“Nỗi buồn chiến tranh” và giới hạn của những tranh luận

“Nỗi buồn chiến tranh” và giới hạn của những tranh luận

Việc “Nỗi buồn chiến tranh” của nhà văn Bảo Ninh vừa được vinh danh trong danh sách 50 tác phẩm tiêu biểu sau ngày thống nhất đã tạo ra những phản ứng trái chiều trong dư luận. Một số ý kiến bày tỏ sự bất bình, cho rằng tác phẩm “quá buồn”, “làm giảm giá trị hình ảnh người lính”, hay “không phù hợp để tôn vinh”...

Những lo ngại ấy phản ánh tâm thức quen thuộc khi tiếp nhận văn học chiến tranh: Chúng ta thường mong nó phải đẹp, phải hào hùng, phải không làm vẩn đục những trang ký ức thiêng liêng. Nhưng chính sự mong muốn đó lại đặt ra câu hỏi quan trọng hơn: Đâu là giới hạn của sự bất bình trong tiếp nhận văn chương, và đâu là vai trò thực sự của văn học khi đối diện chiến tranh?

Từ khi ra mắt năm 1987, “Nỗi buồn chiến tranh” đã là một tiếng nói mới mẻ và lạ lẫm. Bảo Ninh không viết chiến tranh như một trường ca chiến thắng, mà như một hố sâu tâm lý. Ông khắc họa người lính không phải như những biểu tượng bất khả chiến bại, mà như những con người mang trong mình những vết thương không bao giờ khép lại, nỗi ám ảnh, sự cô đơn, hoảng loạn, tan vỡ tình yêu, những khoảng trống mà hòa bình không thể lấp đầy. Sự thật này không phải là hư cấu; nó là ký ức của hàng vạn người đã bước ra khỏi chiến trường với tâm hồn không còn nguyên vẹn.

Trong nhiều năm, văn học nước nhà có xu hướng tập trung vào ánh sáng, lòng dũng cảm, tinh thần hy sinh, sự bất khuất. Đó là những giá trị thật và đáng trân trọng. Nhưng chiến tranh không chỉ có ánh sáng.

Nó có bóng tối, có sự lặng câm, có những nỗi đau không thể kể thành lời. Văn học, nếu chỉ cho phép một gam màu, sẽ trở nên phiến diện. “Nỗi buồn chiến tranh” không phủ định lịch sử; nó mở rộng vùng sáng của lịch sử bằng cách soi vào phần người, phần mong manh nhất nhưng cũng sâu sắc nhất.

Chính chiều sâu nhân bản đó khiến tác phẩm được dịch sang gần 20 ngôn ngữ, trở thành một trong những tiểu thuyết chiến tranh nổi bật của châu Á. Giáo sư Günter Giesenfeld gọi nó là “kinh điển thế giới” của văn học chiến tranh.

Nhật báo “Nihon Keizai Shimbun” (của Nhật Bản) trao giải thưởng châu Á cho tác phẩm năm 2011. Những đánh giá ấy không đến từ sự ngộ nhận hay thiện cảm chính trị, mà từ việc thế giới nhìn thấy trong cuốn sách một chân lý phổ quát: chiến tranh bao giờ cũng mang theo một nỗi buồn vô hạn.

Bởi vậy, việc vinh danh “Nỗi buồn chiến tranh” không phải là việc “tái định nghĩa lịch sử”, càng không phải là sự xem nhẹ hy sinh của hàng triệu người lính. Một quốc gia có thể vừa trân trọng chiến thắng, vừa trân trọng nỗi đau. Đó là biểu hiện của một nền văn hoá trưởng thành.

Nhìn ra thế giới, chúng ta có vô số ví dụ: Các tiểu thuyết “Phía Tây không có gì lạ” ở Đức, “Giã từ vũ khí” ở Mỹ, “Lửa cháy trên đồng bằng” ở Nhật… đều là những tác phẩm chất chứa nỗi buồn, thậm chí phê phán chiến tranh gay gắt. Nhưng chúng không bị xem là “phản trắc”; chúng được coi là những viên gạch không thể thiếu trong quá trình một dân tộc hòa giải với quá khứ của chính mình.

"Chiến tranh không chỉ được nhớ bằng những hào quang..."

Chúng ta đôi khi lo ngại rằng việc kể nhiều về nỗi đau sẽ khiến thế hệ trẻ hiểu lầm lịch sử. Nhưng thế hệ trẻ không yếu đuối đến thế, và lịch sử không vì một cuốn tiểu thuyết mà trở nên méo mó. Điều làm méo mó lịch sử, nếu có, chính là sự sợ hãi khi nhìn vào những phần chưa được kể. Một dân tộc mạnh không phải là dân tộc chỉ kể điều tốt đẹp, mà là dân tộc không né tránh sự thật, kể cả sự thật đau lòng.

Phản ứng bất bình đối với “Nỗi buồn chiến tranh” phần nào bắt nguồn từ mong muốn bảo vệ hình ảnh người lính. Nhưng hình ảnh ấy không cần phải cứng nhắc để trở nên vĩ đại. Người lính không trở nên cao đẹp vì họ không biết sợ hãi hay yếu đuối; họ trở nên cao đẹp chính vì họ biết những điều ấy nhưng vẫn bước về phía trước.

Tác phẩm của Bảo Ninh, bằng cách phơi mở những vết xước tinh thần, giúp ta hiểu sâu hơn sự hy sinh đó. Khi ta thấy những người lính kiên cường đến mức phải đối mặt với cả chính bóng tối trong tâm hồn mình, đó không phải là sự hạ thấp hình ảnh họ, mà là sự nâng tầm phẩm giá của họ.

Có ý kiến cho rằng tác phẩm “quá bi lụy”. Nhưng một cuốn sách viết về chiến tranh mà không bi thương – đó mới là điều bất thường. Chiến tranh là bi kịch chung của nhân loại; nỗi buồn không phải sự bịa đặt của văn chương. Văn học sinh ra không phải để che phủ nỗi buồn bằng màu sơn ngợi ca, mà để giúp con người hiểu và vượt qua nỗi buồn đó.

Điều cần thấy rõ là sự bất bình, dù xuất phát từ lòng yêu mến lịch sử, vẫn có giới hạn. Nó không thể trở thành lý do để yêu cầu thu hồi, xử lý hay ngăn cản một tác phẩm đã được đánh giá qua hàng thập kỷ bởi giới chuyên môn trong và ngoài nước.

Văn học không thể bị phán quyết bằng các mệnh lệnh hành chính hay cảm xúc cá nhân. Văn học cần không gian tranh luận bình tĩnh, cần những diễn đàn học thuật, cần sự đa dạng góc nhìn. Một xã hội văn minh là xã hội biết chấp nhận khác biệt, biết lắng nghe những tiếng nói làm mình khó chịu, bởi những tiếng nói đó thường chứa một phần sự thật mà ta chưa kịp nhìn thấy.

Gần 50 năm sau hòa bình, ký ức chiến tranh của dân tộc đang bước vào giai đoạn cần được nhìn lại với sự rộng lượng và chín chắn. Thế hệ hôm nay không còn mang những ám ảnh trực tiếp, nhưng lại có trách nhiệm gìn giữ ký ức ấy bằng nhiều con đường: Lịch sử, phim ảnh, hồi ký, và cả tiểu thuyết. Những tiếng nói như “Nỗi buồn chiến tranh” giúp ký ức đó trở nên đầy đủ hơn, không phải ký ức chỉ của chiến thắng, mà của con người.

Vinh danh tác phẩm này là sự ghi nhận giá trị văn học, không phải là cuộc thương lượng với quá khứ chính trị. Nó là cách để chúng ta nói rằng chiến tranh không chỉ được nhớ bằng những hào quang, mà còn bằng những vết thương. Và chỉ khi ta nhìn thẳng vào cả hai, ta mới thực sự hiểu giá trị của hòa bình.

Sự bất bình, ở bất kỳ xã hội nào, cũng có quyền được bộc lộ. Nhưng nó không thể trở thành một thước đo duy nhất cho giá trị nghệ thuật. “Nỗi buồn chiến tranh” đã đi qua thời gian, đi qua dịch thuật, đi qua tranh cãi, đi qua cả những nỗi sợ cũ. Và nó đứng lại, bởi nó chạm vào phần sâu nhất của con người: khả năng nhận ra nỗi đau của chính mình trong nỗi đau của kẻ khác.

Nếu một dân tộc không đủ bình tĩnh để đón nhận cả những trang viết buồn về chính mình, chính sự im lặng ấy mới là điều đáng lo. Vì lịch sử, vốn dĩ không chỉ được viết bằng chiến công, mà còn bằng những giọt nước mắt đã rơi mà chúng ta không thể nào thu hồi được nữa.

×