trị lớn.

Tôi rất vui mừng khi lần này Bộ VHTTDL tôn vinh cả Nguyễn Huy Thiệp và và Bảo Ninh. Mặc dù nói điều này ra có thể có nhiều người sẽ nhảy vào chửi bới tôi nhưng mà không sao cả. Đây là tôi nói thật lòng mình!

Tôi nghĩ, sau này nhiều tác phẩm sẽ phai nhạt đi, thậm chí tương lai người ta sẽ không đọc nữa. Nhưng các cuốn sách của Nguyễn Huy Thiệp và Bảo Ninh thì người ta vẫn còn đọc.

Ngoài Nỗi buồn chiến tranh, Bảo Ninh cũng có một số truyện ngắn viết rất đặc sắc. Truyện ngắn Khắc dấu mạn thuyền từng được chuyển thể thành phim Ký ức một thời là một ví dụ.

Tôi đánh giá rất cao Nguyễn Huy Thiệp và Bảo Ninh. Và việc tôn vinh Nguyễn Huy Thiệp và Bảo Ninh lần nay là một điều rất mới, chưa từng có trong lịch sử của Bộ VHTTDL.

Tôi cực kỳ trân trọng và đánh giá cao Bộ VHTTDL ở việc làm này. Cũng như tôi đánh giá rất cao Tổng Cục Chính trị Quân đội nhân dân Việt Nam vừa rồi đã đã ủng hộ phim Mưa đỏ của đạo diễn Đặng Thái Huyền, dựa trên kịch bản Chu Lai. Chúng ta từng có rất nhiều bộ phim về chiến tranh nhưng đến Mưa đỏ chúng ta mới có một cái phim thật sự về về chiến tranh. Với tôi, đây là một bộ phim rất đặc sắc.

Vừa rồi phim Mưa đỏ gây được tiếng vang, tôi mừng cho Đặng Thái Huyền và Chu Lai đã đành nhưng mừng cho Tổng Cục Chính trị, Cục Tuyên huấn nhiều hơn. Vì quân đội ta đã thật sự đổi mới. Và tôi tin từ đây sẽ có những tác phẩm đặc sắc về chiến tranh cách mạng.

Cảm ơn nhà thơ Trần Đăng Khoa đã chia sẻ thông tin!

×