Thần tốc chiến dịch Quang Trung (bài cuối): Cuộc dịch chuyển lịch sử để tìm vùng đất an toàn

Nỗi ám ảnh sau những vết nứt

Những ngày sau mưa lũ, miền Trung hiện lên như một miền ký ức bị gấp lại. Bùn đất đã khô nhưng mặt đất thì chưa từng bình yên trở lại. Ở nhiều thung lũng, nền nhà vẫn nhão, những vết nứt chạy ngoằn ngoèo như vết thương chưa kịp lên da non. Người dân đứng trước khoảng sân từng chật tiếng trẻ con nô đùa mà không dám bước thêm một bước, như sợ rằng chỉ cần nhấn chân xuống, đất sẽ lại sụp đi lần nữa.

Ở Đắk Lắk, Phó Chủ tịch UBND tỉnh Đào Mỹ nói về những mất mát bằng giọng trĩu nặng: “Chưa khi nào thiệt hại lại lớn đến vậy.” 684 căn nhà đổ, sập. Hàng trăm nóc nhà biến mất sau một đêm. Nhiều rẫy khóm, rẫy cà phê – vốn là kế sinh nhai duy nhất – trở thành bãi đất lở loét. Tổng thiệt hại ước 5.500 tỷ đồng.

Nhưng điều khiến lãnh đạo tỉnh lo hơn cả không phải con số thiệt hại nêu trên, mà là cảnh người dân không còn dám ngủ trong chính căn nhà của mình. Những quả đồi, tưởng vững chắc như dáng người Tây Nguyên, giờ trở nên mềm oặt sau hàng nghìn mm mưa.

Chính quyền không có lựa chọn nào khác ngoài việc phải làm ngay điều khó khăn nhất: đưa dân ra khỏi vùng đất đã nuôi mình cả đời. Các khu tái định cư mới được chọn bằng cách đi bộ, leo đồi, khảo sát từng thớ đất. Nhà mới được thiết kế 48 m², có gác lửng để phòng lũ lớn. Quân khu 5 nhận thi công 110 căn, Bộ Quốc phòng 153 căn, lực lượng trong tỉnh 407 căn. Họ dựng nhà như chạy đua với thời tiết, làm ngày làm đêm để kịp cho dân có chỗ đón Tết Nguyên đán 2026.

Gia Lai cũng vật vã tìm nơi an toàn cho hàng ngàn hộ dân. Sau bão lũ, bà Nguyễn Thị Đào đứng trước nền đất bị khoét sâu, nhìn xuống khoảng đen ngòm ấy mà thở dài: “Ở nữa là chết”. Ông Phạm Ngọc Chấn thì chỉ vào vệt nứt chạy thẳng sau sân nhà: “Đất bệnh rồi. Chỗ này không ở được nữa.”

Người dân Gia Lai buộc phải rời những nơi đã gắn bó đến mức biết từng gốc cây, từng lối mòn. Những khu tái định cư rộng hàng chục hecta được mở vội nhưng chắc chắn, đặt ở những nơi bằng phẳng, xa chân núi, xa suối, có đường vào cho xe cứu thương. Trẻ con tung tăng trên nền đất mới còn phảng phất mùi máy ủi, còn người lớn thì nhìn quanh, cố giấu nỗi xót xa trong nụ cười.

Quảng Ngãi thì trải qua một cảm giác khác: mái nhà đã dựng nhưng nền đất chưa yên. Bà Võ Thị Cận sờ lên mái tôn mới, nói: “Nhà có rồi, mà lòng vẫn chưa yên. Gió mạnh nữa là đổ. Đất dưới chân mềm đi hết.”

Người dân và chỉnh quyền các tỉnh đi qua thiên tai đều hiểu rằng tái định cư lần này không chỉ là chuyện dựng lại nhà cửa, mà là câu hỏi sống còn: ở đâu để không phải giật mình trong đêm khi nghe tiếng mưa?

Chạy đua dựng lại cuộc sống trên vùng đất mới

Nhưng nỗi ám ảnh lớn nhất lại đang diễn ra ở Đà Nẵng – nơi đất có thể sạt lở trong một ngày nắng. Ở xã Phước Thành, hàng loạt điểm sạt taluy âm và dương xuất hiện dày đặc. Một thôn nhưng có đến 20 điểm sạt lở. Tại Hùng Sơn, vụ sạt lở ở thôn Pứt làm ba người thương vong – và xảy ra ngay khi trời hửng nắng. Đó là điều khiến người dân lạnh sống lưng.

Chủ tịch xã Zơrâm Buôn nói: “Tôi chưa từng thấy đất sạt trong ngày nắng. Đồi núi bây giờ không còn theo quy luật nữa.”

Tại xã A Vương thì cả 16 thôn đều nằm trong vùng nguy cơ. Hàng chục hộ phải sơ tán trong đêm. Có những căn nhà, bộ đội phải tháo dỡ từng mảng để tránh đổ xuống người.

Phó Giám đốc Sở NN&MT Đà Nẵng Trương Xuân Tý giải thích lý do: “Ba đợt mưa vừa qua hơn 2.000 mm – gần 70% lượng mưa cả năm. Những quả đồi ngậm nước đến mức kết cấu bị phá vỡ. Sạt lở trong ngày nắng là điều chưa từng có”. Lời ông nói như một cảnh báo nghiêm trọng: những vùng đất từng an toàn suốt nhiều thập kỷ giờ đã không còn là chính nó.

Vì vậy, Đà Nẵng phải làm một việc chưa từng làm ở quy mô lớn: lập đề án ứng phó với các kịch bản thiên tai vượt ngoài dự tính. Các xã phải chọn vị trí an toàn trước, sau đó mời nhà khoa học khảo sát, khoan địa chất, phân tích từng thớ đất. Đề án tái định cư miền núi phải hoàn thành trong quý I/2026.

Trong chuyến kiểm tra tại đây, Chủ tịch Ủy ban MTTQ Việt Nam TP Đà Nẵng Lê Trí Thanh yêu cầu di dời dân khỏi vùng nguy hiểm, rà soát toàn bộ khu dân cư ảnh hưởng, lựa chọn vị trí tái định cư phải có điện, nước, đường và không gian sản xuất.

“Không chỉ sửa nhà, mà phải bảo đảm người dân sống ở nơi an toàn”, ông nhấn mạnh.

Trong khi đó, nhiệm vụ trước mắt được Đà Nẵng ưu tiên vẫn là khẩn trương triển khai “Chiến dịch Quang Trung”. Đến ngày 3/12, Đà Nẵng thống kê: 122 nhà hư hỏng trên 70%; 75 nhà hư hỏng 50–70%; 249 nhà hư hỏng nặng 30–50%.

Các xã miền núi báo cáo sạt lở đường, thiếu quỹ đất rái định cư, cần cán bộ chuyên môn về hỗ trợ. Phó Chủ tịch UBND TP Trần Nam Hưng yêu cầu khẩn” sửa nhà hư nặng trước 31/12/2025; xây mới nhà sập đổ và bố trí tái định cư trước 31/1/2026, chọn xong mặt bằng tái định cư trước 12/12.

Như một mệnh lệnh, Chủ tịch UBND TP Đà Nẵng Phạm Đức Ấn nhấn mạnh: “Tinh thần Chiến dịch Quang Trung là phải làm ngay, với quyết tâm cao nhất. Không để người dân thêm một mùa mưa sống trong bất an”.

Trên những khu tái định cư mới, nền đất còn thơm mùi máy ủi, đường còn là lối mòn đất đỏ. Nhưng trẻ con đã chạy nhảy, người lớn đã nhóm bếp, và vài luống rau đã được trồng xuống như gieo lại niềm tin.

Rời quê, ai mà không tiếc. Nhưng ở nơi mới, họ biết ít nhất núi sẽ không đổ xuống sau lưng, và mưa sẽ không còn là tiếng gõ cửa đáng sợ.

Và có lẽ, đó mới chính là cái “nhà” mà người miền Trung cần nhất lúc này, một nơi để sống mà không phải nín thở nhìn lên trời, hay lắng nghe từng tiếng động sau lưng.

×